in citius altius fortius

ο Όμηρος στην Ολυμπία ή στα Παναθήναια;(2)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Απολελέ και τρελελέ! Τελευταία μέρα σήμερα στη δουλείά. Από αύριο το σκηνικό αλλάζει: πιο συχνά στο κήπο, πιο συχνά στο ποτάμι, περισσότερος χρόνος για τα παιδιά και το σπίτι, περισσότερο διάβασμα και μελέτη, κάτι μισοτελειωμένα βιβλιαράκια θα ολοκληρωθούν. Τι δημιουργική περίοδος αυτή της α(ν)εργίας!

Είχα κατά νου ένα διήγημα αλλά θα το αφήσω για άλλη μέρα. Κατέληξα σε έναν τίτλο για τη συλλογή των διηγημάτων: αίμα, δάκρυα και ιδρώτας. Σήμερα, θα συνεχίσω την προσπάθειά μου να δώσω μια απάντηση στο ερώτημα πότε, ποιους αθλητικούς αγώνες παρακολούθησε ο συνθέτης της μοναδικής και αρχαιότερης περιγραφής αθλητικών αγώνων στην αρχαία Ελλάδα, των άθλων επί Πατρόκλω στη ραψωδία Ψ. Μια άλλη μέρα, θα εξετάσουμε κατά πόσο αυτή η περιγραφή είναι πιστή απόδοση του θεάματος που παρακολούθησε.

Εάν καταφέρουμε να διατυπώσουμε κάποια βάσιμη εικασία ως προς το χρόνο σύνθεσης των ‘άθλων επί  Πατρόκλω’, θα μπορέσουμε και να δώσουμε μια απάντηση ποιους αθλητικούς αγώνες παρακολούθησε και πότε. Θα μας ρωτήσει κάποιος: Επιτρέπεται να θέτουμε το ερώτημα οπότε συντέθηκαν τα ‘άθλα’; Συντέθηκαν όταν συντέθηκε η Ιλιάδα. Και πότε συντέθηκε; Το γνωρίζει κανείς; Ποιος το γνωρίζει να μας το πει να το μάθουμε κι εμείς;

Θα μας πουν ότι συντέθηκε μεταξύ του 750 και 650 π. Χ. Τον πούτσο κλαίγανε! Αυτή η απάντηση μας λέει τόσα πολλά που δε μας λέει τίποτα. Η απάντηση αυτή μας προτρέπει να υποστηρίξουμε ότι πιθανόν να συντέθηκε το 750 ή το 650. Αλλά, φίλες και φίλοι, εκατό χρόνια είναι πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, τόσο μεγάλο που δεν μας επιτρέπει να δώσουμε κάποιες απαντήσεις σε ένα μεγάλο αριθμό ζητημάτων που απασχολεί την ομηρική έρευνα. Υπάρχει ένα πρόβλημα: το ερώτημα ΄πότε συντέθηκε η Ιλιάδα;’ είναι ένα άτοπο ερώτημα, δηλαδή άγονο, δεν μπορεί παρά να υπάρξει μια πολύ ασαφής απάντηση. Υπάρχει ένα άλλο ερώτημα, στο οποίο μπορούμε να διατυπώσουμε μια πιο σαφή απάντηση. Πότε πήρε την τελική μορφή η Ιλιάδα που έχουμε στα χέρια μας;

Η απάντηση που θα δώσουμε στο ερώτημα πότε συντέθηκε η Ιλιάδα θα εξαρτηθεί από την εκτίμησή μας εάν είναι έργο έμπνευσης ενός ποιητή που κάθισε και συνέθεσε (έγραψε ο ίδιος ή υπαγόρεψε)  ή εάν είναι το τελικό προϊόν μιας μακράς περιόδου αναθεωρήσεων και  παρεμβολών. Εάν προκρίνουμε την πρώτη εκτίμηση, τότε μπορούμε να πούμε ότι συντέθηκε μεταξύ του 750 και του 650 και αυτό το μεγάλο χρονικό διάστημα δικαιολογείται λόγω έλλειψης πληροφοριών. Εάν ταχθούμε υπέρ της δεύτερης εκτίμησης, τότε μπορούμε να είμαστε πιο ακριβείς, πάντα κατά προσέγγιση ασφαλώς.

Μετά από πολλές δεκαετίες μελέτης και έρευνας τάσσομαι υπέρ της δεύτερης επιλογής. Τάσσομαι δηλαδή υπέρ της πολλαπλής πατρότητας της Ιλιάδας. Η Ιλιάδα δεν είναι έργο ενός ποιητή διότι θα μπορούσε να μην είναι, λόγω της κοινής τεχνικής της σύνθεσης των αοιδών της αρχαϊκής εποχής. Θα παραθέσω δυο πολύ γνωστά παραδείγματα για να δούμε την αμηχανία των υποστηρικτών της πρώτης άποψης, την αδυναμία τους να διατυπώσουν κάποιες απαντήσεις που να μην προσβάλλουν τη λογική.

Διαβάζετε την Ιλιάδα, τελειώνετε την Ι και μετά, αντί να συνεχίσετε με την Κ, αρχίζετε την Λ. Θα χάσετε τίποτα; Απολύτως τίποτα. Εάν είχαμε μια Ιλιάδα χωρίς την Κ, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε ότι κάτι λείπει. Ακόμα και ο πιο ευφάνταστος νους δεν θα έφτανε στο σημείο να υποθέσει ότι κάτι λείπει. Η Κ δεν έχει καμιά θέση μέσα στην Ιλιάδα διότι δεν προωθεί κατά κανένα τρόπο τη δράση. Και, εάν διαβάσετε την Π και μετά την Κ, θα αναρωτηθείτε: είναι δυνατόν να είναι ο ίδιος ποιητής; Θα σας δώσω ένα σημερινό παράδειγμα. Εάν πάρουμε ένα τμήμα από το διήγημα του Βιζυηνού ‘Ποιος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου’ και το μεταγράψουμε στη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, δεν χρειάζεται να είσαι καθηγητής Πανεπιστημίου για να αντιληφτείς ότι κάτι άλλαξε, κάτι δεν πάει καλά. Περί αυτού πρόκειται. Δεν αμφισβητώ την αξία του συνθέτη της Κ, αλλά δεν είναι αυτός που συνέθεσε την Π, κατά κανένα τρόπο. Και σήμερα, οι ειδικοί της Κ ομολογούν απερίφραστα ότι η ραψωδία αυτή είναι μεθομηρική σύνθεση. (Το γιατί και πότε και ποιοι στρίμωξαν την Κ στηνΙλιάδα θα το εξετάσουμε μια άλλη μέρα).

Ας δούμε μια άλλη περίπτωση. Πρόκειται για την αριστουργηματική Ι. Στο τέλος της Θ, οι Αχαιοί είναι στριμωγμένοι, βρίσκονται σε απόγνωση. Αποφασίζουν να στείλουν μια πρεσβεία στον Αχιλλέα για να τον πείσει να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης έναντι αδρής αποζημίωσης για την προσβολή που έχει υποστεί από τον Αγαμέμνονα. Ο συνθέτης αυτής της ραψωδίας είναι πάρα πολύ μεγάλος ποιητής, μα πάρα πολύ μεγάλος, φίλες και φίλοι. Αλλά δεν είναι αυτός που συνέθεσε το μεγαλύτερο μέρος της Ιλιάδας. Είναι πολύ νεώτερος. Η Ι είναι και θα παραμείνει ένας πολυ μεγάλος πονοκέφαλος για τους ομηριστές, ένα αγκάθι που δεν ξέρω αν σταματήσει ποτέ να μας τσιμπάει. Η γλώσσα της δεν είναι η γλώσσα της προφορικής ποιητικής παράδοσης. Η τεχνική της είναι νεωτερική – διαισθανόμαστε ότι βρισκόμαστε λίγες πριν οι αοιδοί αφήσουν την φόρμιγγά τους και σιωπήσουν παντελώς. Οι αξίες της πόρρω απέχουν από το να είναι ηρωικές – με τον Αχιλλέα να τις επικαλείται σθεναρά μόνο και μόνο για να προσπαθήσει η πρεσβεία να τον πείσει να πάψει να είναι ήρωας! Κι αν νομίζετε ότι διαθέτουμε μόνο αυτά τα στοιχεία, κάνετε λάθος. Στις ραψωδίες Λ και Π, σε τρεις περιπτώσεις,  ο Αχιλλέας δεν έχει ιδέα γι΄αυτή την πρεσβεία! Είναι δυνατόν να χαρακτηρίσουμε αυτές τις περιπτώσεις ως αβλεψία  του ποιητή;

Περιορίζομαι σε αυτά τα παραδείγματα και έρχομαι στο θέμα μου. Εάν δεν θέλετε να αντιμετωπίσετε τα ερωτήματα που προκαλούν τα άθλα επί Πατρόκλω, ή κλείσετε τ΄αυτιά σας ή παρακολουθείστε μαθήματα ταχυδακτυλουργίας ή πετάξτε στα σκουπίδια τη λογική. Πριν εστιάσουμε την προσοχή μας στη γλώσσα, το ύφος και τη θέση των ‘άθλων’ μέσα στην Ιλιάδα, ας διατυπώσουμε το πρώτο ερώτημα: από που κι ως που ένας αοιδός ασχολείται με την περιγραφή αθλητικών αγώνων; Η παραδοσιακή προφορική παράδοση απαξιοί παντελώς να ασχολείται με τέτοια θέματα. Οι λίγες αναφορές σε αθλητικούς αγώνες περιορίζονται σε δυο τρεις στίχους, και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Κι εδώ έχουμε 650 στίχους, όσοι είναι και ο μέσος όρος των ραψωδιών! Οι ήρωες πολεμιστές να παλεύουν και να  τρέχουν και να ρίχνουν ακόντιο και να βάζουν στοίχημα ποιος θα νικήσει στην αρματοδρομία! Είμαστε πολύ, μα πάρα πολύ μακριά από το ηρωικό ήθος και ιδεώδες.

Η γνώμη μου είναι ότι τα ‘άθλα επί Πατρόκλω’ συντέθηκαν σε μια εποχή που η διεξαγωγή των αθλητικών αγώνων έπαψε να είναι μια τοπική δραστηριότητα και έγινε μέρος της πρακτικής και ιδεολογίας των αριστοκρατών γαιοκτημόνων δουλοκτητών. Διακρίνουμε δυο φάσεις αυτού του αυξημένου ενδιαφέροντος των αριστοκρατών για τους αθλητικούς αγώνες. Η πρώτη, μετά το 680, όταν για πρώτη φορά διεξάγεται η αρματοδρομία, η Φόρμουλα 1 της εποχής εκείνης, το αγώνισμα των αριστοκρατών. Η δεύτερη, μετά την περίοδο 582-573 κατά την οποία τα Πύθια, τα Ίσθμια και τα Νέμεια αναδιοργανώνονται με πρότυπο τους αγώνες στην Ολυμπία. Το ενδιαφέρον του συνθέτη των άθλων για την αρματοδρομία είναι σαφέστατο: πάνω από 350 στίχους – στους υπόλοιπους 300 στριμώχνονται τα υπόλοιπα εφτά αγωνίσματα!

Τα άθλα επί Πατρόκλω συντέθηκαν όταν οι αριστοκράτες άρχισαν να ενδιαφέρονται ζωηρά και σχεδόν καθημερινά με την αρματοδρομία, μιας κι αυτοί ήταν οι εκτροφείς και οι χορηγοί των ίππων και των αρμάτων. Και βέβαια, όταν άκουγαν και διάβαζαν την Ιλιάδα, θα τους προκαλούσε μεγάλη ευχαρίστηση η περιγραφή της αρματοδρομίας και των άλλων αγωνισμάτων. Με αυτή την έννοια, τα ‘άθλα’ είναι το πρώτο αθλητικό ρεπορτάζ.

Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι τα άθλα θα συντέθηκαν μετά το 680 π.χ. Αλλά το μετά, δεν μας λέει τίποτα. Μας παρακινεί όμως να εικάσουμε ότι εάν συντέθηκε από έναν ποιητή, τότε θα συντέθηκε μετά το 680. Κάτι είναι κι αυτό. Εάν όμως δείξουμε ότι δεν είναι του ίδιου ποιητή, ότι τα ‘άθλα’ παρεμβλήθηκαν σε μια Ιλιάδα της εποχής, τότε μπορούμε να εικάσουμε ότι πιθανόν να συντέθηκαν και αργότερα.

Ας πάμε τώρα να ρίξουμε ένα βλέφαρο στο κείμενο και να δούμε κάτι φοβερά και τρομερά που συμβαίνουν. Στο πρώτο μέρος της Ψ (1-257) οι Αχαιοί θάβουν τον Πάτροκλο. Προσέξτε πως τελειώνει αυτό το μέρος και πως αρχίζει η περιγραφή των αγώνων – παραθέτω και μεταφράζω τους στίχους 256-8:

. . . είθαρ δέ χυτήν επί γαιαν έχευαν,

χεύαντες δέ τό σήμα πάλιν κίον.  αυτάρ Αχιλλεύς

αυτού λαόν έρυκε καί ίζανεν ευρύν αγώνα,

στα γρήγορα με χώμα πολύ σκέπασαν τη φωτιά, /  κι αφού τη σκέπασαν, έφυγαν και πάλι. Τότε ο Αχιλλέας / στο στρατό λέει να μη φύγει αλλά να καθίσουν και να αφήσουν ανοιχτό ένα χώρο (για να γίνουν οι αγώνες).

Θα συνεχίσω αύριο το πρωί.

 

 

Σχολιάστε ελεύθερα!