”ασσόδυο στο Πέραμα” – θα τα ξαναπούμε τον Οκτώβρη

ασσόδυο στο Πέραμα

 

Έμεινα μόνος. Πάνω από το κεφάλι της. Οι τέσσερις νεκροθάφτες, πριν λίγα χρόνια ήμουνα ένας από αυτούς, έχω θάψει δέκα τέσσερις,  όταν για μερικά φεγγάρια έζησα στο χωριό, φευγάτος από Αθήνα, στα τριάντα οχτώ μου, οι τέσσερις νεκροθάφτες γέμισαν τον λάκκο, και με το παραπάνω, κι έφυγαν. Άκουγα τη φωνή της. ” Ίσι τέρας! Τέρας! Να σι φαν τα σκλιά να σι φαν!” Πόση αγανάκτηση κι αγάπη μαζι!  Τότε χτύπησε το κινητό. Το βιβλίο που παραγγείλατε ήρθε. Ancient Near  Eastern Texts Relating to the Old Testament. Third Edition with Supplement PRINCETON UNIVERSITY PRESS 1969.

Continue reading

Ιστορία της Ιλιάδας (4β): η προτρωική Αχιλληΐδα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΔΕΝ θα έπρεπε να λέμε θανατοφόρος και όχι θανατηφόρος; Πώς προέκυψε το θανατηφόρος; Ετυμολογική εξήγηση δεν υπάρχει: πρόκειται για σαφέστατη παραβίαση των κανόνων της σύνθεσης ονομάτων. Ποια είναι όμως η πηγή, η προέλευση της παραβίασης; Ξέρουμε ότι η αρχαιότερη μαρτυρία της λέξης βρίσκεται στον Αισχύλο (Χοηφόροι 369) – θα τη διαβάσουμε και στον Σοφοκλή και στον Πλάτωνα. Δεν ξέρουμε εάν προϋπήρχε ή εάν την έπλασε ο Αισχύλος –  δεν έχει σημασία. Να ποια είναι η εξήγηση: η λέξη θανατοφόρος έχει πέντε βραχείες συλλαβές! Το αρχαιοελληνικό αυτί, το αθηναϊκό της ιωνικής-αττικής διαλέκτου έστω, δεν μπορούσε να ακούσει λέξη με πέντε βραχείες συλλαβές! Οι πέντε βραχείες συλλαβές δεν είναι προσ-ωδία, δεν τείνει προς την ωδή, δεν τονίζει την μελωδία –  άρα οι αρχαίοι Έλληνες θα πρέπει να μιλούσαν κάπως τραγουδιστά, κάπως σαν το ρετσιτατίβο της όπερας. Και μετέτρεψε το βραχύ ο σε μακρό ε (η) παντελώς αυθαίρετα για ακουστικούς λόγους. Γιατί;

Continue reading

όψεις της κοινωνικής, πνευματικής και πολιτισμικής επανάστασης

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ κάνουμε νοερά την εξής σύγκριση: θα φέρουμε κοντά έναν άνδρα των αγροτικών κοινοτήτων του Περού (Ίνκας) και έναν άνδρα του Λονδίνου ή όποιας άλλης πόλης. Τι θα παρατηρήσουμε; Θα παρατηρήσουμε μια ολοφάνερη διαφορά: ο άνδρας απο το Περού κολυμπάει μέσα στα χρώματα, μέσα στα πολύχρωμα ρούχα του, ο άνδρας του Λονδίνου δεν έχει ούτε ένα χρώμα –  αφού το μαύρο του κουστουμιού και το άσπρο του πουκάμισου δεν είναι χρώματα. Η σύγκριση αυτή θα μας επιτρέψει να συμπεράνουμε ότι η κοινωνία των αγροτικών κοινοτήτων του Περού είναι χρωματοφιλική ή πολυχρωματοφιλική ενώ η δυτική κοινωνία είναι χρωματοφοβική ή πολυχρωματοφοβική. Γιατί; Ας μην απαντήσουμε τώρα. Πληθώρα ενδείξεων όμως θα μας παρωθήσει να ξανασκεφτούμε το συμπέρασμα το οποίο έχουμε συναγάγει. Η δυτική κοινωνία δεν είναι γενικά και αόριστα χρωματοφοβική (πολυχρωματοφοβική). Το συμπέρασμα αυτό αφορά πολλές πτυχές της κοινωνικής ζωής (ανδρική ενδυμασία, αρχιτεκτονική, κ.α.), υπάρχουν όμως χρωματοφιλικές, πολυχρωματοφιλικές παραδόσεις και τάσεις. Η γυναικεία ενδυμασία δεν είναι χρωματοφοβική, οι χίπιδες δεν ήταν χρωματοφοβικοί, ο ενδυματολογικός κώδικας των ομοφυλόφιλων ανδρών δεν είναι χρωματοφοβικός. Χρώματα εμφανίζονται στην ανδρική ενδυμασία, όπως και στην αρχιτεκτονική και στο αστεακό περιβάλλον (γκράφιτι, πράσινο, χρώματα τόσο στην όψη των κτιρίων όσο και στο εσωτερικό. Μήπως η δυτική κοινωνία εγκαταλείπει την χρωματοφοβία, αλλάζει και στρέφεται προς χρωματοφιλικές εναλλακτικές;

Continue reading

γιατί καταργήθηκε η θανατική ποινή; κορονοϊός, πολιτική, κοινωνικός πόλεμος και θάνατος

εάν έρθετε στην κηδεία μου, θα έρθω κι εγώ στη δική σας

Γιάννης Βαρβέρης (1955-2011) Savoir Murir

 

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΟ μόνο πράγμα που βλέπω στην τηλεόραση είναι ειδήσεις –  όλων των καναλιών –  και καμιά φορά και ενημερωτικές πρωινές εκπομπές. Όχι από την αρχή μέχρι το τέλος και όχι καθημερινά. Θα υποθέσετε ότι η εικόνα που έχω σχηματίσει για την κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι αποτέλεσμα αυτής της συνήθειας –  έτσι νομίζω κι εγώ. Έρευνες κάνω.  Παρατήρησα λοιπόν ότι τους τελευταίους μήνες τα κανάλια επιμένουν να εστιάζουν την αφήγησή τους, περί αφήγησης πρόκειται, στις διασωληνώσεις και στους θανάτους ολοένα και μικρότερης ηλικίας ανθρώπων που είχαν πάρει τον κορονοϊό. Τώρα προστέθηκε άλλη μια αφήγηση: οι φαρμακευτικές εταιρείες παράγουν ή θα παράξουν εμβόλια για ολοένα και μικρότερης ηλικίας –  για βρέφη, νήπια και παιδιά. Άρα, κι αυτές οι ηλικίες κινδυνεύουν να πεθάνουν. Προς τι αυτές οι αφηγήσεις; Γίνονται εσκεμμένα, υπάρχει κάποια σκοπιμότητα;

Continue reading

Ιστορία της Ιλιάδας (4α): η προτρωική Αχιλληΐδα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΟΣΟ σκέφτομαι ότι έχουμε σήμερα στα χέρια μας μια ηρωική ποιητική αφήγηση, την Ιλιάδα,  που καταγράφηκε γύρω στα 550 π. Χ., μπορεί και (πολύ) νωρίτερα, τα χάνω. Μέχρι την επινόηση της τυπογραφίας, είχαν περάσει κοντά 2.200 χρόνια! Πώς και διασώθηκε ένα τόσο εκτενές κείμενο; Αντιγραφόταν και μεταβιβαζόταν από γενιά σε γενιά, κι αν πούμε ότι μια γενιά κρατούσε 25 –  30 χρόνια, είναι γύρω στις 70-75 γενιές! Ποιοι ενδιαφέρονταν να συντηρήσουν τη μνήμη της Ιλιάδας και να διατηρήσουν το κείμενο; Οι πλούσιοι αριστοκράτες της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας και μετά της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Και κάποιοι ανώτεροι κληρικοί, που μελετούσαν τα αρχαία ελληνικά κείμενα, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν ο Ευστάθιος της Θεσσαλονίκης και ο Φώτιος. Πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης οι φυγάδες αριστοκράτες έφεραν τα κείμενα στην Ιταλία και άρχισε η μελέτη τους κι από τους Ιταλούς (Αναγέννηση). Εάν εξαιρέσουμε την Καινή Διαθήκη, τα κείμενο με τα περισσότερα χειρόγραφα (κώδικες, βιβλία από περγαμηνή, δέρμα αρνιού) είναι αυτό της Ιλιάδας! Τόσο μεγάλος έρωτας και αφοσίωση. Γιατί; Γιατί ήταν τόσο δημοφιλής η Ιλιάδα μεταξύ των αριστοκρατών; Και γιατί συνέχισε να είναι και μεταξύ εμπόρων και τραπεζιτών της νεωτερικότητας; Το ερμηνευτικό υπομνημα στην Ιλιάδα του Walter Leaf , γύρω στο 1900,  μας είναι ακόμα χρήσιμο και θα είναι και στο μέλλον. Ο Leaf ήταν τραπεζίτης! Κι ο Σλίμαν έμπορος! Γιατί τη διαβάζουμε και τη μελετάμε  και σήμερα και θα συνεχίσουμε να το κάνουμε όσο υπάρχει δυτικός πολιτισμός και δυτική Κυριαρχία;

Continue reading

Ιστορία της Ιλιάδας (3): η προομηρική Ιλιάδα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΟΣΑ χρόνια να χρειαζόταν άραγε κάποιος νέος για να γίνει ένας ικανός και επιδέξιος αοιδός; Πολλά. Τι έπρεπε να μάθει; Έπρεπε να μάθει κάτι το πολύ δύσκολο: να αφηγείται μια ιστορία μπροστά σε ακροατήριο με μια πολύ συγκεκριμένη τεχνική, που τον περιόριζε πολύ, με έναν ρυθμό, αυτόν του δακτυλικού εξαμέτρου – μια ιστορία την οποία δεν είχε μνημονεύσει αλλά δημιουργούσε εξ αρχής κάθε φορά που την αφηγούνταν. Ο αοιδός δημιουργούσε την ώρα που συνέθετε, που αφηγούνταν, χωρίς να σταματά, χωρίς να κομπιάζει, χωρίς να σκέφτεται· κι έπρεπε να  αποσπά την προσοχή του ακροατηρίου –  να αφηγηθεί μια ιστορία που το ακροατήριο την έβρισκε ενδιαφέρουσα και ευχάριστη. Είναι βέβαιο ότι υπήρχαν αρκετές ιστορίες με ήρωες αλλά έχουν διασωθεί μόνο δύο –  ήταν προφανώς οι δημοφιλέστερες: η μήνις, η οργή του Αχιλλέα και ο νόστος, η επιστροφή του Οδυσσέα.

Continue reading

ο Κ. Καστοριάδης για την αρχαία Σπάρτη (2)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΠΙΣΗΜΑΝΑΜΕ χτες ότι από τις 1035 καταγραμμένες πόλεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου, σύμφωνα με τον Κατάλογο της Οξφόρδης, μόνο λίγες τις ”είχε κερδίσει το κίνημα της αυτοθέσμισης”. Από αυτές τις λίγες μόνο σε μία είχε διάρκεια και δημιούργησε θεσμούς, στην Αθήνα. Θα πρέπει ακόμα να επαναλάβουμε ότι η συντριπτική πλειονότητα των πόλεων ήταν πολίσματα, μικρές πόλεις, και πολίχναι, ακόμα πιο μικρές, χωριουδάκια  –  τον 4ο π. Χ. αιώνα πλάστηκε και η λέξη πολισμάτιον. Και ότι λίγες από αυτές τις 1035 πόλεις ήταν πόλεις από λειτουργικής άποψης,  κόμβος λίγων ή πολλών οικισμών –  από πληθυσμιακής καμία πόλις δεν ήταν πόλη. Γιατί λοιπόν μόνο λίγες πόλεις κέρδισε το κίνημα της αυτοθέσμισης; Γιατί οι άλλες αδιαφόρησαν; Γιατί ειδικά στην Αθήνα είχε διάρκεια και δημιούργησε θεσμούς;  Εάν αυτό το φαινόμενο έχει  σχέση με κάποια ιδιαιτερότητα της Αθήνας ως πόλεως, ποια να είναι αυτή; Μας επιτρέπεται να γενικεύουμε εσκεμμένα και να μιλάμε για ελληνικό θαύμα και ελληνική ιδιαιτερότητα; Γιατί τη Σπάρτη δεν την κέρδισε το κίνημα της αυτοθέσμισης; Ξέρουμε; Ξέρουμε δηλαδή την αιτία; Ο Καστοριάδης διατείνεται ότι δεν την ξέρουμε. Μα αν δεν υπάρχει αιτία που εμφανίστηκε το κίνημα της αυτοθέσμισης, όπως υποστηρίζει, γιατί να λέει ότι δεν ξέρει γιατί η Σπάρτη δεν εντάχθηκε στο κίνημα της αυτοθέσμισης;

ΘΑ μπορούσαμε να μάθουμε τι είναι αυτό που αποκαλεί ο Καστοριάδης  ”κίνημα της αυτοθέσμισης” και τα αίτια της εμφάνισης και της εξάπλωσης του ή μη, εάν απαντούσαμε στα εξής ερωτήματα: 1. Γιατί όλες οι πόλεις της Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου (εκτός από ένα μεγάλο αριθμό της ελλαδικής χερσονήσου) ήταν παράκτιες ή πάρα πολύ κοντά στη θάλασσα, σε λιμάνι βεβαίως; Γιατί δεν προχωρούσαν στα ενδότερα της Ισπανίας ή της Γαλλίας για να ιδρύσουν νέες πόλεις; Το έκαναν πρώτη φορά την ελληνιστική εποχή και μόνο στην Ανατολή –  γιατί τότε;  2. Γιατί καθ΄ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας υπήρχε η τάση της συγκέντρωσης της γης σε λίγους γαιοκτήμονες; 3. Γιατί  σε όλες τις  πόλεις υπήρχαν ακτήμονες, ποια διαρκής διαδικασία προκαλούσε την ύπαρξή τους, γιατί ο αριθμός των οποίων αυξανόταν αιώνα με τον αιώνα; 4. Γιατί οι μεγαλύτερες σε έκταση και σε πληθυσμό πόλεις πολεμούσαν διαρκώς, γιατί ήταν πολεμοχαρείς και φιλοπόλεμες; 5. Έχει κάποια σχέση το κίνημα της αυτοθέσμισης με όλα αυτά τα ερωτήματα και μάλιστα με την κοινωνική διαφοροποίηση των πόλεων και των κοινωνικών συγκρούσεων που αυτή συνεπάγεται; 6. Γιατί η Αθήνα, η πολυπληθέστερη πόλις, δεν ίδρυσε υπερπόντιες αποικίες; Δεν είναι περίεργο, μιας και ήταν η πολυπληθέστερη πόλις με τους περισσότερους ακτήμονες;  

Continue reading

ο Κορνήλιος Καστοριάδης για την αρχαία Σπάρτη (1)

[. . .] αναμφισβήτητα στην εποχή του Ομήρου  αρκετές πόλεις έμπαιναν ήδη στο κίνημα της αυτοθέσμισης, ξεφεύγοντας απο τη βασιλεία, από τον ηρωικό κόσμο κλπ. Κατά μία έννοια, η Σπάρτη συμμετέχει στις απαρχές του κινήματος αυτού. [. . . ] Το μεγάλο κίνημα αρχίζει αναμφισβήτητα από τις ιωνικές πόλεις , κερδίζει την Αθήνα και άλλες πόλεις, όχι όμως τη Σπάρτη, η οποία παραμένει είδος ζωντανού απολιθώματος. Έτσι έχουν τα πράγματα και δεν ξέρουμε γιατί. 

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα, τομ. Α (σσ. 186-7)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΟ 2004 εκδόθηκε το (1400 σελίδων) ανεκτίμητης αξίας βιβλίο των Μ. Η. Hansen και Th. H. Nielsen [ed.] (Oxford University Press) An Inventory of Archaic and Classical Poleis –  ένας πλήρης, με βάση τις μαρτυρίες που διαθέτουμε, κατάλογος των πόλεων της αρχαϊκής και κλασικής εποχής της Αρχαίας Ελλάδας. Ο αριθμός των πόλεων που απογράφονται είναι 1035, κατανεμημένες σε 45 περιοχές της Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου. (Για τη γεωγραφική τους θέση: polis.stanford.edu.). Θα παρατηρήσατε ότι οι εκδότες, πολύ σωστά, επιτέλους, αποφεύγουν τον όρο city-state και χρησιμοποιούν τη λέξη poleis, πόλεις, δεν την μεταφράζουν διότι η λέξη πόλις δεν μεταφράζεται, ούτε καν περιφραστικά με λίγες λέξεις. Από τις 1035 πόλεις η συντριπτική πλειονότητα ήταν μικρά χωριουδάκια. Ας το πούμε άλλη μια φορά: η πόλις δεν είναι πόλη. Μερικές πόλεις ήταν πόλεις, όχι πληθυσμιακά αλλά λειτουργικά, ήταν  οικονομικοί κόμβοι (μεταλλοτεχνία, αγγειοπλαστική, άλλες βιοτεχνικές δραστηριότητες, εμπόριο) λίγων ή πολλών οικισμών. Καλά λένε, πρώτα βγαίνει η ψυχή και μετά το χούι, η συνήθεια. Όποιο βιβλίο κι αν διαβάσω, όποια μελέτη κι αν δω, η πόλις γίνεται πόλη, μεταφράζεται ως πόλη και η σύγχυση συνεχίζεται. Δεν είναι σχολαστικισμός, είναι πολύ σοβαρό το ζήτημα.

Continue reading

ο Κορνήλιος Καστοριάδης μπροστά στον (Γ΄ παγκόσμιο) πόλεμο

” Όταν θα έχει γίνει η αυτοψία του Τρίτου παγκόσμιου πολέμου από τους ιστορικούς του 21ου αιώνα –  εάν παρ΄ όλα αυτά ο αιώνας αυτός μπορέσει να έχει την πολυτέλεια των ιστορικών  –  θα ανακαλυφθεί αναμφίβολα ένα πλήθος αισθητά σημαντικώτερο  –  αναλογικά με το γεγονός –  τεράστιων ανοησιών που θα έχουν διαπραχθεί και από τις δύο μεριές.”

Κορνήλιος Καστοριάδης, Μπροστά στον πόλεμο (Devant la guerre, 1981)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ και αύριο θα κάνουμε μια παρένθεση και θα ασχοληθούμε με τον Κ. Καστοριάδη, μου το ζήτησε φίλος (φίλος φίλος, όχι από το fb) κι αφού μου το ζήτησε θα το κάνω. Αύριο θα ασχοληθούμε για την αμηχανία του Κ. Καστοριάδη μπροστά στην αρχαία σπαρτιάτικη κοινωνία. Και θα επανέλθω να συνεχίσω την ιστορία της Ιλιάδας.

ΤΟ 1981 δημοσιεύτηκε στη Γαλλία το βιβλίο του Κ. Καστοριάδη Devant la guerre, το οποίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 1986 (εκδ. Ύψιλον, μετ. Ζωή Χριστοφορίδου – Καστοριάδη) με τον τίτλο Μπροστά στον πόλεμο. Το βιβλίο αυτό χάθηκε, δεν το μνημονεύει κανένας από τους αναγνώστες, μελετητές και οπαδούς του φιλοσόφου, από τους πολλούς που υπάρχουν στην Ελλάδα. Ο λόγος είναι προφανής: στο βιβλίο αυτό, στο πρώτο κεφάλαιο δηλαδή, ο Καστοριάδης διατυπώνει πολλές προβλέψεις (διατυπώνει τη γνώμη του, αφού στην πολιτική μόνο γνώμες μπορούμε να διατυπώνουμε, όπως λέει), μόνο που μέχρι που πέθανε, το 1996, ούτε μία πραγματοποιήθηκε. Η μόνη που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τα επόμενα τέσσερα χρόνια, μέχρι το 2000, ήταν αυτή του Τρίτου Παγκοσμίου πολέμου αλλά ούτε αυτή πραγματοποιήθηκε. Αυτό το συμπέρασμα συνάγεται από το απόσπασμα που παρέθεσα ως προμετωπίδα.

Continue reading

Ιστορία της Ιλιάδας (2) : η ομηρική Ιλιάδα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΤΗΝ αρχή της ραψωδίας Ψ (1-257) διαβάζουμε για την κηδεία του Πατρόκλου. Παρόντες ο Αχιλλέας και λίγοι πολεμιστές που χρειάζονται για την κηδεία. Μαζεύουν ξύλα πολλά, σφάζουν παχιά αρνιά και βόδια, παίρνουν το λίπος τους και καλύπτουν το σώμα του Πατρόκλου, για να καεί ολοσχερώς. Κάτω από τη σορό ο Αχιλλέας τοποθετεί και σταμνιά με λάδι. Σύμφωνα με τα ταφικά έθιμα της γεωμετρικής εποχής, τα οποία έχουν επιβεβαιωθεί από τις ανασκαφές, ρίχνει βιαστικά (εσσυμένως, 172) πάνω στα ξύλα και τέσσερα άλογα (στ. 171-2) αλλά το κείμενο δεν είναι σαφές –  είναι ζωντανά ή νεκρά; Δύο σκυλιά όμως, από τα εννιά που είχε,  τα σφάζει (174). Σφάζει και 12 (δώδεκα) παλικαράκια (Τρώων υιέας, 175), αρχοντικής καταγωγής (εσθλούς, 175). Βάζουν φωτιά και όλη τη νύχτα αυτή καίει. Όλοι κοιμούνται στο στρατόπεδο-ορμητήριο των Αχαιών, ο καθένας στη καλύβα του, στο  τσαρδάκι του (κλισίη). Μόνο ο Άχιλλέας ξαγρυπνά.  Μόλις πάει να ξημερώσει, η φωτιά σβήνει,  μαραίνεται (πυρκαϊή εμαραίνετο, παύσατο δε φλόξ –  228.) και ο Αχιλλέας πάει να τη πέσει για ύπνο. Κοιμάται μα μετά από λίγο, μόλις ξημερώσει,  έρχεται ο Αγαμέμνων με τους άλλους αρχηγούς των συμμαχικών δυνάμεων (236) και από τη φασαρία ξυπνάει. Χαράματα είναι, είμαστε βέβαιοι ότι όλοι οι Αχαιοί είναι στις καλύβες τους (162), κοιμούνται ή ξυπνάνε με τη τσίμπλα στο μάτι. Ο Αχιλλέας και οι άλλοι αρχηγοί ολοκληρώνουν την κηδεία, σβήνουν με κρασί τη φωτιά, μαζεύουν τα άκαυτα κόκκαλα του Πατρόκλου, τα βάζουν σε ένα χρυσό αγγείο, σκεπάζουν βιαστικά τα αποκαΐδια με χώμα (τύμβος)  και τι κάνουν μετά;  Φεύγουν γι άλλη μια φορά (πάλιν κίον, 257)-  έφυγαν την προηγούμενη μέρα μαζί με όλο το στράτευμα πριν την κηδεία (162),  πήγαν κοιμήθηκαν, το πρωί ξανάρθαν, ξαναφεύγουν, πάνε για καφέ, για διπλό εσπρέσο. Όλα πολύ καλά και πολύ λογικά. Μένει μόνος του ο Αχιλλέας. Μόνος του. Ολομόναχος. Και τότε, φίλες και φίλοι, λέει σε όλον τον στρατό να μην φύγει, να μείνει εκεί (αυτού λαόν έρυκε, 228) γιατί θα τελέσει αθλητικούς αγώνες (και ίζανεν ευρύν αγώνα, 228)!

Continue reading