Θα αφιερώσουμε τη πρώτη διάλεξη της Ανθρωποβοσκητικής στους εργάτες και τις εργάτριες. Είμαι κι εγώ εργάτης, οικοδόμος καλουπατζής, και μια μέρα, εκεί που καλούπωνα, αναρωτήθηκα: τι να σημαίνει άραγε η λέξη εργάτης; Ποια να ήταν άραγε η αρχαιότερη γνωστή σημασία αυτής της λέξης; Δήλωνε πάντα αυτό που δηλώνει και σήμερα ή είχε κάποια άλλη σημασία; Είναι αλήθεια ότι άργησα να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα αλλά τελικά τα κατάφερα. Άμα δεν ξεχνάς, τα καταφέρνεις. Έμαθα λοιπόν ότι η λέξη εργάτης ανήκει στη κατηγορία εκείνη των λέξεων της ελληνικής γλώσσας που τις διαβάζουμε στα αρχαιότερα σωζόμενα κείμενα, στην οποία ανήκουν και άλλες, πολλές από τις οποίες τις προφέρουμε ακόμα και σήμερα, όπως, μέλι, θεός, άνθρωπος και άλλες. Τα κείμενα που αναφέρω ανάγονται στον 14ο μέχρι 12ο αιώνα π. Χ. και δεν είναι άλλα από τα κρατικά έγγραφα, πήλινες πινακίδες, που βρέθηκαν στα διοικητικά κέντρα των μυκηναϊκών βασιλείων της Κνωσού, της Πύλου, των Θηβών, των Μυκηνών.
9 Μαρτίου, 2009
Ανθρωποβοσκητική/εισαγωγική διάλεξη
φίλες και φίλοι, γεια σας και χαρά σας
Όταν για πρώτη φορά διάβασα τη λέξη ἀνθρωπονομική στον Πολιτικό (266e)του Πλάτωνα, ήμουνα απολύτως βέβαιος πως να την αποδώσω:ανθρωποβοσκητική. Με την ανάγνωσή της, άκουσα και πάλι την κραυγή της εργάτριας μέσα στο κατάμεστο λεωφορείο, χαράματα: μα για μας ζώα μας περνάνε; Μου ήρθαν στο νου και δυο εικόνες:οι δυο πρώτες σκηνές από τους Μοντέρνους Καιρούς του Τσάπλιν (ένα κοπάδι προβάτων στην πρώτη, ένα κοπάδι εργατών στη δεύτερη) και μια σκηνή από ένα ντοκιμαντέρ όπου στρατιώτες ανεβαίνουν σε βαγόνια, τα οποία εν καιρώ ειρήνης μετάφεραν ζώα στα σφαγεία, για να μεταφερθούν στο μέτωπο. Ο πλατωνικός όρος μου θυμίζει ότι, όταν ήμουν χριστιανός ορθόδοξος, ανήκα στο ποίμνιο αλλά τώρα είμαι ένα χαμένο πρόβατο. Και ξύνει μια παλιά πληγή:ψάχνω να βρω ένα τρόπο να διαβάσω ένα έργο του Ανθρακίτη Μεθόδιου (Βοσκός Λογικών Προβάτων, Βενετία, 1708) αλλά δε μπορώ και υποφέρω. Εν τω μεταξύ, όσο περνούσαν τα χρόνια βεβαιωνόμουν όλο και πιο συχνά για την ορθότητα της απόδοσης του όρου ἀνθρωπονομική ως ανθρωποβοσκητική. Όταν μάλιστα είδα τον πρώην Δήμαρχο της Αθήνας, τον Δημήτρη Αβραμόπουλο, ναι αυτόν που μάντρωσε τα πεζοδρόμια της Αθήνας, πρωτοσέλιδο στην κυριακάτικη Καθημερινή, πιτσιρικά και ντυμένο τσοπανόπουλο, χάρηκα χαρά μεγάλη. Αργότερα, με εντυπωσίασε η δήλωση του Κάρολου Παπούλια, λίγες μέρες μετά την εκλογή του, ότι, εάν δεν θα γινόταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας, θα γινόταν τσέλιγκας. Και πως να ξεχάσεις την υπόδειξη του πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή να μην ξυνόμαστε στη γκλίτσα του τσοπάνη; Πέραν όλων αυτών, ο πλατωνικός όρος ήταν η πρώτη απάντηση στο ερώτημα που είχα θέσει σιωπηλά στον εαυτό μου και το κρατούσα ως εφτασφράγιστο μυστικό: εάν υπάρχουν οι Καλές Τέχνες, υπάρχουν οι Κακές Τέχνες; Κι αν υπάρχουν, ποιες είναι; Με την εμφάνιση της πρώτης Κακής Τέχνης και Επιστήμης, της Ανθρωποβοσκητικής, δόθηκε και η απάντηση στο ερώτημα. Ναι, οι Κακές Τέχνες υπάρχουν και είναι πολλές:είναι οι εφαρμοσμένες Τέχνες, οι πρακτικές Επιστήμες που μετέρχεται ο Κύριος, αυτός ο ένοπλος ζητιάνος, ο άρπαγας και καταστροφέας του συλλογικά παραγόμενου κοινωνικού πλούτου, για να ενισχύσει και να διαιωνίσει την Κυριαρχία.
οδηγός ανάγνωσης της Ιλιάδας/εισαγωγή
φίλες και φίλοι, γεια σας και χαρά σας
Η Ανωτάτη Σχολή Κακών Τεχνών θα αφιερώσει πέντε κύκλους διαλέξεων με αντικείμενο τη μελέτη της Ιλιάδας. Ο πρώτος φέρει τον τίτλο ποιμενισμός, ελληνική γλώσσα και Ιλιάδα με γνωστικό αντικείμενο την μελέτη των ενδείξεων του ποιμενικού τρόπου παραγωγής που εντοπίζονται στην αρχαία ελληνική γλώσσα, σε σημασιολογικό επίπεδο, και στο κείμενο που επιβιώνουν γλωσσικά απολιθώματα μιας αρχαιότερης φάσης της, την Ιλιάδα. Με τις πρώτες διαλέξεις αυτού του κύκλου θα διαπιστώσουμε ότι εάν ξύσουμε όλα τα σημασιολογικά επιχρίσματα των κύριων αρχαίων ελληνικών λέξεων, θα φτάσουμε σε ένα αρχικό στρώμα στο οποίο οι λέξεις έχουν ή ποιμενική ή πολεμική σημασία. Γνωρίζουμε ότι δεν υπήρξε ποιμενική κοινωνία που να μην ήταν πολεμική κοινωνία, μιας και η αναπαραγωγή της ήταν αδύνατη χωρίς την καταφυγή στον πόλεμο: στην εξόντωση των γειτόνων και την αρπαγή του κοινωνικού τους πλούτου. Τα γεγονότα της Ιλιάδας εκτυλίσσονται κατά τη διάρκεια μιας ληστρικής επιδρομής των ποιμένων ηρώων. Στον κύκλο διαλέξεων με τίτλο εισαγωγή στη μελέτη της Ιλιάδας θα επιχειρήσουμε να εντοπίσουμε το χρόνο και το τόπο της πρώτης σύνθεσης της οργής του Αχιλλέα, μέσα από τη μελέτη και τη χρονολόγηση των δομικών υλικών της ποιμενικής προφορικής ποιητικής αφήγησης, η οποία είναι γνωστή ως ηρωική ποίηση. Θα διατυπώσουμε τη θεωρία ότι η Αχιλλέως μηνις συντέθηκε για πρώτη φορά στην περιοχή της κεντρικής ελλαδικής χερσονήσου, πολύ πριν τον “Τρωικό πόλεμο”, πριν δηλαδή την εξοικείωση των ελληνόφωνων φύλων με τη θάλασσα και την ναυσιπλοϊα και την διεξαγωγή των υπερπόντιων ληστρικών επιδρομών στα μικρασιατικά παράλια κατά τον 13ο αιώνα π.Χ. Θεωρώ ότι η μετάθεση του πεδίου δράσης των ποιμένων ηρώων από την ελλαδική χερσόνησο στα μικρασιατικά παράλια παρακίνησε τους αοιδούς να μεταφέρουν τη δράση εκεί με αποτέλεσμα η Αχιλλέως μηνις να γίνει Ιλιάς. Μετά την καταστροφή των διοικητικών κέντρων των μυκηναϊκών βασιλείων και την πλήρη αποσύνθεση του ασιατικού τρόπου παραγωγής που κυριαρχούσε σε αυτά, παρατηρείται μια αναβίωση του ποιμενικού τρόπου παραγωγής στις περιοχές οι οποίες δεν κατακτήθηκαν από τους Δωριείς με αποτέλεσμα μια αναγέννηση της ηρωικής ποίησης. Η υπομυκηναϊκή και η γεωμετρική εποχή (1200-700 π.Χ) είναι μια εποχή στην οποία επικρατεί ο ποιμενισμός και η Ιλιάδα της εποχής αυτής είναι μια Ιλιάδα-έπος: από την αρχή μέχρι το τέλος ο ήρωας (ποιμένας) παραμένει ήρωας. Η Ιλιάδα που έχουμε στα χέρια μας, η οποία συντέθηκε κατά την αρχαϊκή εποχή (700-500 π. Χ.) είναι και δεν είναι έπος, μιας και οι πρωταγωνιστές είναι και δεν είναι ήρωες. Στην Α είναι, στην Τ και την Ψ, για να περιοριστώ σε αυτές μόνο της ραψωδίες, δεν είναι. Στην Ψ, είναι αθλητές! Στην Ιλιάδα μας, μιας και παραμένει έπος, διασώζονται τμήματα της γεωμετρικής, γνήσια επικής, ηρωικής ποίησης. Ταυτόχρονα όμως ο αοιδός προκρίνει την εγκατάλειψη των ηρωικών αξιών και προειδοποιεί για τους κινδύνους που ελλοχεύουν από την απροθυμία των ηρώων να υιοθετήσουν ένα νέο κώδικα συμπεριφοράς. Έτσι, η Ιλιάδα που έχουμε στα χέρια μας είναι και δεν είναι τραγωδία.
ποιμενισμός/αρχαία ελληνική γλώσσα και Ιλιάδα/εισαγωγή
φίλες και φίλοι. γεια σας και χαρά σας
Από το 3000 π. Χ. ίσως και νωρίτερα, και μέχρι το 1400 μ. Χ., επί πέντε ολόκληρες χιλιετίες, στον ευρύτερο χώρο της Ευρασίας εκτυλίσσονταν κατά καιρούς ένα φαινόμενο το οποίο δεν έχει μελετηθεί όσο θα έπρεπε, αν και άφησε ανεξίτηλα σημάδια πάνω στην παγκόσμια Ιστορία, αν και προκάλεσε μεγάλες κοινωνικές αναταραχές, τις συνέπειες των οποίων τις ζούμε και σήμερα. Πρόκειται για τον ποιμενισμό και ιδίως μια ιδιαίτερη μορφή του, αυτή που μας ενδιαφέρει περισσότερο, τον νομαδικό ποιμενισμό. Από την εποχή των πρώιμων ποιμενικών πολιτισμών (4.500-2.500), που εμφανίστηκαν στις αχανείς στέπες της σημερινής Ουκρανίας και των γύρω περιοχών, μέχρι τις επιδρομές μογγολικών φυλών του 14ου και 15ου μ. Χ. αιώνα, ο κόσμος των αγροτικών κοινοτήτων μαστίζονταν από τις επιδρομές ποιμενικών φύλων που έσπερναν τον όλεθρο, αρπάζοντας και καταστρέφοντας ό,τι έβρισκαν μπροστά τους για να επιστρέψουν στα πατρικά βοσκοτόπια τους ή, συχνότερα, να εγκατασταθούν ως κατακτητές. Από αυτές τις αμέτρητες επιδρομές των ποιμενικών φύλων, οι αρχαιότερες γραπτές πηγές αναφέρονται σε αυτό που επιτάχυνε το τέλος της αρχαιότητας, το τέλος δηλαδή του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και είναι γνωστό ως “μετανάστευση των λαών”. Τα αρχαιολογικά ευρήματα μας πάνε ακόμα πιο πίσω: οι ποιμενικές επιδρομές θα πρέπει να άρχισαν γύρω στο 4000 π. Χ., μερικούς αιώνες νωρίτερα ή αργότερα. Αν και ο πληθυσμός αυτών των νομαδικών ποιμενικών φύλων ήταν πολύ πιο μικρός από αυτόν των αγροτικών κοινοτήτων, κυριαρχούσαν και επέβαλαν τη γλώσσα τους αφομοιώνοντας τους κατακτημένους πληθυσμούς. Η σημερινή παγκόσμια κατάσταση μας το επιβεβαιώνει περίτρανα. Οι λαοί και οι γλώσσες που κυριαρχούν σήμερα πάνω στη Γη είναι ποιμενικής προέλευσης. Ποιμενικής προέλευσης είναι και ο δυτικός πολιτισμός. Τι απέγιναν οι λαοί και οι γλώσσες της ύστερης νεολιθικής και της εποχής του χαλκού; Εξαφανίστηκαν όλες. Η εξόντωση των γηγενών της Αμερικής, Αφρικής και Αυστραλίας από τους Ευρωπαίους κονκισταδόρες (κατακτητές) ωχριά μπροστά στην εξόντωση των λαών και την καταστροφή των πολιτισμών της ύστερης νεολιθικής και της εποχής του χαλκού από τους προγόνους τους.
αθλα επί Πατρόκλω/εισαγωγή
φίλες και φίλοι, γεια σας και χαρά σας
Στη ραψωδία Ψ της Ιλιάδας διαβάζουμε την αρχαιότερη περιγραφή αθλητικών αγώνων. Η περιγραφή αυτή είναι γνωστή ως αθλα επι Πατρόκλω, δηλαδή (αθλητικοί) αγώνες προς τιμήν του αποθανόντος Πατρόκλου. Καταλαμβάνει 640 στίχους, από τους 897 της ραψωδίας, οι περισσότεροι όμως (400) αφορούν την περιγραφή του πρώτου αγώνα, της αρματοδρομίας. Τρεις αγώνες (πυγμαχία, πάλη, αγώνας δρόμου) στριμώχνονται σε 145 στίχους, ενώ οι τέσσερις τελευταίοι (κονταρομαχία, σφαιροβολία, τοξοβολία και ακοντισμός) υποφέρουν στους τελευταίους 100. Για ένα αγώνισμα, 400 στίχοι· για εφτά αγωνίσματα, 245 στίχοι: γιατί;
Αρπακτική/εισαγωγική διάλεξη
φίλες και φίλοι, γεια σας και χαρά σας
Εάν με ρωτούσε κάποιος να πω τη γνώμη μου σχετικά με το ζήτημα ποιοι από τους στίχους της Ιλιάδας είναι πιο σημαντικοί, με κριτήριο τη μορφή θα θεωρούσα τον Σ 576, ενώ με κριτήριο το περιεχόμενο τον Β 298. Ο πρώτος είναι ένας στίχος σπάνιας ομορφιάς: τον διαβάζεις κι ακούς το κελάρυσμα του νερού ενός μικρού ποταμού και βλέπεις τις κορφές των καλαμιών στις όχθες του να λυγίζουν από το αεράκι : πάρ ποταμόν κελάδοντα, παρά ῥοδανόν δονακῆα. Ο δεύτερος μας λέει ποιος είναι ο ήρωας, ποιος είναι ο Κύριος, ποια είναι η βάση της Κυριαρχίας, ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό του δυτικού πολιτισμού, ποιος είναι ο καπιταλισμός: αισχρόν τοι δηρόν τε μένειν κενεόν τε νέεσθαι: κι όμως ντροπή είναι, τόσο που ‘μεινες, να γύρεις [να γυρίσεις] με άδεια χέρια, μεταφράζουν οι Καζαντζάκης-Κακριδής, ενώ η επεξήγηση στις αγκύλες είναι δική μου, μιας και για να διαβάσεις αυτή τη μετάφραση πρέπει να έχεις κι ένα πολύτομο λεξικό της ελληνικής δίπλα σου. Τα λόγια αυτά του Οδυσσέα, τα οποία βρίσκουν σύμφωνους όλους τους ήρωες, τους ποιμένες-πολεμιστές, θα μπορούσαμε να τα διατυπώσουμε κι ως εξής: εάν το να γυρίζεις με άδεια χέρια μετά από μια μεγάλης διάρκειας εισβολή είναι αίσχος, το αγαθό, το ιδανικό θα ήταν να γυρίσεις με όσο το δυνατόν περισσότερη λεία σε όσο το δυνατόν συντομότερο χρόνο. Αυτό είναι το όραμα του δυτικού Κυρίου κι αυτόν εννοώ πάντα ακόμα κι όταν παραλείπω το επίθετο δυτικός. Έτσι κι αλλιώς, μόνο ο δυτικός Κύριος μας έχει μείνει, δεν υπάρχει άλλος. Με λίγες λέξεις ο σοφός αοιδός συμπυκνώνει την κομβική πρακτική του Κυρίου, τη λατρεία της ταχύτητας, τη λατρεία της μεγέθυνσης και ασφαλώς τον ορθό λόγο, την διάκριση μέσου και σκοπού, την επιλογή δηλαδή των πρόσφορων μέσων που επιτρέπουν την επίτευξη του σκοπού.