η γένεση της αρχαίας ελληνικής πόλεως

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ θα εκθέσω τη δική μου θεωρία για τη γένεση της αρχαίας ελληνικής πόλεως που επεξεργάζομαι πολλά χρόνια τώρα. Και γράφω ‘τη δική μου’ διότι δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή θεωρία για τον σχηματισμό της πόλεως. Η Ιστορία, η ιστοριογραφία, θα το επαναλάβω άλλη μια φορά, δεν είναι επιστήμη, είναι ερμηνεία, όπως και η φιλοσοφία, η ύψιστη ερμηνεία. Εάν ήταν επιστήμη, όπως η βιολογία, θα υπήρχε μια ομοφωνία. Ομοφωνία όμως δεν υπάρχει, αν και οι πηγές είναι ίδιες για όλους και όλες. Και δεν υπάρχει διότι υπάρχει διαφορετική μεθοδολογία και διαφορετική ιδεολογία –  χωρίς ιδεολογία δεν υπάρχει ερμηνεία. Πολλοί υποστηρίζουν ότι γράφουν χωρίς ιδεολογία αλλά αυτό είναι μύθος. Διότι και ο εμπειρισμός και ο θετικισμός έχουν τη δική τους ιδεολογία. Η οποία αντανακλά μεν την πραγματικότητα αλλά και την διαστρεβλώνει και την σχηματίζει.

Η μόνη ομοφωνία που υπάρχει στο υπό εξέταση ζήτημα είναι ότι δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να σχηματίσουμε μια γενικά αποδεκτή εικόνα για τον σχηματισμό της πόλεως. Όποιος ασχολείται με το ζήτημα αυτό, οφείλει να το δηλώσει και να το ξεκαθαρίσει. Το κάνει ο Βόλφγκανγκ Σούλερ στην ‘Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας’ (σελ. 155): Δεν γνωρίζουμε παρά ελάχιστα πράγματα ειδικότερα . . .  για τις κινητήριες δυνάμεις που οδήγησαν στην δημιουργία της πόλεως. . .. Το κάνει και ο Φρανσουά ντε Πολινιάκ (Η γέννηση της αρχαίας ελληνικής πόλης, σελ. 23): .. τα αίτια και οι διαδικασίες που οδήγησαν στο σχηματισμό της πόλης  . . .  εξακολουθούσαν να περιβάλλονται από αβεβαιότητα. . . .

Continue reading

ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική (650-600 π. Χ.) [5]

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΤΟ χθεσινό σημείωμα κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική μεταξύ των πλουσίων και ισχυρών γαιοκτημόνων και των ακτημόνων/μικροκαλλιεργητών έληξε με παραχωρήσεις που έκαναν οι πρώτοι οικειοθελώς, με αποτέλεσμα να ξαναγίνουν ελεύθεροι όσοι είχαν υποδουλωθεί και πουληθεί στην αλλοδαπή. Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι:  γιατί να το κάνουν αυτό, γιατί να αποφασίσουν να μειώσουν τον πλούτο τους και την ισχύ τους και να μην συνεχίσουν να υποδουλώνουν και τους υπόλοιπους και να περιέλθει όλη η γη στα χέρια τους; Τι τους σταμάτησε;

ΓΙΑ να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να σταματήσουμε να εστιάζουμε στην Αττική, να διευρύνουμε τον ορίζοντά μας και να εξετάσουμε την γενικότερη κατάσταση που επικρατεί αυτά τα χρόνια, στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα (650-600). Ας το κάνουμε.

Continue reading

τόκος και χρήμα την εποχή του Σόλωνος

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΥΠΗΡΧΕ χρήμα την εποχή του Σόλωνος; Υπήρχε η λέξη τόκος; Και τι να δήλωνε αυτή η λέξη; Είχε μια γενική σημασία ή δήλωνε ό,τι και σήμερα, το  επιπλέον χρηματικό ποσό που έπρεπε να καταβάλει ο δανειζόμενος; Με αυτά τα ζητήματα θα ασχοληθούμε σήμερα, φίλες και φίλοι. Ζητήματα που ταλαιπώρησαν τα μάλα τους ιστορικούς αλλά σήμερα μπορούμε να πούμε ότι ως προς το χρήμα υπάρχει μια γενικά αποδεκτή άποψη· ως προς το ζήτημα του τόκου δεν έχει γραφεί τίποτα, από ό,τι γνωρίζω.

Continue reading

ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική (650-600 π. Χ.) [3]

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ κάνω μεγάλα άλματα στην αφήγησή μου, με την δέσμευση ότι θα επιστρέψω, βεβαίως, και σήμερα θα θέσω ένα ερώτημα, που θα μας δώσει δουλειά για το σπίτι, όπως άλλωστε και η απάντηση. Μετά το 900 π. Χ. στην Αθήνα άρχισε σταδιακά η διαδικασία εγκατάλειψης της εκτροφής των ζώων, του ποιμενισμού, και η μετάβαση στην καλλιέργεια της γης. Η διαδικασία αυτή επιταχύνεται μετά το 800, μέχρι που το 700 έχει ήδη ολοκληρωθεί. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί: η εκτροφή των ζώων δεν σταμάτησε, περιορίστηκε δραστικά. Γιατί η εκτροφή των ζώων εξασφάλιζε μεγάλες ποσότητες τροφής (κρέας και τυρί), μαλλί για τον ιματισμό, ειδικά τον βαρύ, για τον χειμώνα, και για χαλιά, κουβέρτες και άλλα, δέρμα και κοπριά για τη λίπανση των χωραφιών. Θα γνωρίζετε ότι την κλασική εποχή οι έγκλειστες στον σκοτεινό γυναικωνίτη γυναίκες δεν έκαναν τίποτα άλλο από το να γνέθουν, να κάνουν το μαλλί νήμα, και να υφαίνουν. Πηνελόπη!

ΚΑΘΕ ποιμενική οικογένεια, κάθε οίκος, είχε στην κατοχή του μεγάλες εκτάσεις, ένα μέρος των οποίων, οι πιο εύφορες, άρχισαν να καλλιεργούνται με σιτάρι, κριθάρι, ελιές και αμπέλι. Αυτά ήταν τα βασικά προϊόντα της γης που εξασφάλιζαν το ελάχιστο της επιβίωσης: ψωμί, λάδι, κρασί. Πώς όμως θα καλλιεργήσεις τη γη, όταν οι πλούσιοι αριστοκράτες ποιμένες απεχθάνονταν την χειρωνακτική εργασία; Για την εκτροφή των ζώων, μας λέει η Οδύσσεια, και η Ιλιάδα, απασχολούσαν δούλους, η κατάσταση των οποίων δεν ήταν πολύ άσχημη. Λέγονταν ανδράποδα, μια λέξη που έχει πλαστεί με πρότυπο τη λέξη τετράποδα, που την διαβάζουμε ήδη στα αρχεία της μυκηναϊκής Πύλου. Είχαν κάποια ελευθερία, είχαν τροφή, εργάζονταν μακριά από τον Κύριό τους. Ο ποιμενισμός δεν είναι ξένος προς τη δουλεία, όταν μάλιστα η θέση της γυναίκας και του παιδιού μαρτυρούν μια λανθάνουσα δουλεία: η λέξη παις (παιδί) δήλωνε τον δούλο στην κλασική εποχή!

Continue reading

ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική (650-600 π. Χ.) [2]

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΚΑΝΑ δυο παρεκβάσεις για να δώσω δύο δείγματα των μαρτυριών για τον ποιμενικό χαρακτήρα του πολιτισμού των  Πρώτο-Ελλήνων που εισέβαλαν και κατέκτησαν τις αυτόνομες αγροτικές κοινότητες της νότιας ελλαδικής χερσονήσου περί το 2200/1900 π. Χ. Οι μαρτυρίες είναι πολλές και θα τις παρουσιάσω όλες τις επόμενες μέρες και βδομάδες. Επανέρχομαι λοιπόν στην αφήγησή μου για να φτάσω στον εμφύλιο πόλεμο στην Αττική (650-600), σε αυτό το κομβικό γεγονός, η κατανόηση του οποίου θα μας επιτρέψει να σχηματίσουμε μια διαφορετική εικόνα για την γένεση της αθηναϊκής δημοκρατίας.

ΕΓΡΑΨΑ ότι η αρχαία ελληνική Ιστορία δεν είναι ενιαία, αφού διακρίνω τρεις πολιτισμούς: τον μυκηναϊκό, τον ποιμενικό των Σκοτεινών Χρόνων (1200-750) και τον κλασικό, δουλοκτητικό (500-323). Το διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ 750-500 είναι μεταβατική εποχή και ονομάζεται αρχαϊκή εποχή. Η αρχαϊκή εποχή παρουσιάζει τεράστιο, τεραστιότατο ενδιαφέρον αφού τότε τίθενται τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Τότε δηλαδή εμφανίζονται θεσμοί της κλασικής εποχής αλλά και θεσμοί που συγκροτούν τον δυτικό πολιτισμό (εμπόρευμα – χρήμα, φιλοσοφία, τραγωδία, ιστορία, αθλητισμός και άλλα). Θα έχετε αντιληφθεί ότι παρουσιάζω σκέψεις και απόψεις σημαντικές και πρωτότυπες για να τις προσέξουν, να τις διαβάσουν και να σκεφτούν πάνω σε αυτές φίλες και φίλοι, γνωστοί και άγνωστοι, φιλομαθείς και ακομπλεξάριστοι, χωρίς να με ενδιαφέρει αν είναι εργάτες ή φοιτητές, καθηγητές ή αγρότες, οι οποίο έχουν ήδη συνειδητοποιήσει και την αξία  και την πρωτοτυπία αυτών των πρωινών σημειωμάτων.

Continue reading

οι ήρωες και η θάλασσα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ κάνω δυο παρεκβάσεις, σήμερα και αύριο, πριν ασχοληθώ με τις ποιμενικές επιβιώσεις στην αρχαία ελληνική κοινωνία και ειδικότερα σε αυτήν της Αθήνας. Σήμερα θα ασχοληθώ με τη σχέση των ηρώων της επικής ποίησης με τη θάλασσα. Για τη σχέση αυτή δεν έχει γραφεί σχεδόν τίποτα, από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω. Ενώ παρουσιάζει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, η αδιαφορία που έχει εξασφαλίσει είναι εντυπωσιακή. Οι ήρωες δεν έτρωγαν ψάρια, όλες σχεδόν οι λέξεις για τα ψάρια δεν είναι ελληνικές, δεν ήξεραν να κολυμπούν, το λεξιλόγιο για τα πλοία και τη ναυσιπλοΐα ήταν φτωχότατο με αρκετές λέξεις που δεν είναι προέλευσης, φοβούνταν πολύ μην ναυαγήσουν, την έβλεπαν ως γη ενώ οι λέξεις που διαθέτουν γι αυτήν δείχνει ότι την έβλεπαν από απόσταση και με φόβο. Μα είναι δυνατόν; θα αναρωτηθείτε και θα έχετε μάλλον παραξενευτεί με αυτά που διαβάσατε. Δεν φταίω εγώ – σε αυτά τα συμπεράσματα θα καταλήξει όποιος μελετήσει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, ερευνήσει την ελληνική γλώσσα και ρίξει ένα βλέφαρο σε αγγειογραφίες του 8ου και 7ου π. Χ. αιώνα. Υπάρχει κάποια εξήγηση; Ασφαλώς και υπάρχει – θα την παραθέσω στο τέλος του κειμένου, εάν όμως βιάζεστε, απαντώ ευθύς αμέσως: οι ήρωες ήταν ποιμένες και άργησαν πολύ να εξοικειωθούν με τη θάλασσα.

Continue reading

ποια μέθοδος θα μας οδηγήσει στην κατανόηση της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ θέλετε να διαβάσετε κάποια Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας, θα σας πρότεινα ανεπιφύλακτα, εάν δεν την έχετε διαβάσει, την ‘Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας’ του Wolfgang Schuller (εκδ. ΜΙΕΤ, μετ. Αφρ. Καμάρα, Χριστ. Κοκκινιά). Είναι η πιο πρόσφατη Ιστορία που διαθέτουμε, από όσο είμαι σε θέση γνωρίζω. Εκδόθηκε στη Γερμανία το 1991, στα Ελληνικά το 1999. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτού του συγγράμματος είναι η επισήμανση όλων των ζητημάτων της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας που δεν έχουμε κατανοήσει ή που νομίζαμε ότι είχαμε κατανοήσει. Και είναι πάρα πολλά, πάρα πολλά. Επαναδιατυπώνει παλιά ερωτήματα, που δεν είχαν απαντηθεί, και διατυπώνει νέα. Καταγράφει τις ερευνητικές τάσεις και διευρύνει την οπτική – δεν τον ενδιαφέρει μόνο η πολιτική ιστορία αλλά και η κοινωνική. Τι ώθησε όμως τον Σούλερ να γράψει μια  Ιστορία που επικεντρώνεται στην επισήμανση και έκθεση των πολλών αναπάντητων ερωτημάτων;

ΜΕΧΡΙ το 1960- 1980 περίπου, είχαμε σχηματίσει μια εικόνα για την αρχαία ελληνική ιστορία που ήταν δημιούργημα του κλασικισμού κυρίως, της νεωτερικής λατρείας του  αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Η εικόνα αυτή φαινόταν πλήρης και ευκρινής. Υπήρχαν κάποια αναπάντητα ερωτήματα, υπήρχαν διαφορετικές απόψεις αλλά ήταν περιθωριακές. Από το 1960  τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν αργά αλλά σταθερά, από το 1980 επιταχύνεται η επανεξέταση και από το 2000 και μετά γίνεται χαμός. Αναθεωρούνται τα πάντα. Δημοσιεύονται μελέτες πάνω σε ειδικά θέματα, με αποτέλεσμα να φτάσουμε στη συνειδητοποίηση ότι η αρχαία ελληνική ιστορία, πολιτική και κοινωνική, δεν έχει κατανοηθεί. Ο Σούλερ συγκεντρώνει όλα  τα ερωτήματα  που τίθενται εκ νέου ή που εμφανίζονται για πρώτη φορά και καταγράφει τις ερευνητικές τάσεις της τριακονταετίας 1960-1990.

Continue reading

ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική (650-600 π. Χ.) [1]

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΤΟ δεύτερο μισό του έβδομου π. Χ. αιώνα (650-600) ξέσπασε στην Αττική ένας εμφύλιος πόλεμος, η κατανόηση του οποίου είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε αυτό που ακολούθησε, την ιστορία της Αρχαίας Αθήνας. Πρόκειται για ένα κομβικό γεγονός. Κομβικό γεγονός είναι το γεγονός στο οποίο συγκλίνουν προηγούμενα γεγονότα, διαμορφώνεται μια νέα κατάσταση, η οποία έχει συνέπειες για το μέλλον. Η Γαλλική Επανάσταση ήταν ένα κομβικό γεγονός, για παράδειγμα. Εκτός από τα κομβικά γεγονότα υπάρχουν και κομβικά πρόσωπα, κομβικοί χώροι, κομβικές πρακτικές, κομβικές αξίες και άλλα πολλά. Η έννοια του κόμβου είναι μια πολύ βασική έννοια – η ιστορία της μόλις αρχίζει.

ΕΠΕΙΔΗ ακριβώς πρόκειται για κομβικό γεγονός, τα παρακάτω ερωτήματα δεν μας επιτρέπεται να τα αποφύγουμε. Πώς φτάσαμε σε αυτόν τον εμφύλιο πόλεμο, ποιος τον ξεκίνησε, ποια ήταν η έκβασή του, ποιες ήταν οι συνέπειές του; Ας τα εξετάσουμε με τη σειρά που τα διατύπωσα.

Continue reading

η πολεμική δουλοκτητική αθηναϊκή δημοκρατία ως μέσον αύξησης της ισχύος και του πλούτου των γαιοκτημόνων δουλοκτητών (1)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΑΠΟ το 175ο μέχρι και το 1980 οι ιστορικοί της αρχαίας Ελλάδας σχημάτισαν μια εικόνα, την οποία μπορούμε να περιγράψουμε συνοπτικά ως εξής: στην αρχαία Ελλάδα, την αρχαϊκή και κλασική εποχή, συνέβη ένα θαύμα, το ελληνικό θαύμα, από ένα ευφυή λαό. Υπήρξαν κάποιες ενστάσεις και επιφυλάξεις αλλά παραχώθηκαν και καταχωνιάστηκαν. Απωθήθηκαν, θα έλεγα. Μετά το 1980 αυτές οι ενστάσεις και οι επιφυλάξεις ήρθαν στην επιφάνεια και μελετήθηκαν, διότι  το ισχύον μοντελάκι του ευφυούς λαού που κάνει θαύματα μπάζει από παντού. Πάρα πολλά ζητήματα έμεναν αδιευκρίνιστα, έως και μυστηριώδη.

ΑΠΟ το 2000 περίπου και μετά γίνεται το έλα να δεις. Όλα αυτά τα ζητήματα μελετώνται και επανεξετάζονται και η ειδίκευση είναι τόση και τέτοια, τα άρθρα και οι μελέτες είναι τόσες και τέτοιες που δύσκολα πια μπορούμε να τις παρακολουθήσουμε. Ομολογούν λοιπόν οι ιστορικοί και οι μελετητές ότι, λόγου χάριν,  τα ζητήματα της πόλεως και της δημοκρατίας, τα κομβικά ζητήματα,  δεν τα έχουμε κατανοήσει ακόμα, παραμένουν μυστήριο. Και θα παραμένουν μυστήριο, για μεθοδολογικούς κυρίως λόγους. Οι μελετητές και οι ερευνητές εστιάζουν την προσοχή τους στο ζήτημα που τους ενδιαφέρει, ανακαλύπτουν νέες πηγές, μαρτυρίες σε κείμενα, επιγραφές και άλλες και προσπαθούν να κατανοήσουν το υπό εξέταση ζήτημα απομονώνοντάς το από τα άλλα. Είναι ένας δρόμος που οδηγεί σε αδιέξοδο.

Continue reading

αγρός, αυλή, άγραυλος

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΟΙ τρεις λέξεις που θα μελετήσουμε σήμερα ανήκουν στην κατηγορία των αρχαιοτάτων λέξεων της αρχαίας και νέας ελληνικής γλώσσας. Ανήκουν επίσης στην κατηγορία των λέξεων που θα μπορούσαμε να τις χαρακτηρίσουμε ως ιστορική πηγή. Μας δίνουν πληροφορίες για μια περίοδο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας για την οποία τα πολλά αρχαιολογικά ευρήματα, εκτός από το ότι είναι δυσεξήγητα, δεν αρκούν για να σχηματίσουμε μια ευκρινή εικόνα, αποδεκτή από όλους. Καταφεύγουμε λοιπόν στην προφορική ηρωική ποίηση, τη μυθολογία, τη θρησκεία και τη γλώσσα. Πρόκειται για τους σκοτεινούς αιώνες (1100-900 π. Χ. ) που ακολούθησαν την κατάρρευση των μυκηναϊκών βασιλείων και την παρακμή και εξαφάνιση του μυκηναϊκού πολιτισμού (1200-1100).

ΔΕΝ μπορούμε να διαμορφώσουμε μια ευκρινή εικόνα γιατί ενώ έχουν ανασκαφεί πολλοί τόποι αυτό που βρίσκουν οι αρχαιολόγοι είναι τάφοι αλλά όχι οικισμοί. Είναι η μόνη περίοδος της αρχαίας ελληνικής ιστορίας που αντιπροσωπεύεται με τόσο λίγους οικισμούς, μετρημένους στα δάκτυλα του ενός χεριού. Έχει προταθεί μια εξήγηση, την οποία και θα παραθέσω, τη δέχομαι και εγώ, αλλά δεν γίνεται από όλους αποδεκτή. Όσο περνάνε όμως τα χρόνια τα επιχειρήματα που προτάσσονται και πολλά είναι και στέρεα. Ένα από αυτά τα επιχειρήματα είναι η μελέτη της κατηγορίας των λέξεων που έχουν αξία και ως ιστορική πηγή.

Continue reading