ο Μαρξ και το εμπόρευμα (merx)

Ο φίλος Καρλ Μαρξ ήταν παιδί της πόλης.Γεννήθηκε σε πόλη, έζησε σε πόλεις (Βρυξέλλες, Παρίσι) και πέθανε στο κέντρο του κόσμου (Λονδίνο). Όπως όλα τα παιδιά της πόλης δεν μπορούν να ζήσουν μακριά από αυτήν, έτσι και ο Μαρξ δεν μπορούσε να ζήσει παρά μόνο σε πόλη. Απεχθανόταν τα χωριά, δεν έσκαψε ποτέ, δεν έφαγε κεράσια από δέντρο, δεν φρόντισε γλάστρα ποτέ του. Απεχθανόταν, σαν παιδί της πόλης, το χώμα.

Λάτρευε το εμπόρευμα – τα εμπορεύματα του εξασφάλιζαν τη ζωή, αυτά του χάριζαν και τις απολαύσεις. Δεν ήταν πλούσιος, άρα του έλειπαν πολλά, θα ήθελε περισσότερα – πάλι καλά που ο φίλος του, ο Ένγκελς, γιος βιομηχάνου, του έστελνε χρήματα για να τα κάνει εμπορεύματα. Ήταν αδιανόητο να ζήσει μακριά από πόλη και χωρίς εμπορεύματα.

Γιατί ασχολήθηκε ο Μαρξ με το εμπόρευμα; Δύο εικασίες σκέφτομαι. Η πρώτη: Στα λατινικά το εμπόρευμα είναι merx, γενική mercis. Η αγορά, όπου υπάρχουν τα εμπορεύματα, στα γερμανικά είναι Μarkt και το νόμισμα, Mark (και το μεδούλι των οστών!). Πιθανότατα, υποσυνείδητα συνέδεσε τις παραπάνω λέξεις με το όνομα του. Η δεύτερη: ενώ λάτρευε το εμπόρευμα, δεν μπορούσε να ζήσει χωρίς αυτά, του έλειπαν κι αυτή η έλλειψη ήταν πηγή έντονης δυσφορίας.

Είδε όμως το εμπόρευμα από την οπτική γωνία της πόλης, της κατανάλωσης, όχι από την οπτική γωνία της υπαίθρου, όχι από την οπτική της κοινωνικής αποθήκευσης. Ως κάτοικος της πόλης ο Μαρξ δεν έζησε τη σύγκρουση, τον σφοδρό κοινωνικό πόλεμο μεταξύ κοινωνικής αποθήκευσης (δώρου, γενναιοδωρίας, αμοιβαιότητας, ανταλλαγής σε είδος) και του εμπορεύματος. Το Κεφάλαιό του βλέπει το εμπόρευμα από την οπτική της πόλης, της κατανάλωσης, της ανταλλακτικής αξίας, της μισθωτής εργασίας, του χρήματος, του καπιταλισμού. Είναι ελλιπές. Ένα δεύτερο Κεφάλαιο θα δει το εμπόρευμα από την οπτική γωνία της κοινωνικής αποθήκευσης, του κοινωνικού πολέμου μεταξύ κοινωνικής αποθήκευσης και εμπορεύματος,

‘φιλία, χαρά, παρηγοριά: ο κομμουνισμός του 21ου’

‘δεν αγαπώ κανένα λαό, ούτε τους Εβραίους· μόνο τους φίλους μου αγαπώ’

Χάνα Άρεντ

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΟΣΟΥΣ και πόσες μπορούμε να αγαπάμε; Μπορούμε να αγαπάμε  όλη την ανθρωπότητα; Όλον τον ελληνικό λαό; Όχι, φίλες και φίλοι, δεν μπορούμε. Εάν η αγάπη είναι κυρίως φροντίδα, είναι σχέση και όχι λεκτικά πυροτεχνήματα και αφαιρέσεις, τότε δεν μπορούμε να αγαπάμε παρά μόνο ένα μικρό, πολύ μικρό θα έλεγα, αριθμό ανθρώπων. Δεν μπορούμε να συνάψουμε σχέση, σχέσεις με όλη την ανθρωπότητα, με όλον τον ελληνικό λαό.

Η φράση του τίτλου είναι του φίλου μου του Πωλ, από σχόλιό του σε πρόσφατο διήγημα που έγραψα. Συμπυκνώνει με τον πιο λιτό, πιο άμεσο, πιο ευθύ τρόπο το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μας και υποδεικνύει το περιεχόμενο του κομμουνισμού της εποχής μας. Είναι η απάντηση στο ερώτημα: τι θα κάνουμε με τον κομμουνισμό, θα τον περιμένουμε ή θα τον ζήσουμε όπως, όπου, όποτε και με όποιον και όποια μπορούμε σήμερα;

Continue reading

με τι θα ασχοληθούμε φέτος

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΑΣ είπα ένα ‘γεια’ με το χτεσινό διήγημα. Νομίζω πως θα σας άρεσε, πως θα συγκινηθήκατε. Είμαι εδώ κι είμαι καλά. Θα κάνουμε και φέτος παρέα μέχρι τον Μάιο, μέχρι να αρχίσουν οι δουλειές. Χαίρομαι πολύ που θα τα ξαναπούμε.

ΦΕΤΟΣ, φίλες και φίλοι, έξι θα είναι τα βασικά αντικείμενά μας: οι απαρχές της κοινωνίας (η κοινωνιογένεση), η παγκόσμια ιστορία,  η παγκόσμια οικονομική, κοινωνική και πολιτική κατάσταση (ιστορία του 21ου αιώνα), η θεωρία του ζωντανού, εμμενούς κοινωνικού πολέμου, η προληπτική αντεπανάσταση και η πλατωνική ανθρωποβοσκητική (ανθρωπονομική).

Continue reading

από την τροφοσυλλογή και το κυνήγι στην παραγωγή της τροφής (γεωργία, κτηνοτροφία)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η μετάβαση από την τροφοσυλλογή και το κυνήγι στην παραγωγή της τροφής (γεωργία, κτηνοτροφία) είναι ένα ζήτημα για το οποίο δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή θεωρία. Η μετάβαση αυτή συνέβη σε πολλές περιοχές του πλανήτη (Κίνα, βόρειο Πακιστάν, Κεντρική και Νότια Αμερική και αλλού), η πρώτη όμως χρονολογικά έγινε στη σημερινή Μέση Ανατολή (Ιράκ, νότια ανατολική Τουρκία, Συρία, Λίβανο, Παλαιστίνη, Ιορδανία, δυτικό Ιράν). Εδώ, η  μετάβαση διήρκεσε τουλάχιστον τέσσερις χιλιετίες. 

ΟΙ σημαντικότερες σήμερα θεωρίες είναι τέσσερις. Είναι η θεωρία των οάσεων (V.G. Childe), της πυρηνικής ζώνης (R. Braidwood), της περιθωριακής ζώνης (L. Binford, Νέα Αρχαιολογία) και της συμβολικής επανάστασης (J. Cauvin). Σύμφωνα με την πρώτη, οι άνθρωποι και τα φυτά και τα ζώα που εξημερώθηκαν συναντήθηκαν σε οάσεις εν μέσω εκτεταμένων ερημικών περιοχών, αποτέλεσμα δραματικών περιβαλλοντικών αλλαγών λόγω αλλαγής του κλίματος. Ήταν η σπάνη των πόρων και η αύξηση του πληθυσμού που εξανάγκασαν τον άνθρωπο να καλλιεργήσει φυτά και να εκθρέψει ζώα. Η δεύτερη διατείνεται ότι  η μετάβαση έγινε σε μια περιοχή όπου συνυπήρχαν πολλά ζώα και πολλά φυτά και ήταν το αποτέλεσμα μακροχρόνιου πειραματισμού. Η τρίτη υποστηρίζει ότι ό,τι και η πρώτη, με τη διαφορά ότι οι άνθρωποι δεν εγκλωβίστηκαν σε οάσεις αλλά ότι οι ίδιοι κατοίκησαν περιοχές όπου υπήρχε σπάνη πόρων (χλωρίδα και πανίδα) με αποτέλεσμα να στραφούν στην παραγωγή της τροφής, αποτέλεσμα της εντατικοποίησης της εξασφάλισης διατροφικών πλεονασμάτων.  Η τέταρτη εικάζει ότι η παραγωγή της τροφής ήταν το αποτέλεσμα μιας συμβολικής και θρησκευτικής επανάστασης, με κύριο σημείο την συνειδητοποίηση της κυριαρχίας πάνω στη φύση. Θα την διαβάσουμε στο βιβλίο του Ζακ Κοβέν, Γέννηση των θεοτήτων, γέννηση της Γεωργίας (εκδ. ΠΕΚ. μετ. Σοφία Πρέβε).

Continue reading

ο τρωικός πόλεμος δεν έγινε

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΑΣ προειδοποιώ ότι το κείμενο είναι πολύ μεγάλο (θα μπορούσε να γραφεί ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο) αλλά είμαι βέβαιος ότι όσοι και όσες θα κάνουν τον κόπο να το διαβάσουν θα το ρουφήξουν μέχρι την τελευταία γουλιά.

Ο τρωικός πόλεμος είναι ο πιο γνωστός πόλεμος του δυτικού πολιτισμού, μόνο που αυτός δεν έγινε. Εάν έγινε όπως μας τον αφηγείται η Ιλιάδα, τότε δεν έγινε: δεν θα μπορούσε να γίνει με αυτόν τον τρόπο. Σε αυτό το συμπέρασμα έχω καταλήξει και στο σημερινό σημείωμα θα εκθέσω τις σκέψεις μου και τα επιχειρήματά μου. Θα περπατήσουμε με πολύ προσεκτικά βήματα γιατί το έδαφος είναι βαλτώδες και δύσκολα βρίσκουμε σταθερά σημεία να πατήσουμε. Αυτά τα σταθερά σημεία προσπαθώ να βρω και πάνω τους να πατήσω.

Continue reading

από το ‘Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ’ (Γένεσις, ΚΕ, 20) στο Υπουργείο Μοναξιάς: η μεγατάση της συρρίκνωσης της συγγένειας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΑΥΤΗΝ και πολλές άλλες παρόμοιες προτάσεις που διαβάζουμε σε αρκετά κεφάλαια της Γενέσεως δεν μπορούσα να τις κατανοήσω για πολλές δεκαετίες. Μα πώς είναι δυνατόν ένας άνδρας να γεννήσει; Δεν είναι δυνατόν, κατά κανένα τρόπο. Ούτε η μελέτη του ποιμενικού τρόπου παραγωγής και της εξ αυτού προερχόμενης ποιμενικής πατριαρχίας με βοήθησαν. Με βοήθησε ένα βιβλίο του Μάρσαλ Σάλινς, Τι είναι (και τι δεν είναι) συγγένεια (εκδ του Εικοστού Πρώτου, μετ. Ν. Κούρκουλος, 2014 –  το πρωτότυπο 2013). Όχι μόνο με βοήθησε να κατανοήσω την πρόταση του τίτλου, με βοήθησε να σκέφτομαι και διαφορετικά. Διαβάζω αυτές τις μέρες ένα πολύ βασικό του βιβλίο (Πολιτισμός και πρακτικός λόγος) και μόλις το τελειώσω θα γράψω για τον Σάλινς.

ΩΣ ανθρωπολόγος, ο Σάλινς εξετάζει τη συγγένεια από τη σκοπιά του. Υπάρχει όμως και η ιστορική διάσταση του ζητήματος, την οποία παραβλέπει. Αυτή η διάσταση θα είναι το αντικείμενο του σημερινού σημειώματος. Υποστηρίζω ότι η έννοια της συγγένειας συρρικνώθηκε στις ποιμενικές κοινωνίες και κατά συνέπεια στον δυτικό πολιτισμό, που έχει ποιμενικές ρίζες. Μιας όμως και οι ρίζες του δεν είναι μόνο ποιμενικές αλλά και κοινοτικές, στον δυτικό πολιτισμό η συγγένεια εμφανίζεται και με μια ευρεία έννοια. Η συγγένεια είναι ένα πεδίο σύγκρουσης πολιτισμικής.

Continue reading

πώς έχουν πεθάνει οι άνθρωποι, πώς πεθαίνουν, πώς θα πεθαίνουν;

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΝΩ γνωρίζουμε πως θα πεθάνουμε, δεν γνωρίζουμε πώς. Μόνοι όσοι αυτοκτονούν γνωρίζουν το πώς. Κανείς και καμία δεν μπορεί να γνωρίζει, μόνο να εύχεται μπορεί. Και τι ευχόμαστε;  Ευχόμαστε να πεθάνουμε γέροι και γριές, πλήρεις ημερών, την ώρα που κοιμόμαστε. Έχουν υπάρξει θάνατοι που τους αποκαλώ έργα τέχνης. Ήταν όλοι γέροι και γριές. Καθισμένοι στο παγκάκι να ξεκουραστούν, έγειρε στον ώμο του φίλου του και πέθανε· μια γριά πέθανε στο τραπέζι του Πάσχα, από τη χαρά της, με τα παιδιά και τα εγγόνια κοντά της. Επειδή είναι έργα τέχνης, δεν είναι πολύ συνηθισμένοι θάνατοι.

ΑΣ υποθέσουμε ότι θα πεθάνω 97 χρονών. Μεταξύ των άλλων ενδεχομένων, υπάρχουν και τα εξής: να πεθάνω την ώρα που κλαδεύω το αμπέλι, τέλος Μάρτη, με τα χελιδόνια να κελαηδούν τριγύρω μου, με πολλά λουλούδια και ένα λαμπρό ήλιο. Ενδέχεται όμως το 2056 να έχει επιβληθεί ξανά η ποινή του αποκεφαλισμού και να με αποκεφαλίσουν. Δεν θα ζήσω τον τρόμο και τη φρίκη;  Ασφαλώς και θα τον ζήσω! Στην πρώτη περίπτωση, ο θάνατός μου θα είναι φυσικός, στη δεύτερη, βίαιος.

Continue reading

ομάδα, χωριό, πόλη

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ η παγκόσμια ιστορία αρχίζει όταν εμφανίζεται ο πολιτισμός, με την δημιουργία των πρώτων λίθινων εργαλείων, ένα από τα εντονότερα χαρακτηριστικά της είναι η αύξηση του αριθμού των ανθρώπων των οικιστικών μονάδων, η αύξηση του μεγέθους των ενδιαιτημάτων του ανθρώπου. Για πολλές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι ζούσαν σε ομάδες των 15-35 μελών· κατόπιν για μερικές χιλιάδες χρόνια σε χωριά των 100 μέχρι μερικών χιλιάδων κατοίκων· σήμερα το 60% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει  σε πόλεις και το υπόλοιπο σε χωριά, ενώ μια παντελώς αμελητέα ποσότητα , που θα εξαφανιστεί σε λίγες δεκαετίες, σε ομάδες, οι τελευταίες τροφοσυλλεκτικές-κυνηγητικές κοινωνίες.

Continue reading

5. παιχνίδια αναπαράστασης της μάχης

Σε προηγούμενο κεφάλαιο επισημάναμε ότι παρ’ ότι στην αρχαία Ελλάδα παίζονταν πάρα πολλά παιχνίδια, τα παιχνίδια με μπάλα ήταν ελάχιστα κι από αυτά κανένα δεν ήταν παιχνίδι διείσδυσης. Επιπλέον, τα ομαδικά παιχνίδια ήταν σχεδόν άγνωστα, οπότε και αυτά της αναπαράστασης της μάχης. Οι άνδρες στην αρχαία Ελλάδα πολεμούσαν και αθλούνταν. Όταν έπαιζαν, προτιμούσαν παιγνιώδεις δραστηριότητες που δεν απαιτούσαν σωματική κόπωση (πεσσοί, ζάρια κλπ.). Τα αθλήματά τους ήταν είτε θεσμοποιημένες στρατιωτικές ασκήσεις (τρέξιμο, κονταρομαχία, άλματα, δίσκος, ακοντισμός) είτε βίαιη διαπροσωπική αναπαράσταση της μάχης (πάλη, πυγμή, παγκράτιο).

 

Έχουμε όμως μαρτυρίες ότι κατά τη διάρκεια ετήσιων θρησκευτικών εορτών διεξάγονταν ομαδικές αναπαραστάσεις μάχης. Ο Παυσανίας(2ος αι. μ. Χ., Κορινθιακά, 30.4) διασώζει τη πληροφορία ότι στη Τροιζήνα υπήρχε μια γιορτή που ονομάζονταν λιθοβόλια, προς τιμήν της Δαμίας και της Αυξησίας, των θεών της γονιμότητας που αντιστοιχούσαν στις θεές Δήμητρα και Περσεφόνη. Κατά τη διάρκεια της γιορτής διεξάγονταν μια εικονική μάχη με πέτρες. «. . .ο αλληλολιθοβολισμός αυτών που έπαιρναν μέρος στα λιθοβόλια της Τροιζήνας πρέπει να ήταν κατάλοιπο μιας παλιάς σύγκρουσης των οπαδών της λατρείας με τους αντιπάλους της»1.

Continue reading

τόκος, χρέος, ποιμενισμός, καπιταλισμός

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ έχουν περάσει πάνω από 2.500 χρόνια, τουλάχιστον, από τότε που εμφανίστηκε ο δανεισμός με τόκο αλλά ακόμα δεν ξέρουμε ακριβώς από ποιους, πότε, που και γιατί επινοήθηκαν, ή, προέκυψαν – πιθανόν μάλιστα και να μην το μάθουμε ποτέ. Εκείνο που ξέρουμε, είμαστε βέβαιοι, είναι ότι η διάρκεια της ύπαρξής τους είναι ένα πολύ μικρό κλάσμα της ανθρώπινης ιστορίας. Εκείνο που ξέρουμε ακόμα είναι ότι για τα μισά από αυτά τα δύο χιλιάδες πεντακόσια χρόνια ο δανεισμός με τόκο, ο τόκος ο ίδιος,  εθεωρείτο αμάρτημα, κάτι αποτρόπαιο και φρικτό. Θα είχε εκπνεύσει, εάν δεν του έδινε το φιλί της ζωής ο καπιταλισμός, ο εμπορικός στην αρχή. Και του το έδωσε γιατί καπιταλισμός χωρίς τόκο είναι κάτι αδιανόητο – δεν μπορεί να υπάρξει.

ΞΕΡΟΥΜΕ ακόμα, είμαστε βέβαιοι, κι άλλα για τον δανεισμό με τόκο. Ξέρουμε ότι υπήρχε δανεισμός χωρίς τόκο – υπάρχει ακόμα και σήμερα, μεταξύ φίλων, οικείων, συγγενών, γνωστών, γειτόνων. Ξέρουμε ότι κάποτε η πρακτική και η έννοια του δανεισμού, χωρίς τόκο εννοώ, ήταν και αυτά άγνωστα. Για το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας επικρατούσε το δώρο, το μοίρασμα της τροφής και η κοινοχρησία των εργαλείων. Ποτέ ο άνθρωπος δεν κατανάλωνε την τροφή του εκεί που την έβρισκε αλλά την μετέφερε για να την καταναλώσει μαζί με αυτούς που δεν μπορούσαν να βρουν τροφή. Εάν χρειαζόσουν ένα τσεκούρι θα πήγαινες να το πάρεις από εκείνον που το είχε. μέχρι κάποιος άλλος να έρθει να το πάρει από σένα. Αυτό γινόταν στις τροφοσυλλεκτικές – κυνηγητικές  κοινωνίες για 90.000 χρόνια, εάν ο άνθρωπος υπάρχει πάνω στη Γη εδώ και 100.000 χρόνια.

Continue reading