ο θύτης (Κύριος) προς το θύμα (Υποτελής): εγώ θα περνάω καλά, εσύ θα θ υ σ ι ά ζ ε σ α ι, θα στερείσαι, θα υποφέρεις

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η θυσία (και η αυτοθυσία)  είναι ένα από τα πολλά εκείνα ζητήματα που μας απασχόλησαν στο παρελθόν, τα ξεχάσαμε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, και τώρα επανέρχονται στο προσκήνιο της προσωπικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Τα ζητήματα αυτά δεν είναι άσχετα μεταξύ τους, συνδέονται στενά και η μελέτη και εξέταση τους τα αλληλοεμπλουτίζει, όπως είναι ο πόλεμος, ο εμφύλιος πόλεμος, η συμβίωση, η φιλία, η εργασία, η ελευθερία, η ανάπτυξη της προσωπικότητας, η σεξουαλικότητα, η οικογένεια –  και άλλα πολλά, σχεδόν όλα. Γιατί σχεδόν όλα; Διότι η  θυσία έχει μια ενεργητική και μια παθητική σημασία, κατά συνέπεια είναι μια δομικη πτυχή της κυριαρχικής σχέσης: όπου επιβάλλεται αυτή, υπάρχει και η θυσία με τις δύο σημασίες: ο Κύριος είναι ο θύτης (ενεργητική θυσία), ο Υποτελής είναι το θύμα (παθητική θυσία) και, βέβαια, λόγω της εξάρτησης του Κυρίου από τον Υποτελή, και ο Υποτελής είναι θύτης και ο Κύριος είναι θύμα.

Το σύνθετο και πολύπλοκο ζήτημα της ενεργητικής και παθητικής θυσίας και της αντιστροφής τους υπήρξε ένα προσφιλές θέμα για πολλούς μυθιστοριογράφους, θεατρικούς συγγραφείς και σκηνοθέτες. Το μελέτησε η ανθρωπολογία και η θρησκειολογία, η κοινωνιολογία και η ψυχολογία (ψυχοθεραπεία, ψυχανάλυση). Η παθητική θυσία είναι αιτία πολλών ψυχοσωματικών ασθενειών, δεν έχει σχέση όμως με την αυτοθυσία. Την παθητική θυσία την υφίσταμαι χωρίς να το θέλω –  η  αυτοθυσία είναι εθελοντική παθητική θυσία. Θυσιάζομαι εγώ για να ζήσει το παιδί μου –  αυτό είναι αυτοθυσία και έχει σχέση με τον αλτρουισμό. Αλλά να κάνω θυσίες για να μην κλείσει η επιχείρηση του αφεντικού μου ή να μην διαλυθεί η οικογένεια μου, τότε θυσιάζομαι εγώ, υποφέρω εγώ, στερούμαι εγώ, για να πηγαίνει το αφεντικό μου τριήμερο στη Σαντορίνη με τη γκομενίτσα.

ΣΤΙΣ κυριαρχικές, ανταγωνιστικές και πολεμικές κοινωνίες που ζούμε, είναι ελάχιστες οι σχέσεις εκείνες που έχουν εξοβελίσει τη θυσία –  συνειδητά και επιμελώς. Η θυσία είναι δομικό συστατικό της κυριαρχικής σχέσης, της σχέσης μεταξύ Κυρίου και Δούλου: ο ένας νικάει, η άλλη χάνει  –  η μια απολαμβάνει, ο άλλος στερείται – αυτός χαίρεται, αυτή υποφέρει. Την έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ αυτή την κατάσταση που δεν την βλέπουμε, δεν την συνειδητοποιούμε. Και αρρωσταίνουμε. Η παθητική θυσία είναι μία από τις αιτίες της κατάθλιψης, λόγου χάριν. Ακόμα και τότε, δεν είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τη σχέση μεταξύ ψυχοσωματικής διαταραχής και θυσίας.

ΖΟΥΜΕ σε ένα έντονο θυσιαστικό περιβάλλον –  λόγω θρησκείας. Η θυσία έχει ποτίσει κάθε πόρο της προσωπικής και κοινωνικής ζωής. Ο Χριστός θυσιάστηκε για μας  –  εμείς δεν πρέπει να θυσιαστούμε για τους άλλους; Τι σημαίνει θυσιάζομαι; Σημαίνει ‘θυσιάζω τη ζωή μου’: την ελευθερία μου, τη χαρά μου, την απόλαυσή μου, την δημιουργικότητά μου.  Ο Θεός θυσίασε τον γιο του – για μας το έκανε ή για τον εαυτό του; Ο Αγαμέμνων γιατί θυσίασε την κόρη του την Ιφιγένεια; Και ο Θεός και ο Αγαμέμνων θυσίασαν τα παιδιά τους για το δικό τους συμφέρον. Κοιτάξτε, είπε ο Θεός, πόσο πολύ σας αγαπάω, πόσο καλός και φιλάνθρωπος και ελεήμων είμαι. Και πότε το είπε και το έκανε αυτό; Όταν, στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, στους αιώνες της παρακμής και της αποσύνθεσης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και κοινωνίας, η φτώχεια και η εξαθλίωση ήταν τέτοια, που ο βίαιος, οργίλος Θεός είχε χάσει κάθε νομιμότητα. Τότε βρήκε καταφύγιο στην αγάπη: Ο Θεός είναι αγάπη. Αλλά ως Θεός δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς θυσία –  το μόνο που είχε να θυσιάσει ήταν ο Γιος του.

Ο Ρενέ Ζιράρ έχει ασχοληθεί με τη θυσία και τη θεοποίηση του θύματος και έχει σκεφτεί και γράψει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα. Σε μια θυσιαστική σχέση, το θύμα κάποια στιγμή ξεσπάει, και ξεσπάει με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους: μπορεί να σκοτώσει, να σηκώσει χέρι, να βρίσει, να εγκαταλείψει, να προδώσει, να ερωτευτεί. Αυτό στις διαπροσωπικές σχέσεις. Όταν όμως συσσωρεύεται πολλή ματαίωση και στέρηση λόγω της παθητικής θυσίας, τοτε υπάρχει ο κίνδυνος ανάφλεξης και μετατροπή του πεδίου της κοινωνικής συμβίωσης σε πεδίο γενικευμένης σύρραξης. Τι θα κάνει τότε η κοινωνία; Θα βρει ένα θύμα να το θυσιάσει, ώστε η κοινότητα, όλα τα μέλη της κοινότητας να εκτονώσουν το άγχος τους και την επιθετικότητά τους που έχει προκληθεί από τη θυσία και τη στέρηση. Το θύμα είναι ο σωτήρας μας, είναι ο Θεός μας. Γι΄ αυτό και κάθε χρόνο σταυρώνουμε τον Χριστό που μας ανασταίνει. Καλή ανάσταση, λέμε! Στην αρχαία Ελλάδα, η διαδικασία αυτή ήταν σχεδόν καθημερινή: με την ζωοθυσία εκτώνοναν το άγχος τους και την επιθετικότητά τους.

ΣΕ κάθε ομάδα, υπάρχει ένας ηγέτης κι ένα θύμα –  από παρέα και εργασιακή ομάδα, μέχρι οικογένεια και θεατρικό θίασο. Συνήθως είναι δύο διαφορετικά πρόσωπα. Το θύμα στην Αμερκή κάποια στιγμή ξεσπάει, παίρνει ένα αυτόματο, μπαίνει σε μια σχολική αίθουσα και καθαρίζει καμια δεκαριά, εικοσαριά. Αυτός ήταν θύμα, δεν υπάρχει καμιά απολύτως αμφιβολία. Πολύ συχνά, σε περίπτωση αποτυχίας και αστοχίας, θύμα γίνεται ο ηγέτης –  το πεδίο της πολιτικής μας προσφέρει πολλά παραδείγματα. Ο Χριστός ήταν ηγέτης, του Θεού γιος μάλιστα, και τον θυσίασαν. Η εκτέλεση του Σωκράτη ήταν μια θυσιαστήρια πράξη: για να εκτονωθεί η αγανάκτηση των δημοκρατικών (φτωχών και ακτημόνων δηλαδή) μετά την κατάλυση της δημοκρατίας από τους τριάκοντα τυρράνους.

ΜΕΓΑΛΟ ενδιαφέρον δείχνει τα τελευταία χρόνια και η ψυχοθεραπεία για την παθητική θυσία. Ο Γκαμπόρ Ματέ είναι από τους ψυχοθεραπευτές που δείχνουν απροκάλυπτα και ανενδοίαστα τη παθητική θυσία ως αιτία πολλών αυτοάνοσων. Πώς όμως να υπερβείς και να σταματήσεις τη θυσία; Μήπως αν σταματήσεις να θυσιάζεσαι, να θυσιάζεις τη ζωή σου, την ελευθερία σου, τον έρωτά σου, προκαλέσεις μεγαλύτερες συμφορές; Να και η ενοχή –  η οποία είναι μια αόρατη φυλακή. Κι έρχεται τώρα ο Δένδιας και μας ζητάει να θυσιαστούμε με τη θέλησή μας, ζητάει αυτοθυσία. Να θυσιάσουμε τη ζωή μας για να μην διασαλευτεί η κοινωνική τάξη, να υποφέρουμε και να στερηθούμε εμείς, για να περνάνε αυτοί καλά!  Κι όποιος δεν θυσιαστεί με τη θέλησή του, θα γίνει εξιλαστήριο θύμα: θα τον θυσιάσουν όλοι και όλες αυτοί και αυτές που θυσιάζουν τη ζωή τους καθημερινά κι έτσι αναπαράγεται και διαιωνιζεται η ταλαιπωρία, η δυστυχία και η ψυχοσωματική εξαθλίωση όλων μας.