φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΘΑ ασχοληθούμε σήμερα με την Ονομαστική των ονομάτων της αρχαίας ελληνικής γλώσσας: θα διαβάσετε κάποια πράγματα και θα απορήσετε, θα αναρωτηθείτε, μα τι λέει ο άνθρωπος; Θα διατυπώσω κάποια ερωτήματα, στα οποία θα πρέπει να απαντήσετε – εάν δεν γνωρίζετε τις απαντήσεις, δεν πειράζει. Εάν όμως τις γνωρίζετε θα παρουσιαστεί μια ευκαιρία πρώτης τάξης να τις ξανασκεφτείτε. Αρχίζω λοιπόν και ερωτώ: Τι εννοείτε όταν λέτε “αρχαία ελληνική γλώσσα”; Υπήρχε αρχαία ελληνική γλώσσα; Θα εξοργιστείτε ασφαλώς και με το δίκιο σας. Θα ρωτήσω και πάλι: υπήρχαν ομιλητές που μιλούσαν την αρχαία ελληνική γλώσσα; Μα και βέβαια υπήρχαν – οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν την αρχαία ελληνική γλώσσα. Η διαπίστωση αυτή είναι ταυτόσημη με την αντίστοιχη, οι Νεοέλληνες μιλούν τη Νεοελληνική γλώσσα; Όχι, κατά κανένα τρόπο! Οι αρχαίοι Έλληνες δεν μιλούσαν κάποια αρχαία ελληνική γλώσσα, μιλούσαν κάποια διάλεκτο – και ήταν πολλές, δεκάδες. Κατά συνέπεια, όταν λέμε αρχαία ελληνική γλώσσα εννοούμε το σύνολο των διαλέκτων που μιλούσαν οι αρχαίοι Έλληνες. Θα μπορούσε όμως να εννοούμε και κάτι άλλο. Θα μπορούσαμε να ταυτίσουμε την αρχαία ελληνική γλώσσα με την αττική διάλεκτο, αυτή που διδασκόμαστε στο σχολείο και στο Πανεπιστήμιο. Κι αυτό κάνουμε, αυτό έχουμε μάθει να κάνουμε. Τι μας ωθεί να κάνουμε αυτή την ταύτιση; Η γλωσσική αλλαγή: από την αττική διάλεκτο προήλθε η Κοινή της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής, από την οποία στη συνέχεια προήλθε η Νέα Ελληνική.
ΟΙ διάλεκτοι της αρχαίας ελληνικής γλώσσας προήλθαν από την Πρωτοελληνική γλώσσα, την προδιαλεκτική αρχαία ελληνική γλώσσα. Τη γλώσσα αυτή τη μιλούσαν οι πρόγονοι των αρχαίων Ελλήνων πριν το 2000 π. Χ. στη Θεσσαλία. Από εκεί, κάποια φύλα μετακινήθηκαν προς τα δυτικά, προς την Ήπειρο, αργότερα προς το νότο, με αποτέλεσμα να σχηματιστούν οι δυτικές διάλεκτοι – η πιο γνωστή από αυτές είναι η Δωρική. Κάποια άλλα φύλα προχώρησαν προς τον νότο και έτσι σχηματίστηκε η Αιολική. Ένα μέρος αυτών μετακινήθηκε προς την Πελοπόννησο και μετά από πολλούς αιώνες σχηματίζεται η μυκηναϊκή διάλεκτος, η οποία επιβίωσε στην Αρκαδία και στη Κύπρο – είναι η αρκαδοκυπριακή διάλεκτος. Από τη μυκηναϊκή προήλθε η ιωνική και αττική διάλεκτος.
ΟΛΕΣ αυτές οι διάλεκτοι ήταν κλιτές και προήλθαν από μια κλιτή γλώσσα, την Πρωτοελληνική. Κλιτή γλώσσα σημαίνει ότι τα ονόματα (ουσιαστικά, επίθετα, μετοχές) και τα ρήματα εμφανίζονται με διαφορετικη μορφή: ένα όνομα δηλώνει πάντα ένα γένος, μια πτώση κι έναν αριθμό, ένα ρήμα δηλώνει πρόσωπο, αριθμό, χρόνο και έγκλιση. Ο βους είναι αρσενικού γένους, ονομαστική ενικού, ταις ναυσί είναι θηλυκού γένους, δοτική πληθυντικού. Ειμί είναι α’ πρόσωπο ενικού οριστικής ενεστώτα, ίδωμεν είναι α΄πρόσωπο πληθυντικού υποτακτικής αορίστου. Μαθαίνουμε στο σχολείο ότι τα γραμματικά γένη είναι τρία (αρσενικό, θηλυκό, ουδέτερο) , οι πτώσεις είναι πέντε (Ονομαστική, Γενική, Δοτική, Αιτιατική και Κλητική) και τρεις οι αριθμοί (ενικός, πληθυντικός, δυικός). Θα εστιάσουμε την προσοχή μας στις πτώσεις και ειδικά στην Ονομαστική ενικού. Η Ιστορική Γραμματική μας λέει ότι οι πτώσεις δεν ήταν πέντε αλλά περισσότερες, ήταν οχτώ (αφαιρετική, τοπική, οργανική), οι οποίες όμως εξαφανίστηκαν, όπως εξαφανίστηκε αργότερα η Δοτική, ενώ ο πτωτικός συγκρητισμός της Νέας Ελληνικής διαφοροποιεί ελάχιστα τη μορφή των πτώσεων (άλλοτε την ονομαστική κι άλλοτε τη γενική): ο άρχοντας, του άρχοντα, τον άρχοντα, οι άρχοντες, του άρχοντες – η πηγή, της πηγής, την πηγή, οι πηγές, τις πηγές: ακραίο αλλά ενδεικτικό παράδειγμα: ο πάτερ, του πάτερ, τον πάτερ, οι πάτερ, των πάτερ, τους πάτερ!
ΤΙ εννοοούμε όταν λέμε πτώση; Γιατί χρησιμοποιήθηκε αυτή η λέξη για να δηλώσει μια ιδιαίτερη μορφή του ονόματος; Το όνομα πέφτει από κάπου,από κάποια σταθερή βάση; Από πού; Ποια είναι αυτή βάση; Εάν οι πτώσεις έχουν καταλήξεις, και δεν μπορεί να μην έχουν, τότε η βάση από την οποία πέφτουν οι πτώσεις δεν έχει κατάληξη – δεν μπορεί να έχει! Ποια είναι η βάση λοιπόν που δεν έχει κατάληξη και από την οποία πέφτουν αυτό που λέμε πτώσεις;
ΕΙΝΑΙ η Ονομαστική ενικού: η Ονομαστική ενικού δεν είναι πτώση και δεν έχει καταλήξεις και στα τρία γένη. Θα ξεχάσουμε κι αυτό που ξέρουμε;
Συνεχίζω αύριο το πρωί.