φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΕΧΩ υποστηρίξει ότι όλοι οι όροι της οικονομίας, της πολιτικής, της κοινωνικής δομής, της ηθικής, της φιλοσοφίας, της δικονομίας, της πολεοδομίας και της αρχιτεκτονικής, της γραμματικής θεωρίας είναι όροι ποιμενικής ή πολεμικής προέλευσης. Αυτό δεν μας παραξενεύει μιας και πρωτοελληνική και η εξ αυτής προερχόμενη η αρχαία ελληνική γλώσσα, ήταν ποιμενική-πολεμική – δηλαδή, τα βασικά λεξιλόγια της δεν ήταν τροφοσυλλεκτικά ούτε αγροτικά, κυρίως γεωργικά, αλλά ποιμενικά-πολεμικά. Σήμερα θα ασχοληθούμε με τις λέξεις λαός και δῆμος που στις μέρες μας δηλώνουν πλήθος ανθρώπων – ελληνικός λαός, δήμος Αθηναίων (με τη σημασία του συνόλου των κατοίκων της πόλης της Αθήνας). Πλήθος ανθρώπων δηλώνουν και στις αρχαιότερες μαρτυρίες – στα κρατικά αρχεία των διοικητικών κέντρων της μυκηναϊκής Πύλου και κατόπιν στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια: σε αυτά τα κείμενα θα στρέψουμε την προσοχή μας για να μελετήσουμε την ετυμολογία τους και την αρχική τους σημασία. Θα δούμε ότι δεν δηλώνουν πλήθος ανθρώπως ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας αλλά μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Η σημασία αυτή απαρχαιώθηκε με αποτέλεσμα να αποκτήσουν τη σημασία που έχουν σήμερα (σημασιολογική διεύρυνση). Ποια κοινωνική ομάδα δηλώνει η λέξη λ α ό ς και ποια η λέξη δῆμος ; Θα δούμε ότι πρόκειται για την ίδια ομάδα: οι δύο λέξεις δηλώνουν διαφορετικές σ τ ι γ μ έ ς της ίδιας δ ρ α σ τ η ρ ι ό τ η τ α ς αυτής της κοινωνικής ομάδας.
Η αρχική μορφή της λέξης δήμος ήταν δαμος (το μακρό α μετεξελίχθηκε σε μακρό ε) – με αυτή τη μορφή την διαβάζουμε πολλές φορές στα κρατικά αρχεία της Πϋλου: da-mo. Διαβάζουμε στα αρχεία (πινακίδες Ea, Eb, Ep, Eq) ότι ο da-mo, ο δάμος, κατέχει και διαχειρίζεται δημόσια γη, την οποία ενοικιάζει ή παραχωρεί σε ένα μεγάλο αριθμό καλλιεργητών. Διαβάζουμε ακόμα το επίθετο δ ά μ ι ο ν ( Εa 803, που ανήκει στον δάμον). Ποιος είναι όμως αυτός ο δάμος; Ποιους ανθρώπους περιλαμβάνει, ποια κοινωνική ομάδα; Δεν θα δυσκολευτούμε να τη βρούμε. Θα μας βοηθήσουν τα κείμενα που ανέφερα αλλά και μεταγενέστερες σύνθετες λέξεις με πρώτο συνθετικό τη λέξη δήμος. Στις πινακίδες της Πύλου διαβάζουμε το ανδρωνύμιο Δημοκλής σε πτώση δοτική (Fn 324.2): da-mo-ke-re-re-we-i > ΔαμοκλεFέhi >Δαμοκλέει >Δαμοκλήι. Ο Δαμοκλής είναι το κλέος του δήμου, η φήμη, η δόξα. Γνωρίζουμε ότι μόνο μια κοινωνική ομάδα διαθέτει και ενδιαφέρεται να εξασφαλίσει κλέος, φήμη, δόξα: μόνο οι άνδρες πολεμιστές. Στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια διαβάζουμε πολλές σύνθετες λέξεις, οι πιο πολλές ανδρωνύμια, που ενισχύουν αυτή τη σημασία. Δημολέων (Υ 395) δεν θα μπορούσε να λεγόταν παρά μόνο άνδρας πολεμιστής, όπως και ο Δημοπτόλεμος (χ 242, 266). Ο Δ η μ ο σ θ έ ν η ς είναι το σθένος, η ισχύς του δήμου και δ η μ ο κ ρ α τ ί α είναι η ισχύς των ανδρών πολεμιστών – και όχι όλου του πληθυσμού (γυναίκες, παιδιά, γέροι). Ο δ η μ ο β ό ρ ο ς βασιλεύς (Α 231)είναι ο βασιλεύς που αρπάζει τη λεία του δήμου και ο δ η μ ο γ έ ρ ω ν (Γ 149 Λ 372) είναι ο γέρος, ο παλαίμαχος πολεμιστής, που δεν πολεμάει πια αλλά συμβουλεύει τους νεαρούς πολεμιστές. Η ετυμολογία ενισχύει άλλη μια φορά αυτή τη σημασία: δα-μος, όπου *το *δα είναι ένα πρωτογενές μόρφημα που σημαίνει “μοιράζω, μερίδιο, διανέμω” (πρβλ. δαίομαι: μοιράζω, διαιρώ, δαίμων, δάνος >δάνειον, δατέομαι: χωρίζω σε μερίδες) και το *μος επίσης ένα πρωτογενές μόρφημα που δηλώνει το πρόσωπο που ενεργεί ή κατέχει και συγγενεύει ετυμολογικά με το μόρφημα *μον (δαίμων <*δαίμον, γεν. δαίμονος). Δάμος, δήμος λοιπόν είναι ή αυτός που διενεργεί τη μοιρασιά ή αυτός που έχει μερίδιο. Πρόκειται για περιληπτικό όνομα, δηλώνει δηλαδή πλήθος , άρα δήμος είναι αυτοί που διενεργούν τη μοιρασία ή αυτοί που έχουν μερίδιο μετά τη μοιρασιά. Μοιρασιά, μερίδιο τίνος πράγματος; Την απάντηση θα μας τη δώσει η εξέταση της λέξης λ α ό ς .
Κι ενώ η αρχική σημασία της λέξης λαός είναι βέβαιη, η ετυμολόγησή της παρουσιάζει δυσκολίες, με αποτέλεσμα ο μεν J. B. Hofmann να σημειώνει: αβεβ. ετυμολ. (ξένη λέξις;), ο δε Chantraine να παρατηρεί: A la difference de δήμος, λαός qui est egalement un vieux mot n’ a pas d’ etymologie. Δεν μπορώ να αποφασίσω εάν πρέπει να τους προσάψουμε έλλειψη κοινής λογικής και φαντασίας ή ασυνείδητο εξωραϊσμό της σημασίας της λέξης, άρνηση δηλαδή αποδοχής της ετυμολογίας της – που κατ’ εμέ είναι σαφής και εύλογη. Διαβάζουμε τη λέξη λαός ως πρώτο συνθετικό στο τίτλο ενός υψηλά ιστάμενου αξιωματούχου του μυκηναϊκού κρατικού μηχανισμού: ra-wa-ke-ta: λαFαγέτας, λαF-αγέτας, ο ηγέτης του λαού. ( An 724.7, Un 219.10, 718.9) Διαβάζουμε ακόμα πολλές φορές (12) το επίθετο λαFαγέσιος, που ανηκει στον λαFαγέταν. Ποιος είναι όμως ο λαός; Θα μας απαντήσει η Ιλιάδα: είναι οι πολεμιστές. Οι ηγέτες τους είναι γνωστοί ως π ο ι μ έ ν ε ς λ α ώ ν . Κι ενώ αυτή είναι η βασική σημασία της λέξης, είναι σαφές ότι η σημασιολογική της διεύρυνση έχει ήδη εκκινήσει, με αποτέλεσμα να δηλώνει και πλήθος ανθρώπων που δεν είναι πολεμιστές. Στις πινακίδες της Πύλου διαβάζουμε τα ανδρικά όνόματα ΛαFοφόντας (ra-wo-qo-ta, Jn750.7, “ο φονιάς του λαού, των πολεμιστών”)και ΛαFοσχέτας (ra-wo-ke-ta, Jn 478.3, “αυτός που κρατάει, που ελέγχει, κουμαντάρει τους στρατιώτες”).
Μορφολογικά, τα πράγματα είναι σαφή και ξεκάθαρα και ουδείς και ουδεμία διαφωνεί: λαF-ός: αυτός (-ός) που κάνει (που είναι) αυτό που δηλώνει το πρώτο συνθετικό, το πρωτογενές μόρφημα *λαF, όπου το α είναι μακρό, έχει σημασία αυτή η λεπτομέρεια. Τι κάνει; Θα δούμε τι κάνει; Αυτό το πρωτογενές μόρφημα *λαF σε ποιες άλλες λέξεις το εντοπίζουμε; Το εντοπίζουμε στη λέξη *λαF-ία >λαΐα, λεία: όλα αυτά που έχουμε αρπάξει, τα λάφυρα, η λαφυραγώγηση. Η αρχική σημασία του μορφήματος *λαF σε αυτή τη λέξη ήταν “αρπαγή ξένου πλούτου με τη βία που εξσφαλίζει την επιβίωση και χαρίζει ευχαρίστηση”.Θα το εντοπίσουμε ακόμα στο σύνθετο ρήμα απολαύω <απο-λαF-ω και στο εξ αυτού παραγόμενο ουσιαστικό, απόλαυσις. Η ιωνική διάλεκτος θα σχηματίσει τη λέξη *ληF-ιδ-ς >ληΐς, ληΐδος και σημαίνει ‘λεία”. Από αυτή τη λέξη προήλθαν οι μεταγενέστερες ληΐζομαι (λήιζομαι), ληΐστωρ, ληιστήρ, ληιστής, ληιστεία. Κάποιοι λοιπόν, λογικά σκεπτόμενοι, δέχονται αυτό που όλοι δέχονται (* λαF-ός) και εικάζουν εύλογα ότι δεν μπορεί παρά να δηλώνει αυτόν που αρπάζει με τη βία, τον ληστή. Τόσο απλά και καθαρά! Ο Ι. Σταματάκος ακολουθεί την πεπατημένη και δηλώνει : “αγν. ετυμολ.”, δεν παραλείπει όμως να συμπληρώσει: “κατά τινας συγγ. τωι *lav-os (ληστής)”.