από την ζωντανή αφήγηση της Ιλιάδας-έπους στο κείμενο της Ιλιάδας-τραγωδίας

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

     Το κείμενο της Ιλιάδας που έχουμε στα χέρια μας και διαβάζουμε και μελετάμε μάς παρωθεί να διατυπώσουμε τη θεωρία ότι δεν γράφτηκε από κάποιον που άρχισε να γράφει κάποια μέρα και μετά από μήνες ή λίγα χρόνια το τελείωσε, όπως υποστηρίζουν οι της ενιαίας σύνθεσης·  μας παρωθεί, αντίθετα, να διατυπώσουμε τη θεωρία της μακροχρόνιας διαμόρφωσης – η οποία είναι γνωστή ως θεωρία της πολλαπλής πατρότητας. Θεωρώ ότι οφείλουμε να εγκαταλείψουμε αυτό το όνομα: δεν μου αρέσει και πολύ η μεταφορά της πατρότητας,  η διάσταση της σύνθεσης της Ιλιάδας ως μακροχρόνιας διαδικασίας δεν δηλώνεται  ενώ όλο ενδιαφέρον, το σημασιολογικό βάρος θα έλεγα, μετατίθεται στο πρόσωπο όχι στη διαδικασία.  

     Ένα από τα (πολλά) στοιχεία που δεν λαμβάνει υπόψη της η θεωρία της ενιαίας σύνθεσης είναι η πρακτική και οι συνθήκες της χειρόγραφης αντιγραφής των κειμένων. Πώς να εξηγήσουμε την ύπαρξη τόσο πολλών κειμένων της Ιλιάδας από τα μέσα του 6ου π. Χ. αιώνα, από την εποχή του Πεισιστράτου, μέχρι την έκδοση ενός στερεότυπου κειμένου κατά την ελληνιστική εποχή (3ος και 2ος π. Χ. αιώνες) αλλά και μετά από αυτήν; Υπάρχει μία και μόνο μία εξήγηση: οι αντιγραφείς μπορούσαν να προσθέσουν ή να επανεπεξεργαστούν στίχους, σκηνές μέχρι και επεισόδια.  Υποστηρικτής της θεωρίας της ενιαίας σύνθεσης θα μπορούσε να αντιτείνει ότι ναι μεν όλες αυτές οι Ιλιάδες προέρχονται από την επέμβαση των αντιγραφέων αλλά η πηγή όλων είναι η Ιλιάδα που συντάχθηκε στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα (750-700) από τον Όμηρο. Θα μπορούσε όμως, θα ήθελε  ένας φτωχός, περιπλανώμενος επαγγελματίας αφηγηγής  να καταγράψει την Ιλιάδα που αφηγούνταν μπροστά σε πλούσιους αριστοκράτες ακροατές. Ούτε θα μπορούσε ούτε θα ήθελε. Θα μπορούσε όμως και θα ήθελε να την καταγράψει κάποιος πλούσιος αριστοκράτης με τη βοήθεια ενός επαγγελματία αφηγητή. Η Ιλιάδα όμως που θα κατέγραφε δεν θα ήταν η Ιλιάδα που έχουμε σήμερα. 

    Εάν η Ιλιάδα που έχουμε στα χέρια μας είναι η Ιλιάδα που γράφτηκε το 750 π. Χ. ή λίγο πιο μετά, τότε υπάρχει μια πολύ μεγάλη δυσκολία, μια δυσκολία την οποία δεν μπορεί να εξηγήσει η θεωρία της ενιαίας σύνθεσης – την οποία ούτε καν έχει σκεφτεί. Ας δούμε ποια είναι αυτή η δυσκολία.

 

Continue reading

το κείμενο της Ιλιάδας ως πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των αριστοκρατών

      φίλες και φίλοι, καλημέρα

    Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Δημήτρη Κ. που μου υπέδειξε πως να αποκαταστήσω το χτεσινό ατύχημα της ένδειξης Σχόλια κλειστά. Θα το κάνω μόλις τελειώσω το σημερινό σημείωμα, χωρίς να ξέρω αν θα τα καταφέρω – μου είναι τόσο ξένα και παράξενα όλα αυτά· χωρίς όμως αυτά, δεν θα είχα δημοσιεύει ούτε ένα α! Θα νομίζετε ότι δεν θα τον θυμάμαι σε όλη μου τη ζωή – δεν πειράζει, ας το νομίζετε, δεν σας κρατάω κακία.

    Υποστηρίξαμε, φίλες και φίλοι, ότι την Ιλιάδα δεν την έγραψε, δεν θα μπορούσε και δεν θα ήθελε να τη γράψει ένας αοιδός, ένας φτωχός περιπλανώμενος επαγγελματίας αφηγητής, γνωστός με το όνομα Όμηρος. Μόνοι οι πλούσιοι αριστοκράτες, (δουλ)έμποροι και γαιοκτήμονες δουλοκτήτες θα ήθελαν και θα μπορούσαν να καταγράψουν την προφορική αφήγηση, με τη βοήθεια ασφαλώς κάποιου αοιδού (που θα ξεχώριζε και θα τους συγκινούσε). Θα μπορούσαν διότι ήταν οι μόνοι που γνὠριζαν να γράφουν και να διαβάζουν και ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να έχουν στην διάθεσή τους το υλικό πάνω στο οποίο θα έγραφαν, τον πάπυρο που τον έφερναν από την Αίγυπτο  – προφανώς θα ήταν ένα πανάκριβο εμπόρευμα.

    Γιατί όμως να θέλουν να  καταγράψουν  την προφορική αφήγηση; Δεν περνούσαν ωραία στα σπίτια που μαζεύονταν και άκουγαν τον δεξιοτέχνη αοιδό να τους αφηγείται την μήνιν, την τσαντίλα του Αχιλλέα και τις συνέπειές της; Γιατί να θέλουν να διαβάζουν αντί να ακούν; Είμαστε βέβαιοι και βέβαιες ότι την κατέγραψαν για να την διαβάζουν;

Μα για ποιόν άλλο λόγο θα ήθελαν να την καταγράψουν;

 

Continue reading

το κείμενο της Ιλιάδας ως σύμβολο ισχύος των αριστοκρατών

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Στο τέλος του σημειώματος θα δείτε την ένδειξη σχόλια κλειστά – μην το λάβετε υπόψη σας, δεν ξέρω πως προέκυψε!  Αν κάποιος φίλος, φίλη μπορεί να με βοηθήσει να αποκαταστήσουμε μαλακία δική μου ή του υπολογιστή, θα τον θυμάμαι μέχρι να πεθάνω. Αχ, αυτός ο Ραμπελέ φταίει, αυτός με χάλασε, αυτή η απλότητα της μεγαλοφυΐας του, η μεγαλοφυΐα της απλότητάς του,  με έχει κάνει τόσο υπερβολικό και ειλικρινή.

Αυτά που θα γράψω σήμερα, φίλες και φίλοι,  και αύριο αν δεν προλάβω, είναι πολύ σημαντικά, έχω βαθύτατη επίγνωση τι λέω,  γιατί ρίχνουν νέο φως και αποκαλύπτουν νέες πτυχές του ομηρικού ζητήματος· ελπίζω ότι αργά ή σύντομα τα σημειώματα αυτά θα τα εντοπίσει και θα τα εκτιμήσει κάποιος φιλόδοξος και φιλομαθής και ανήσυχος φοιτητής, ερευνητής, φοιτήτρια, ερευνήτρια, θα τα οικειοποιηθεί, θα τα επεξεργαστεί, θα τα χρησιμο-ποιήσει με άλλα λόγια, θα τα μελετήσει· θα μπορούσε να γραφτεί μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, εργασία την οποία εγώ δεν μπορώ να κάνω – δεν μ΄ αφήνουν οι δουλειές στα χωράφια και στο σπίτι – η δική μου δουλειά είναι να χαρίζω σε νέους και νέες ερωτήματα και σκέψεις και απορίες και αμφιβολίες που η διερεύνησή τους  μπορεί να καταλήξει σε μελέτες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε και να ξεπεράσουμε προκαταλήξεις που αφορούν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό – είναι τόσο πολλές!

 

Continue reading

διερεύνηση των συνεπειών της πρότασης ‘ο Όμηρος έγραψε την Ιλιάδα’

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

     Γνωρίζουμε,  μαθαίνουμε στο σχολείο και διαβάζουμε και ακούμε, ότι ο Όμηρος έγραψε την Ιλιάδα  – και την Οδύσσεια, για λόγους συντομίας θα αναφέρομαι μόνο στην πρώτη. Η εξεταζόμενη πρόταση είναι μια γενικά αποδεκτή άποψη που αναβαθμίστηκε στο επίπεδο της γνώσης. Δεν εικάζουμε, δεν υποθέτουμε – γνωρίζουμε, είμαστε βέβαιοι και βέβαιες, εξοβελίζουμε κάθε ενδεχόμενο αμφιβολίας και αμφισβήτησης. Σήμερα, φίλες και φίλοι, θα δούμε ότι η πρόταση αυτή, που καταγράφει μια γενικά αποδεκτή  άποψη, που κωδικοποιεί μια γνώση,  είναι επιπλέον και ένα σύμπαν ερωτημάτων και αποριών, αμφιβολιών και εικασιών, υποθέσεων και αμφισβητήσεων.

     Η πρόταση είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της δομής ‘ο χ έγραψε το ψ’: ο Ντάντε έγραψε τη Θεία Κωμωδία, ο Αισχύλος έγραψε την Ορέστεια, ο Θερβάντες τον Δον Κιχότη, ο Τζόις τον Οδυσσέα. Αυτοί που τα έγραψαν ήταν μεγάλοι άνδρες και συγγραφείς – αυτά που έγραψαν ήταν και είναι ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό έργο. Τη δομή αυτή υιοθετεί και η πρόταση ‘ο Όμηρος έγραψε την Ιλιάδα’: ο Όμηρος ήταν (είναι) ένας μεγάλος άνδρας, ένας μεγάλος συγγραφέας που έγραψε ένα συγκλονιστικό λογοτεχνικό έργο. Είναι μεγάλος άνδρας, μεγάλος συγγραφέας, μεγάλος λογοτέχνης  που έγραψε ή επειδή έγραψε ένα λογοτεχνικό αριστούργημα;

   Δεν διατυπώνω το ερώτημα για να απαντηθεί, όχι. Το διατυπώνω για να στρέψουμε την προσοχή μας στις φράσεις λογοτεχνικό έργο, λογοτεχνικό αριστούργημα, συγγραφέας, λογοτέχνης. Και ερωτώ: η Ιλιάδα είναι λογοτεχνικό έργο;  Ο Όμηρος είναι συγγραφέας, λογοτέχνης;

   Όχι, φίλες και φίλοι, όχι. Η Ιλιάδα δεν είναι λογοτεχνικό έργο και ο Όμηρος δεν είναι συγγραφέας, δεν είναι λογοτέχνης.

 

Continue reading

πότε και πώς συντέθηκε η ραψωδία Α της Ιλιάδας;

το κιτρινο το γαλαζιο τοπρασινο και το ροζ

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα   

    Όταν λέμε σήμερα Όμηρος εννοούμε έναν ποιητή που έζησε περί το 750-700 π. Χ. και συνέθεσε την Ιλιάδα – και την Οδύσσεια.  Αυτό μαθαίνουμε στο σχολείο. Κάποια άλλα πράγματα δεν τα μαθαίνουμε, δεν μας τα διδάσκουν. Δεν μας τα μαθαίνουν γιατί θέτουν εν αμφιβόλω το καθιερωμένο μοντελάκι του τυφλού και σοφού και μεγαλοφυούς  ποιητή. Εάν ζούσαμε όμως στην αρχαία Ελλάδα του 5ου π. Χ. και μετά αιώνα, με τη λέξη Όμηρος δεν θα εννοούσαμε μόνο τον ποιητή που έζησε κάποτε, πριν πολλούς αιώνες, αλλά θα εννοούσαμε κι ένα λογοτεχνικό είδος, την ηρωική ποίηση. Μαθαίνουμε στο σχολείο ότι ο Όμηρος έγραψε

Continue reading

ποιος ήταν ο Όμηρος;

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Τι εννοούμε όταν λέμε σήμερα ‘Όμηρος’; Εννοούμε ένα πρόσωπο που έζησε κάποτε, έναν ποιητή που (θεωρούμε ότι) συνέθεσε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Θα σας φανεί παράξενο εάν αναρωτηθούμε τι να εννοούσαν άραγε οι αρχαίοι Έλληνες όταν έλεγαν Όμηρος. Μα φυσικά εννοούσαν αυτό που εννοούμε και εμείς!

Κι όμως, φίλες και φίλοι, δεν εννοούσαν μόνο αυτό. Εννοούσαν και κάτι άλλο. Διαθέτουμε κάποιες μαρτυρίες που μας λένε ότι πολλοί πρώιμοι ποιητές, του 7ου και 6ου αιώνα, χρησιμοποιούσαν το όνομα Όμηρος για να δηλώσουν ένα ποιητικό είδος, αυτό της ηρωικής προφορικής ποιητικής αφήγησης. Θα παραθέσω αυτές τις μαρτυρίες σε ένα μελλοντικό σημείωμα για να την εξετάσουμε προσεκτικά. Με τον ίδιο τρόπο, όταν χρησιμοποιούσαν το όνομα Ησίοδος δήλωναν όχι μόνο ένα πρόσωπο αλλά κι ένα συγκεκριμένο ποιητικό είδος, τη διδακτική ποίηση. Πριν δούμε μια ένδειξη περί της χρήσης του ονόματος ‘Όμηρος’ ως προσωποποίηση, ας εξετάσουμε μια μαρτυρία που την έχω πρόχειρη μπροστά μου.

Στην αρχαία υπόθεση (Ασπίδος Υπόθεσις)  της Ασπίδος του Ηρακλέους, ενός σύντομου επικού ποιήματος, διαβάζουμε ότι ο Αριστοφάνης ο γραμματικός υποπτευόταν ότι δεν ήταν ποίημα του Ησιόδου, ενώ ο Απολλώνιος ο Ρόδιος υποστήριζε ότι ήταν. Διαβάζουμε ακόμα και το εξής: και Στησίχορος δέ φησιν Ησιόδου είναι το ποίημα. Η σύγχρονη έρευνα έδειξε ότι το ποίημα αυτό δεν είναι του Ησιόδου – ο Mazon υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να συντέθηκε προ του 590 π.Χ. Η Σούδα μας λέει ότι ο Στησίχορος γεννήθηκε το 632 (-629)  και πέθανε το 556 (-553). Αυτά που διαβάζουμε στην Ασπίδα του Ηρακλέους τα διαβάζουμε και σε ένα ποίημα του Στησίχορου, τον Κύκνο, την υπόθεση του οποίου διασώζει ένα σχόλιο στον 10 Ολυμπιόνικο του Πινδάρου. Από τα αποσπάσματα που έχουν διασωθεί φαίνεται ότι ο Στησίχορος, ο οποίος συνέθεσε τραγούδια που τραγουδούσε χορός (χορωδία),  ήταν εξοικειωμένος τόσο με την ηρωική όσο και με την διδακτική ποίηση και είμαστε βέβαιοι ότι θα είχε διαβάσει την Ασπίδα του Ηρακλέους. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Εάν συντέθηκε,  όπως  πιστεύουμε, μετά το 590, την εποχή που ζούσε ο Στησίχορος, πως και την απέδιδε στον Ησίοδο, που είχε ζήσει δυο γενιές νωρίτερα; Υπάρχει μια λύση σε αυτό το πρόβλημα κι αυτή είναι γενικά αποδεκτή: με το όνομα Ησίοδος ο Στησίχορος δεν εννοούσε τον ποιητή Ησίοδο αλλά ένα ποιητικό είδος, μια ποιητική σχολή, ας το πούμε έτσι.

Ας δούμε τώρα μια μαρτυρία την οποία μπορούμε να σχολιάσουμε χωρίς να είμαστε ειδικοί ομηριστές. Ενώ  σήμερα  οι ομηριστές ερίζουν εάν ο συνθέτης της Ιλιάδας ή και της Οδύσσειας είναι ένας (ενιαία σύνθεση) ή πολλοί (πολλαπλή πατρότητα), συμφωνούν ότι δεν μπορεί η Ιλιάδα και η Οδύσσεια να συντέθηκαν από τον ίδιο (ή τους ίδιους) ποιητή. Η γλώσσα, οι αξίες, η θρησκεία είναι τόσο διαφορετικά που δεν μας επιτρέπουν να αποδώσουμε την σύνθεση και των δύο επών στον ίδιο ή στους ίδιους ποιητές. Το συμπέρασμα αυτό είναι ένα από τα  δύο επιμέρους προβλήματα του ομηρικου ζητήματος που έχει επιλυθεί – το άλλο είναι η γενικά αποδεκτή διαπίστωση ότι η ομηρική ποίηση είναι η κατάληξη μιας μακραίωνης προφορικής ποιητικής αφήγησης. Εάν όμως ο συνθέτης της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν είναι το ίδιο πρόσωπο, τότε ένα από τα δύο έπη μένει ορφανό!

Εάν ο Όμηρος συνέθεσε την Ιλιάδα, δεν συνέθεσε την Οδύσσεια. Ή, εάν είναι ο συνθέτης της δεύτερης, δεν είναι ο συνθέτης της πρώτης. Ας υποθέσουμε ότι ισχύει η πρώτη υπόθεση: ποιος συνέθεσε τότε την Οδύσσεια;

Δεν μας ενδιαφέρει προς το παρόν να διατυπώσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι το εξής: λαμβάνοντας υπόψη μας όλα όσα έχουνε εκθέσει, συνάγεται το συμπέρασμα ότι το όνομα Όμηρος χρησιμοποιείται ως όνομα και ως προσωποποίηση. Εάν πούμε ότι την Ιλιάδα τη συνέθεσε ο Όμηρος, τότε, όταν λέμε ότι την Οδύσσεια τη συνέθεσε ο Όμηρος εννοούμε ότι τη συνέθεσε κάποιος που ανήκει στην παράδοση της ηρωικής ποιητικής αφήγησης, ότι η Οδύσσει ανήκει σε αυτό το ποιητικό είδος.

Continue reading

Ιλιάδα και γραφή

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

με το σημερινό σημείωμά μου θα εκθέσω την εξέλιξη των προβληματισμών και ερευνών μου σχετικά με την Ιλιάδα και το αφιερώνω σε όσους και όσες ενδιαφέρονται, ή θα ενδιαφερθούν, για το σημαντικότερο κείμενο του δυτικού πολιτισμού, για όσους και όσες το μελετούν ή θα το μελετήσουν.

Η Ιλιάδα είναι το σημαντικότερο κείμενο του δυτικού πολιτισμού διότι κανένα άλλο κείμενο δεν μας  λέει τόσα πολλά για το παρελθόν, ειδικά τη γένεση, το παρόν και το μέλλον του πολιτισμού μας. Να σας θυμίσω μόνο ότι η πρώτη του λέξη είναι η λέξη μήνις (οργή, θυμός, τσαντίλα) ενώ τελειώνει με δύο κηδείες (του Πατρόκλου και του Έκτορα)  και έναν προαναγγελθέντα θάνατο (του Αχιλλέα).

Οι προβληματισμοί, οι έρευνες και οι μελέτες αναπόφευκτα μας μεταφέρουν στο πεδίο του περίφημου ομηρικού ζητήματος. Θα εκθέσω λοιπόν με απλότητα και σαφήνεια τις πτυχές αυτού του ζητήματος και θα προχωρήσω κατόπιν στις δικές μου έρευνες. Όταν λέμε ομηρικό ζήτημα εννοούμε τρία βασικά ερωτήματα:

Continue reading

η εργαλειακή χρήση του μύθου: η Ιλιάδα ως επιχείρημα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Πολύ συχνά, ακούμε ή διαβάζουμε  μια αφήγηση, ένα μυθιστόρημα λόγου χάριν,  κατά την οποία ο πρωτεύων αφηγητής εμφανίζει κάποια πρόσωπα της ιστορίας  ως αφηγητές: αυτούς τους αφηγητές η αφηγηματολογία τους αποκαλεί δευτερεύοντες αφηγητές. Οι αφηγήσεις αυτών των αφηγητών ονομάζονται εγκιβωτισμένες αφηγήσεις (αλλά και μετα-αφηγήσεις, κατοπτρισμένα κείμενα, μυθολογικά παραδείγματα ή παράπλευρες αφηγήσεις).  Το πιο γνωστό αφηγηματικό κείμενο που περιέχει πολλές και ενδιαφέρουσες εγκιβωτισμένες αφηγήσεις είναι ο Δον Κιχότης του Μ.Θερβάντες.

Διαβάζοντας την Ιλιάδα θα παρατηρήσουμε ότι ο αοιδός, ο πρωτεύων αφηγητής της Ιλιάδας, εμφανίζει και αυτός πολλά πρόσωπα της αφήγησής του ως δευτερεύοντες αφηγητές.  Εάν όμως υπάρχει πρωτεύων αφηγητής, ο αοιδός, θα υπάρχουν και πρωτεύοντες ακροατές/αναγνώστες – άρα, οι ακροατές των δευτερευόντων αφηγητών θα είναι οι δευτερεύοντες ακροατές. Εάν ο πρωτεύων αφηγητής είναι ο αοιδός, ο συνθέτης της μνημειώδους Ιλιάδας, οι πρωτεύοντες ακροατές/αναγνώστες είναι το αριστοκρατικό ακροατήριο, είναι οι πλούσιοι και ισχυροί γαιοκτήμονες δουλοκτήτες  της αρχαϊκής εποχής (700-500 π.Χ.). Και, εάν οι δευτερεύοντες αφηγητές δεν μπορεί παρά να είναι ήρωες, ήρωες θα είναι και οι δευτερεύοντες ακροατές. Οι διαπιστώσεις αυτές μας ωθούν να θέσουμε τα παρακάτω ερωτήματα και να αποπειραθούμε να διατυπώσουμε μια απάντηση.

Για ποιο λόγο ένας ήρωας της Ιλιάδας αφηγείται μια ιστορία, ένα αξιομνημόνευτο γεγονός, σε έναν άλλο ήρωα; Με άλλα λόγια, ποιος είναι ο σκοπός μιας αφήγησης; Μήπως είναι η τέρψη, η διασκέδαση και ο επηρεασμός, η πειθώ, η τροποποίηση της συμπεριφοράς του ακροατή από τον αφηγητή; Ποιο από τα δυο στοιχεία υπερισχύει;

Και εάν αυτός είναι ο σκοπός της δευτερεύουσας αφήγησης, μήπως αυτός είναι και ο σκοπός της πρωτεύουσας αφήγησης; Και τι υπερισχύει, η τέρψη ή η τροποποίηση της συμπεριφοράς;

Ποιος ήταν ο σκοπός της αφήγησης της Ιλιάδας; Αυτός ο σκοπός ισχύει και σήμερα; Εάν ο αοιδός αφηγούνταν την Ιλιάδα για να αλλάξει τον τρόπο σκέψης των ακροατών/αναγνωστών μήπως θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την Ιλιάδα ως επιχείρημα; Μιας και η λέξη μύθος σημαίνει, όπως θα δούμε, την αφήγηση μιας ιστορίας, μήπως στην χρησιμοποίηση του μύθου ως επιχειρήματος, στην εργαλειακή χρήση του μύθου,  βρίσκονται τα πρώτα σπέρματα ενός τρόπου σκέψης που αποκλήθηκε ορθός λόγος; Εάν δηλαδή ο μύθος χρησιμοποιείται για να αυξήσει την ισχύ του γαιοκτήμονα/ακροατή/αναγνώστη, μήπως ο αρθός λόγος είναι ο (κάθε) λόγος που αυξάνει την ισχύ του;

Continue reading

σύντομος οδηγός ανάγνωσης και μελέτης της Ιλιάδας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Αυτή την εποχή τελειώνω (μέχρι τέλη Φεβρουαρίου. . .) ένα βιβλίο που θα ρίξει νέο φως στο ομηρικό ζήτημα και στην πρώιμη αρχαία ελληνική ιστορία, έναν σύντομο οδηγό ανάγνωσης και μελέτης της Ιλιάδας. Σας κερνάω ένα μεζεδάκι, τον πρόλογο.

πρόλογος

Το 1857-1858, κατά τη διάρκεια της συγγραφής των Βασικών Γραμμών της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας (Grundisse den Kritik der politischen ökonomie), ο Κ. Μαρξ αναρωτήθηκε:

».. μπορεί να συνυπάρχει ο Αχιλλέας με την πυρίτιδα και το μολύβι; Ή γενικά η Ιλιάδα με το πιεστήριο και μάλιστα το μηχανικό; Δεν σωπαίνει αναγκαστικά το τραγούδι και η απαγγελία και η Μούσα με τον μοχλό του πιεστηρίου, δεν εξαφανίζονται λοιπόν απαραίτητοι όροι της επικής ποίησης;

Η δυσκολία όμως δεν είναι να καταλάβουμε ότι η ελληνική τέχνη και το έπος συνοδεύονται με ορισμένες μορφές εξέλιξης της κοινωνίας. Η δυσκολία είναι ότι μας προσφέρουν ακόμα καλλιτεχνική απόλαυση και από μιαν ορισμένη άποψη ισχύουν σαν κανόνας  και άφθαστο πρότυπο».

Εάν ζούσε σήμερα, ο Κ. Μαρξ δεν θα αναρωτιόταν εάν μπορεί να συνυπάρχει ο Αχιλλέας με την πυρίτιδα και το μηχανικό πιεστήριο αλλά εάν μπορεί να συνυπάρχει με τα αόρατα και μη επανδρωμένα πολεμικά αεροσκάφη, με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, με τις πυρηνικές βόμβες, με τους δορυφορικούς σταθμούς, με το αυτοκίνητο, με το υποβρύχιο και με άλλα πολλά επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του δυτικού καπιταλιστικού πολιτισμού. Και θα αντιμετώπιζε την ίδια δυσκολία: γιατί η Ιλιάδα μας προσφέρει ακόμα καλλιτεχνική απόλαυση, γιατί ισχύει σαν κανόνας και άφθαστο πρότυπο;

Continue reading

πρώτη διάλεξη που δεν έγινε: εισαγωγή στην Ιλιάδα

φίλες και φίλοι, καλησπέρα σας.

Οι Τουαρέγκ της Σαχάρας λένε ότι ο φιλοξενούμενος είναι πρίγκηπας, φυλακισμένος και ποιητής. Είναι πρίγκηπας γιατί δεν θα του λείψει τίποτα. Είναι φυλακισμένος γιατί οφείλει να δεχτεί και να εφαρμόσει τους κανόνες του χώρου και των ανθρώπων που ζουν εκεί. Τέλος, είναι ποιητής γιατί όταν θα φύγει, θα υμνήσει τη φιλοξενία.

Continue reading