φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΑΦΟΥ διαβάσουμε προσεκτικά και μελετήσουμε την Οδύσσεια, θα βρεθούμε στην αμήχανη θέση να πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ δύο αναγνώσεων, προσλήψεών της, που το ίδιο το κείμενο με τις αμφισημίες και τους υπαινιγμούς, και με τους ακατανόητους για μας στίχους, και λέξεις, μας ενθαρρύνει να διαμορφώσουμε. Ο ένας τρόπος είναι να μείνουμε πιστοί στην αφήγηση της πιστής Πηνελόπης, που περίμενε πώς και πώς να επιστρέψει ο καλός της, που έκλαιγε μέρα νύχτα και που τον αναγνώρισε στη ραψωδία ψ, λίγο πριν το τέλος – ή και στο τέλος, μιας και το μεγαλύτερο μέρος της ω είναι μετεγενέστερη σύνθεση: είναι οι χειρότεροι στίχοι της επικής ποίησης (ως προς τη μορφή και ως προς το περιεχόμενο). Ο άλλος τρόπος ανάγνωσης και πρόσληψης είναι να δεχτούμε ότι η Πηνελόπη αναγνώρισε αμέσως τον Οδυσσέα μόλις είδε τον ζητιάνο-Οδυσσέα και αυτό δεν της άρεσε καθόλου μα καθόλου. Ο Οδυσσέας κατάλαβε ότι η Πηνελόπη τον κατάλαβε και η Πηνελόπη κατάλαβε ότι ο Οδυσσέας κατάλαβε ότι τον αναγνώρισε. Οι ενδείξεις που έχουμε είναι πολλές και έχει χυθεί πολύ μελάνι γι΄ αυτές, πάρα πολύ. Μία από αυτές είναι το όνειρο που βλέπει και αφηγείται η Πηνελόπη στον ζητιάνο-Οδυσσέα. Τώρα, πώς γίνεται μια βασίλισσα να κάθεται να συνομιλεί με ένα ζητιάνο και να του εξομολογείται προσωπικά της θέματα, είναι ένα άλλο ζήτημα. Πριν σας αφηγηθώ το όνειρο που αφηγήθηκε η Πηνελόπη στον ζητιάνο-Οδυσσέα, ομολογώ απερίφραστα ότι συντάσσοναι ανεπιφύλακτα με αυτούς και αυτές που ακολουθούν τον δεύτερο τρόπο ανάγνωσης και σκέψης. Και για να το κατανοήσουμε καλύτερα, θα κάνω δύο εισαγωγικές παρεκβάσεις για να δούμε αφενός τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε για να κατανοήσουμε το κείμενο και αφετέρου κάποιες πραγματολογικές προϋποθέσεις που απαιτούνται.
ΑΡΧΙΖΩ με το δεύτερο σημείο. Πώς ξαναπαντρευόταν μια γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα, όταν πέθαινε ο συζυγός της; Καλή ώρα, η Πηνελόπη. Έπρεπε να βρει έναν άλλον; Όχι, κατά κανένα τρόπο! Ο γάμος μεταξύ ενός άντρα και μιας γυναίκας δεν ήταν κάτι που αφορούσε αυτός, δεν επέλεγαν οι ίδιοι το ταίρι τους, όπως κάνουμε εμείς σήμερα, αλλά οι γονείς τους. Ή, πάντρευαν την κόρη τους με όποιον έδινε τα περισσότερα (έδνα)- μετά αυτό άλλαξε και η γυναίκα έδινε (προίκα). Η 14χρονη γυναίκα άλλαζε Κύριο: από τον πατέρα της πήγαινε στον συζυγό της. Όταν πέθαινε ο άντρας της, επέστρεφε στο πατρικό της και ο πατέρας της την ξαναπάντρευε! Το πιάσατε, το εμπεδώσατε; Πολύ ωραία. Και για να μην έχετε την παραμικρή επιφύλαξη, ακούστε τι συμβουλεύει η θεά Αθηνά στον Τηλέμαχος στην αρχή κιόλας της Οδύσσειας (α 275-278), τα οποία δεν είναι παρά σκέψεις του ίδιου του Τηλέμαχου:
Όσο για τη μάνα σου, εάν η ψυχή της την παρακινεί (εφορμάται) να παντρευτεί / ας πάει πίσω στο αρχοντικό (μέγαρον) του πλούσιου και ισχυρού πατέρα της (μέγα δυναμένοιο). / Αυτοί εκεί πέρα θα την παντρέψουν και θα της ετοιμάσουν προικιά / πολλά, πάρα πολλά, όσα ταιριάζει να παίρνει μαζί της μια αγαπημένη κόρη.
ΑΣ μη ξεχνάμε ότι η Πηνελόπη είναι μεταξύ 35-40 ετών αλλά όπως όλες οι γυναίκες δεν ενηλικιώνεται ποτέ, δεν μπορεί να αποφασίσει ποτέ η ίδια για τον εαυτό της – ο άντρας μόνο εάν πεθάνει ο πατέρας του, ακόμα κι αν είναι τριάντα και σαράντα χρονών. Το πιάσατε, το εμπεδώσατε κι αυτό; Πολύ ωραία!. Εάν ήθελε να ξαναπαντρευτεί, θα έπρεπε να επιστρέψει στο πατρικό της. Αλλά η Πηνελόπη δεν επέστρεφε – άρα δεν ήθελε να ξαναπαντρευτεί! Και τι διαβάζουμε στην Οδύσσεια; Ότι η Πηνελόπη πολιορκείται από τους μνηστήρες που την πιέζουν να παντρευτεί, επειδή το σκέφεται αλλά δεν το κάνει, το αναβάλλει, μέχρι που αποφασίζει τελικά να παντρευτεί τον ισχυρότερο μνηστήρα, αυτόν που θα τέντωνε το τόξο του Οδυσσέα – κι αυτό το εξομολογείται στον ζητιάνο-Οδυσσέα (!!!), που τον έχει αναγνωρίσει, σύμφωνα με τον δεύτερο τρόπο πρόσληψης της Οδύσσειας. Εάν νομίζετε ότι πρόκειται για άλλο ένα τέχνασμα της Πηνελόπης, ότι δηλαδή δεν θα βρισκόταν κάποιος που θα μπορούσε να τεντώσει το τόξο, κάνετε λάθος, και μάλιστα μεγάλο. Διότι η Πηνελόπη είναι βέβαιη ότι κάποιος θα το τεντώσει! Ακούστε τι λέει (τ 571-2) – στον Οδυσσέα: “Αύριο το πρωί θα ξημερώσει η μισητή μέρα / που θα με απομακρύνει από το παλάτι του Οδυσσέα”Δηλαδή, κάποιος θα τεντώσει το τόξο και θα με πάρει μαζί του στο αρχονικό του. Αντιλαμβλανεστε το δράμα μας! Κόντρα σε όλα τα γαμήλια έθιμα, η Πηνελόπη αποφασίζει η ίδια ποιον θα παντρευτεί – τον ισχυρότερο σωματικά μνηστήρα! Αυτά δεν γίνονται ούτε στον κινηματόγραφο! Η εξήγηση είναι πολύ απλή: ο αφηγητής πήρε ένα παραμύθι που άκουγε και το προσάρμοσε στην αφήγηση για την απουσία και επιστροφή του ήρωα Οδυσσέα, στο οποίο παραμύθι η γυναίκα αποφάσιζε ποιον θα παντρευτεί! Είναι σαφές ότι η αντίληψη αυτή παραπέμπει σε μια κοινωνία που δεν είναι πατριαρχική. Η Πηνελόπη όμως, και ως αρχαία Ελληνίδα και ως ηρωίδα παραμυθιού, δεν ξαναπαντρεύεται, δεν θέλει να ξαναπαντρευτεί! Ούτε στο σπίτι της επιστρέφει, όπως έπρεπε να πράξει, εάν ήθελε να παντρευτεί, ούτε κάποιον από τους μνηστήρες παντρεύεται. Και αποφασίζει να παντρευτεί τον ισχυρότερο σωματικά μνηστήρα, μόλις επιστρέφει ο Οδυσσέας.
ΤΟ δεύτερο σημείο που θα ήθελα να τονίσω είναι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε συχνά στην κατανόηση του κειμένου. Δύο παραδείγματα είναι αρκετά – από το όνειρο της Πηνελόπης, που αφηγείται στον Οδυσσέα (τ 536-543):
” Έχω είκοσι χήνες στην αυλή του σπιτιού και τις φροντίζω σαν τα μάτια μου – τις ταΐζω σιτάρι που το μαλακώνω μέσα σε νερό και είμαι πολύ χαρούμενη όταν τις κοιτάζω (ιαίνομαι εισορόωσα). Μα ήρθε από το βουνό ένας μεγάλος αετός με γαμψή μύτη και τσάκισε τον λαιμό τους (κατ’ αυχένας ήξε) και τις σκότωσε . Και γέμισε η αυλή με νεκρές χήνες. Κι εγώ έκλαιγα (κλαιον)και θρηνούσα (εκώκυον) στο όνειρο κι αμέσως μαζεύτηκαν πολλές γυναίκες που μ’ έβλεπαν και μ΄ άκουγαν να χτυπιέμαι και να σκούζω η αξιολύπητη (οικτρ’ ολοφυρομένην), ο μοι αιετός έκανε χήνας, γιατί ο αετός μου σκότωσε τις χήνες”.
ΑΥΤΟ το όνειρο είδε η Πηνελόπη. Οι είκοσι χήνες είναι οι μνηστήρες. Η λέξη χήνα στα νεοελληνικά είναι θηλυκού γένους, στα αρχαια ελληνικά όμως είναι και αρσενικού και θηλυκού γένους – ο χήν, η χήν. Εδώ είναι αρσενικού γενους, κι έτσι το άκουγε και το διάβαζε ο αρχαίος Έλληνας , εμείς όμως το διαβάζουμε ως θηλυκού γένους! Καταστροφικό, διαστρεβλωτικό- αντιλαμβάνεστε ότι άλλο πράγμα είναι να διαβάζεις την Οδύσσεια από το πρωτότυπο κι άλλο από τη μετάφραση. Εάν τώρα πάμε να μεταφρασουμε την τελευταία πρόταση του ονείρου, ο μοι αιετός έκτανε χήνας, [χτυπιέμαι και οδύρομαι] γιατί ο αετός μου σκότωσε τις χήνες, αντιμετωπίζουμε μια ανυπέρβλητη δυσκολία, της οποίας ο μόνος τρόπος επίλυσης είναι η επιλογή μας. Αυτο το μοι σε ποια από τις επόμενες λέξεις αναφέρεται; Στο αετός; Ο αετός μου, ο δικός μου αετός, δηλαδη ο άντρας μου, ο Οδυσσέας; Στο έκτανε; Μου σκότωσε; Ή στο χήνας; Τις χήνες μου, τους μνηστήρες μου, τους φίλους μου που τους φρόντιζα και χαιρόμουν πολύ κάθε φορά που τους έβλεπα;
ΣΤΗ συνέχεια, ο Οδυσσέας της εξηγεί το όνειρο – ο αετός είναι ο Οδυσσέας που θα επιστρέψει και θα ακοτώσει τους μνηστήρες – η Πηνελόπη όμως απορρίπτει την προφητική διάσταση του ονείρου και καπάκι του λέει ότι αύριο θα παντρευτεί και θα φύγει από το σπίτι. Με το όνειρο η Πηνελόπη του λέει υπαινικτικά ότι και τον αναγνώρισε και γνωρίζει τις προθέσεις του αλλά τα πράγματα δεν θα γίνουν όπως τα σχεδιάζει: αύριο θα παντρευτεί και φεύγει.
ΕΙΝΑΙ όμως δυνατόν να γίνει αυτό που θέλει η γυναίκα, η Πηνελόπη;