φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΠΡΙΝ τριάντα χιλιάδες χρόνια, κάποιοι πρόγονοι μας, που δεν ήταν ούτε πρωτόγονοι ούτε άγριοι ούτε καθυστερημένοι ούτε απολίτιστοι, χρησιμοποιούσαν ως εργαλείο κυνηγιού, μπορεί και ως όπλο, το β λ ή μ α – ακόντιο, βέλος τόξου, βέλη φυσοκάλαμου, πέτρα σφενδόνας , πιθανώς κι άλλα – και ζ ω γ ρ ά φ ι ζ α ν στα τοιχώματα των σπηλαίων της δυτικής Ευρώπης αλλά και αλλού ζώα που κυνηγούσαν, ανθρώπινες μορφές παράξενες, κυνηγούς και αποτύπωναν σημάδια της παλάμης τους, των χεριών τους, της ύπαρξής τους. Μετά από τριάντα χιλιάδες χρόνα, το απλό βλήμα των κυνηγών και πολεμιστών προγόνων μας, με το οποίο μπορεί και να πετυχαίναν κάποιο θηράματά τους, να το τραυματίσουν και να το ακολουθήσουν μέχρι να εξαντληθεί, έγινε α τ ο μ ι κ ή β ό μ β α , με την οποία κάποιοι άνθρωποι σοφοί μπόρεσαν με ένα μόνο βλήμα να καταστρέψουν μια μεγάλη πόλη και να εξοντώσουν όλους τους κατοίκους της. Μόνο με ένα βλήμα! Απίστευτο επίτευγμα! Και το επανέλαβαν! Η ζ ω γ ρ α φ ι κ ή όμως παρέμεινε ζωγραφική: χρώματα, πινέλα, μια επιφάνεια, ένας ή περισσότεροι ζωγράφοι, βραδύτητα, φαντασία, πολύς χρόνος, για να δημιουργηθεί κάτι το οποίο δεν είναι και πολύ χρήσιμο και απαραίτητο, δεν συμβάλλει στην αναπαραγωγή του είδους, του ατόμου και της κοινωνίας – θα μπορούσαμε να ζήσουμε και χωρίς αυτό. Το μόνο που άλλαξε, που άλλαζε, ήταν η επιφάνεια: από τα τοιχώματα των σπηλαίων στα μεγάλα αγγεία, στους τοίχους των σπιτιών και των ναών, στα σεντόνια και στα ρούχα, στους πίνακες και τις μεγάλες επιφάνειες των πολυκατοικιών (γκράφιτι). Γιατί όμως και πώς, από ποιους το βλήμα έγινε ατομική βόμβα ενώ η ζωγραφική παρέμεινε ζωγραφική; Υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ ατομικής βόμβας και ζωγραφικής; Προοδεύσαμε που βελτιώσαμε και κάναμε το δόρυ του Αχιλλέα ατομική βόμβα; Παραμένουμε καθυστερημένοι που η ζωγραφική παραμένει ζωγραφική;
ΜΕ αυτά τα ζητήματα καταπιάνομαι στο βιβλίο που γράφω αυτό τον καιρό. Θα σας φανεί παράξενος ο τίτλος. Ποια σχέση μπορεί να υπάρχει μεταξύ της ατομικής βόμβας και της ζωγραφικής; Καμία, απολύτως – αυτή όμως είναι η σχέση τους: η ανυπαρξία σχέσης. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα, είναι δύο εκ διαμέτρου διαφορετικοί πόλοι, το ένα είναι το αντίπαλο δέος του άλλου. Η ατομική βόμβα είναι το παρελθόν, η ζωγραφική, ως διαδικασία, είναι το μέλλον. Η ατομική βόμβα και η ζωγραφική είναι εκδηλώσεις δύο ασύμβατων κοσμοαντιλήψεων, πολιτισμικων παραδόσεων, τρόπων σκέψης. Η ατομική βόμβα είναι το αποκορύφωμα, η κορωνίδα του ορθού λόγου, η ζωγραφική είναι η απόλυτη άρνηση του ορθού λόγου. Η ζωγραφική, ως διαδικασία, είναι ο αντίποδας του ορθού λόγου, της ατομικής βόμβας.
Η ατομική βόμβα μας βοηθάει να κατανοήσουμε απλά και καθαρά τι είναι ο ορθός λόγος: είναι η σκέψη του νικητή πολεμιστή, είναι ο λόγος (η σκέψη) του όρθιου πολεμιστή – του σωστού, αυτού που έχει σωθεί επειδή έχει νικήσει, επειδή είναι ισχυρότερος. Ορθός λόγος, ατομική βόμβα δηλαδή, είναι να κάνουμε όσο γίνεται περισσότερα σε μικρότερο δνατό χρόνο με ελάχιστα μέσα. Ο ορθός λόγος, η σωστή σκέψη – όχι ο λόγος γενικά, η σκέψη. Με ένα βλήμα, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ισοπεδώνεις μια μεγάλη πόλη και εξοντώνεις τους κατοίκους της. Ο ορθός λόγος είναι δημιούργημα του δυτικού πολιτισμού και είναι ο φάρος που καθοδηγεί τη δυτική τεχνική και τη δυτική επιστήμη. Ο ορθός λόγος είναι πανταχού παρών: παίζεις ευρωτζόκερ με δυόμισυ ευρώ, γίνεται η κλήρωση μερά από μια ώρα και κερδίζεις 35.000.000 ευρά! Αυτός είναι ο ορθός λόγος. Ο ορισμός του αποτυπώθηκε για πρώτη φορά στην Ιλιάδα, σε μια ρήση του Οδυσσέα (ποιος άλλος;!) αλλά με αρνητικό τρόπο: τι δεν είναι ορθός λόγος! Ας τον ακούσουμε να δούμε τι λέει (Β 298-9):
. . . . αλλά και έμπης/αισχρόν τοι δηρόν τε μένειν κενεόν τε νέεσθαι.
[Όταν κάνουμε μια υπερπόντια ληστρική επιδρομή] δεν υπάρχει καμία αμφιβολία (αλλά και έμπης) ότι είναι απαράδεκτο, είναι ντροπή, είναι αίσχος (αισχρόν τοι), να έχει πολύ μεγάλη διάρκεια (δηρόν τε μένειν) και στο τέλος να επιστρέφουμε με άδεια χέρια, με τα καράβια άδεια, χωρίς λεία (κενεόν τε νέεσθαι).
ΕΙΝΑΙ σα να λέει: είναι μεγάλη επιτυχία, είναι αγαθόν, πολύ καλό, μια ληστρική επιδρομή να έχει πολύ μικρή διάρκεια και να επιστρέφεις με τα καράβια γεμάτα με έμψυχη και άψυχη λεία. Εδώ βρίσκεται ο σπόρος του ορθού λόγου, της ατομικής βόμβας: στην αρπαγή, στην καταστροφή και στην εξόντωση. Όλα αυτά μπορούμε να τα βελτιώσουμε: πιο πολλή αρπαγή, πιο πολλή καταστροφή, πιο πολλή εξόντωση. Και φτάσαμε στην ατομική βόμβα. Η αποτελεσματικότητα, η αποδοτικότητα, η επίδοση μπορεί να βελτιωθούν, μπορεί να υπάρξει πρόοδος – και υπήρξε: η ατομική βόμβα, η αποκύρωση του δυτικού πολιτισμού.
Ο αντίποδας του ορθού λόγου, που έχει εμποτίσει κάθε πόρο των δυτικών κοινωνιών, είναι η ζωγραφική. Είναι μια πρακτική, μια δραστηριότητα που δεν έχει καμιά σχέση με τον ορθό λόγο, που είναι η άρνηση του ορθού λόγου – πολλά μέσα, πολύ μεγάλη διάρκεια, με αποτέλεσμα κάτι που δεν είναι και απαραίτητο. Ο ορθολογιστής βλέπει τον ζωγράφο και συγχύζεται, ταράζεται, αναστατώνεται: δεν μπορεί να τον καταλάβει, τον θεωρεί παράλογο – και είναι: ο ζωγράφος είναι παράλογος. Σε αυτό το σημείο βρισκόμαστε μπροστά σε ένα κρίσιμο και θεμελιώδες ερώτημα: υπάρχουν άλλες πρακτικές που είναι σαν την ζωγραφική, που είναι έμπρακτη άρνηση του ορθού λόγου, της λατρείας της αποτελεσματικότητας και της αποδοτικότητας; Υπάρχουν και υπήρχαν πολύ περισσότερες. Τις βλέπουμε από την οπτική γωνία του ορθού λόγου και μας φαίνονται παράξενες, παράλογες, ανορθολογικές. Εάν όμως αλλάξουμε οπτική γωνία και τις δούμε από την οπτική γωνία της διαδικασίας της ζωγραφικής; Δυσκολευόμαστε να το κάνουμε αλλά θα το κάνουμε. Θα το μάθουμε, θα εκπαιδευτούμε, θα ξεχάσουμε αυτά που ξέραμε, θα μάθουμε να ξεχνάμε – είναι δύσκολο αλλά όχι ανέφικτο. Είναι ένας άλλος κόσμος, ανοίγεται μπροστά μας ένας άλλος κόσμος, μια άλλη αντίληψη, τρόπος σκέψης, πολιτισμός και πολιτισμική παράδοση. Δεν είναι άλλος – υπάρχει από τότε που υπάρχει ο άνθρωπος ο σοφός.
ΕΝΑ μόνο παράδειγμα και τελειώνω. Σκέφτομαι ότι κάποτε, πριν την επέλαση του ορθού λόγου, οι άνθρωποι οι σοφοί, τροφοσυλλέκτες, κάθονταν με τις ώρες για να κατασκευάσουν κάποιο αντικείμενο, το οποίο τελικά το χάριζαν! Υπάρχει στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας μια πήλινη σέσουλα της νεολιθικής εποχής, από το Σέσκλο, αν δεν κάνω λάθος, του 4.500-4.000 π. Χ. το οποίο είναι ένα έργο τέχνης, ένα τεχνούργημα, ένα απλό, χρηστικό εργαλείο της καθημερινής ζωής. Πρόκειται για ένα αριστούργημα! Απαιτήθηκε πολύς χρόνος για να κατασκευαστεί και για να διακοσμηθεί με εγχάρακτα σχέδια, πολλά μέσα, το βλέπεις και αισθάνεσαι ότι δεν υπάρχει το παραμικρό στοιχείο πρόθεσης αποτελεσματικότητας, η παραμικρή ένδειξη αποδοτικότητας και επίδοσης.