Με το δοκίμιο ΜΙΑ ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ προτείνω μια μέθοδο πρόγνωσης των κομβικών ιστορικών εξελίξεων που θα εκτυλιχθούν κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα και θα παραταθούν και κατά τον 22ο. Η μέθοδος βασίζεται σε ένα αξίωμα – το εκθέτω στο πρώτο κεφάλαιο. Το αξίωμα παράγεται από το κομβικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν σήμερα όλες οι κοινωνίες του πλανήτη, που είναι καπιταλιστικές, και θα αντιμετωπίσουν με πολύ μεγαλύτερη δριμύτητα στο μέλλον, καθ’ όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα.
Για να αναπαραχθεί μια κοινωνία, για να συνεχίσει να υπάρχει, πρέπει να υπάρχουν δύο προϋποθέσεις: να γεννιούνται παιδιά και να υπάρχει τροφή. Εάν από σήμερα, λόγου χάριν, οι γυναίκες πάψουν να γεννούν, μετά από 70-80 χρόνια ο άνθρωπος ο σοφός δεν θα υπάρχει πάνω στη Γη. Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί – στο εγγύς τουλάχιστον μέλλον. Όσο κι αν θα μειωθεί η γονιμότητα των ανδρών και των γυναικών, ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αυξάνεται, αν και έχει παρατηρηθεί μια μείωση του ρυθμού αύξησης. Το 2050, καλώς εχόντων των πραγμάτων, θα είμαστε πάνω από 10 δις. και το 70% τουλάχιστον θα ζει στις πόλεις, δεν θα παράγει τροφή. Η τροφή, φυτική και ζωική, θα παράγεται από ένα ολοένα και μικρότερο αριθμό παραγωγών, ενώ την παραγωγή θα ελέγχουν λίγες και μεγάλες καπιταλιστικές πολυεθνικές επιχειρήσεις. Μέχρι την έλευση του βιομηχανικού καπιταλισμού (1770), η τροφή παραγόταν από τους ίδιους τους καταναλωτές, ενώ ο πλούτος και η ισχύς των γαιοκτημόνων, της άρχουσας τάξης των δουλοκτητικών και των φεουδαρχικών κοινωνιών, εξαρτώνταν από την εργασία των πολυπληθών δούλων και δουλοπαροίκων. Μετά από δύο αιώνες, η εξάρτηση έχει αντιστραφεί: η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού δεν παράγει τροφή, ζει στις πόλεις και είναι εξαρτημένη από ένα ολοένα και περισσότερο συρρικνούμενο αριθμό μικρών ή μεσαίων αγροτικών επιχειρήσεων και αγροτικού πληθυσμού, κυρίως όμως από τις λίγες καπιταλιστικές πολυεθνικές επιχειρήσεις. Η αντιτροφή αυτή δεν αφορά μόνο την τροφή – αφορά και τα φάρμακα, τα ρούχα, την κατοικία, την συγκοινωνία και τις μεταφορές και όλες τις άλλες κοινωνικές υπηρεσίες – ύδρευση, αποχέτευση, ενέργεια, επικοινωνία. Κάποτε οι αφέντες μας ήταν εξαρτημένοι από εμάς, τώρα είμαστε εμείς από αυτούς. Δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία: η αντιστροφή της εξάρτησης είναι μια αντεπανάσταση – άρα επανάσταση, αφού κάθε αντεπανάσταση είναι μια επανάσταση. Κατά συνέπεια, ως επανάσταση, είναι μια μη αναστρέψιμη αλλαγή, που θα εδραιωθεί και θα παραταθεί κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα. Η αντεπανάσταση αυτή μπορεί να καταργηθεί μόνο με την κατάργηση τηςαντιστροφής της εξάρτησης, μόνο δηλαδή με την παραγωγή της τροφής και του άλλου υλικού κοινωνικού πλούτου από τον ίδιο τον πληθυσμό ή από ένα μεγάλο μέρους του πληθυσμού. Αυτή η δυνατότητα δεν είναι και πολύ ορατή στο εγγύς μέλλον των προσεχών δεκαετιών. Η εδραίωση και η παράταση της αντιστροφής της εξάρτησης είνα μία από τις προγνώσεις για τον 21ο αιώνα. Ας δούμε και μία άλλη.
Για να παραχθεί η τροφή, ώστε να αναπαραχθεί μια καπιταλιστική κοινωνία, να αναπαραχθεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, να συνεχίσει το κεφάλαιο να δρά και να αυξάνεται, χρειάζονται φυσικοί πόροι, πρώτες ύλες και ενέργεια. Φυσικοί πόροι είναι η γη, η καλλιεργήσιμη γη, και το νερό. Χωρίς αυτά τα δύο, δεν είναι δυνατή η παραγωγή της τροφής. Δεν αρκούν όμως αυτά. Χρειάζονται και εργαλεία. Μέχρι τη βιομηχανική επανάσταση, τα εργαλεία αυτά ήταν λίγα και απλά – τα κατασκεύαζαν είτε οι ίδιοι οι αγρότες (με ξύλο, πέτρα, οστά – ξύλινο άροτρο, ξύλινο δρεπάνι με σκληρές πέτρες στη κόψη, κάρα και άλλα) είτε ένας πολύ μικρός αριθμός ειδικευμένων τεχνιτών (μεταλλουργοί – σιδερένιο άροτρο, τσάπες, τσεκούρια, σκεπάρνια, πριόνια και άλλα πολλά). Σήμερα τα εργαλεία αυτά είναι μεγάλες μηχανές – τρακτέρ για πολλές χρήσεις, θεριζοαλωνιστικές μηχανές, συλλογείς αγροτικών προϊόντων (βαμβάκι, σταφύλια, ελιές και άλλα), αεροπλάνα για ψεκασμό με χημικές ουσίες τεραστίων εκτάσεων. Για να κατασκευαστούν αυτές οι θηριώδεις μηχανές απαιτείται η κατασκευή άλλων μηχανών, η εξασφάλιση μεγάλων ποσοτήτων πολλών μετάλλων και για να λειτουργήσουν πρέπει να υπάρχουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας – παραγώγων πετρελαίου (ντίζελ, βενζίνη). Χωρίς αυτά τα μέταλλα και την ενέργεια δεν μπορεί να παραχθεί τροφή.
Μέχρι την έλευση του βιομηχανικού καπιταλισμού, η μεταποίηση των γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων γινόταν από τους ίδιους τους παραγωγούς: άλεθαν το σιτάρι, ζύμωναν και έψηναν το ψωμί, συνέθλιβαν τι ελιές και έπαιρναν λάδι, από τα σταφύλια έκαναν κρασί, έφτιαχναν τυρί και βούτυρο από το γάλα των εκτρεφομένων ζώων, νήμα από το λινάρι και από μαλλί των προβάτων, ρούχα, χαλιά και σεντόνια και παπλώματα με αυτά τα νήματα, ρούχα και παπούτσια από το δέρμα των ζώων. Στην εποχή μας, η μεταποίηση της φυτικής και ζωικής τροφής γίνεται σε μεγάλες βιομηχανικές μονάδες, για την κατασκευή των οποίων απαιτείται και πάλι μεγάλες ποσότητες πολλών μετάλλων και ηλεκτρικής ενέργειας, για την παραγωγή της οποίας χρειάζονται επίσης τεράστιες ποσότητες πολλών μετάλλων και άλλων μορφών ενέργειας (ορυκτά καύσιμα, ουράνιο, υδροηλεκτρικά εργοστάσια, τεράστιες ανεμογεννήτριες και μεγάλες εκτάσεις με φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις.
Όταν παραγάγαμε την τροφή μας και όλον τον άλλον υλικό κοινωνικό πλούτο, ήμασταν αυτάρκεις, και δεν χρειάζονταν να μεταφέρουμε τροφή από άλλες περιοχές. Ακόμα και τα μέταλλα (σίδηρος, χαλκός και κασσίτερος για την παραγωγή του ορείχαλκου) προέρχονταν από κοντινά αποθέματα, κι όταν αυτά στέρεψαν η απόσταση έτεινε να αυξάνεται. Η απόσταση που διάνυε η παραγόμενη τροφή για να φτάσει από το χωράφι στην αποθήκη κι από εκεί στο τραπέζι δεν ξεπερνούσε τις λίγες εκατοντάδες μέτρα και γινόταν κυρίως με τα ζώα και με τα ζωήλατα οχήματα. Σήμερα, ένα γιαουρτάκι με κομματάκια φράουλας για να φτάσει στην Στουτγκάρδη πρέπει να διανύσει 1.600 χιλιόμετρα ενώ είκοσι λαχανικά και φρούτα που γεμίζουν το καλάθι του καταναλωτή σε μια οποιαδήποτε πόλη της Αγγλίας ή της Γερμανίας πρέπει να διανύσουν συνολικά 160.000 χιλιόμετρα, τέσσερις φορές ο γύρος της Γης. Η τροφή αυτή δεν έρχεται μόνη της, εμείς τη μεταφέρουμε. Και για να την μεταφέρουμε χρειαζόμαστε πολλά και μεγάλα μεταφορικά μέσα (φορτηγά, τρένα, πλοία, αεροπλάνα), για την κατασκευή των οποίων απαιτούνται τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών και ενέργειας και για να λειτουργήσουν ακόμα περισσότερες ποσότητες ενέργειας (πετρέλαιο και φυσικό αέριο).
Ας συνοψίσουμε για να προχωρήσουμε στη διατύπωση της δεύτερης αναμφισβήτητης πρόγνωσης. Πριν τον βιομηχανικό καπιταλισμό και την επέκτασή του σε όλον τον πλανήτη, εμεις οι ίδιοι παραγάγαμε την τροφή και όλον τον άλλον αναγκαίο υλικό κοινωνικό πλούτο, οι ποσότητες των πρώτων υλών που χρειαζόμασταν για την κατασκευή των εργαλείων ήταν πολύ μικρές και προσβάσιμες (ξύλο, πέτρα, δέρμα, μαλλί, οστά, μέταλλα) και η ενέργεια που χρησιμοποιούσαμε δεν ήταν παρά η ενέργεια του σωματός μας και των σωμάτων των ζώων. Η ανθρώπινη και η ζωική ενέργεια εξασφαλιζόταν με την τροφή: τρώγαμε (τροφή) και εργαζόμασταν (ενέργεια), εργαζόμασταν και τρώγαμε. Στην εποχή μας, μετά τη βιομηχανική επανάσταση, χρειαζόμαστε ολοένα και περισσότερη καλλιεργήσιμη γη, χημικά λιπάσματα και εντομοκτόνα και παρασιτοκτόνα, ολοένα και περισσότερα και μεγαλύτερα εργαλεία, τεράστιες μηχανές, που για να κατασκευάσουμε χρειαζόμαστε ολοένα και μεγαλύτερες ποσότητες πρώτων υλών, μετάλλων δηλαδή, και ενέργειας, και για να λειτουργήσουν χρειαζόμαστε ολοένα και περισσότερες ποσότητες ενέργειας. Δε νομίζω να βρεθεί λογικός άνθρωπος που να αμφισβητήσει αυτή τη διαδικασία που εκτυλίσσεται εδώ και δύο αιώνες. Η αναντίρρητη αυτή διαπίστωση εγείρει πολλά και κομβικής σημασίας ερωτήματα.
Με δεδομένο ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός θα συνεχίσει να αυξάνεται, άρα θα έχουμε ανάγκη για ακόμα μεγαλύτερες ποσότητες τροφής, θα σταματήσει η εξασφάλιση μεγαλύτερων εκτάσεων καλλιεργήσιμης γης και νερού, θα σταματήσει η αύξηση της παραγωγής μηχανών, εργοστασίων μεταποίησης και μεταφορικών μέσων, θα σταματήσει η αύξηση των ποσοτήτων των μετάλλων που απαιτούνται για την κατασκευή τους, θα σταματήσει η αύξηση των ποσοτήτων ενέργειας που χρειάζεται για την κατασκευή και τη λειτουργία όλων αυτών; Δεν θα σταματήσει. Υπάρχουν και αρκούν για τον 21ο αιώνα διαθέσιμη καλλιεργήσιμη γη, νερό, πρώτες ύλες και πηγές ενέργειας; Υπάρχουν και αρκούν – με κάποιες περιορισμένης έκτασης ελλείψεις στην καλλιεργήσιμη γη και στο νερό. Τα έχουν όλα τα κράτη, όλες οι κοινωνίες; Όχι, βέβαια, κατά κανένα τρόπο. Κάθε κράτος και κάθε κοινωνία τα έχει σε μικρές ή μεγάλες ποσότητες. Για παράδειγμα, τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο πληθυσμός της οποίας ξεπερνάει τα 500 εκ., έχουν καλλιεργήσιμη γη και νερό, δεν έχουν όμως πρώτες ύλες και ενέργεια. Όλες οι αναπτυγμένες καπιταλιστικές οικονομίες της Δύσης και οι φιλικά προσκείμενες σε αυτήν (ΕΕ. ΗΠΑ, Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδια και Ιαπωνία) έχουν ελλείψεις σε πρώτες ύλες (μέταλλα και σπάνιες γαίες) και ενέργεια.
Ας ανοίξουμε τώρα ένα παγκόσμιο χάρτη κι ας αναρωτηθούμε: που βρίσκονται οι μεγαλύτερες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης, οι μεγαλύτερες ποσότητες νερού, ξυλείας, μετάλλων και σπάνιων γαιών και πηγές ενέργειας (κάρβουνο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και ουράνιο); Αν αναζητήσουμε και βρούμε τις σχετικές πληροφορίες, δεν θα δυσκολευτούμε, θα διαπιστώσουμε ότι οι μεγαλύτερες ποσότητες του φυσικού πλούτου (γη, νερό, ξυλεία, πρώτες ύλες και ενέργεια) που χρειαζόμαστε για να παραχθεί η τροφή και να εξασφαλιστεί η απρόσκοπτη αναπαραγωγή των καπιταλιστικών κοινωνιών και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής βρίσκεται στην βορειο-ανατολική Ευρασία – στην ευρεία Σιβηρία και στην Κίνα. Η ευρεία Σιβηρία είναι η Αρκτική, η βόρεια και η νότια Σιβηρία, οι χώρες της κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Ουζμπεκστάν, Τατζικιστάν, ). Όταν όλα, ή σχεδόν όλα, τα αποθέματα πρώτων υλών και ενέργειας του πλανήτη εξαντληθούν, η μόνη περιοχή που θα απομείνει με αποθέματα θα είναι η ευρεία Σιβηρία. Κατά συνέπεια, το μέλλον ανήκει σε όποιον θα ανήκει η ευρεία Σιβηρία. Η αναντίρρηη αυτή διαπίστωση μας παρωθεί να διατυπώσουμε την κομβική πρόγνωση – στην οποία θα καταλήξουμε μόνο εάν φέρουμε στο προσκήνιο τα ερωτήματα που εύλογα εγείρονται και απαντήσουμε βέβαια σε αυτά.
Γνωρίζει η Δύση ότι το μέλλον ανήκει σε όποιον ανήκει η ευρεία Σιβηρία; Το γνωρίζει – και πολύ καλά μάλιστα. Θα ήθελε να έχει πρόσβαση στον φυσικό της πλούτο; Ασφαλώς και θα ήθελε. Με ποιους τρόπους θα μπορούσε να εξασφαλίσει την πρόσβαση; Με την αγορά του φυσικού πλούτου και με τη στρατιωτική κατάκτηση. Ποια είναι τα μειονεκτήματα και ποια τα πλεονεκτήματα αυτών των δύο τρόπων; Ποια από αυτούς τους δύο τρόπους εξασφαλίζει μεγαλύτερη ωφέλεια, άρα μεγαλύτερα κέρδη; Η αγορά αυξάνει τον πλούτο και την ισχύ της Ρωσίας και περιορίζει τα κέρδη. Κι αν η Ρωσία αρνηθεί κάποια στιγμή να τον πουλήσει; Κι αν τον πουλήσει σε άλλον αγοραστή; Η στρατιωτική κατάκτηση εξασφαλίζει κατοχή και απόλυτο έλεγχο του φυσικού πλούτου και δωρεάν πρόσβαση, κατά συνέπεια αυξάνονται τα κέρδη και διευρύνεται χρονικά η αναπαραγωγή και η επιβίωση του καπιταλισμού. Υπάρχει όμως ένα μικρό προβληματάκι: εάν επιχειρηθεί στρατιωτική κατάκτηση, θα γίνει παγκόσμιος πόλεμος με χρήση πυρηνικών όπλων. MAD- Mutual Destruction, Η Δύση θα πάει για μαλλί και θα φύγει κουρεμένη. Υπάρχει όμως ένας άλλος τρόπος: να επιχειρηθεί η στρατιωτική κατάκτηση αφού πρώτα αφοπλιστεί η Ρωσία, αφού της πάρουν τα πυρηνικά όπλα. Για να γίνει αυτό, πρέπει να αποδυναμωθεί και να διαλυθεί η Ρωσία. Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Με την περικύκλωσή της και με τον εξαναγκασμό να διεξαγάγει ένα πόλεμο για να αμυνθεί. Και τα κατάφεραν: εξανάγκασαν τη Ρωσία να επιχειρήσει να μετατρέψει την Ουκρανία σε μια αχανή τάφρο, όπου δεν θα υπάρχει ούτε ένα δυτικό περίστροφο. Έπεσαν όμως έξω στους λογαριασμούς τους: η Ρωσία έχει εξασφαλίσει τη βοήθεια πολλών και ισχυρών συμμάχων αφενός, είναι τόσο αποφασισμένη να νικήσει ώστε δεν θα διστάσει ούτε μία στιγμή να χρησιμοποιήσει τακτικά πυρηνικά όπλα, αφετέρου. Η ήττα της Δύσης ανάγκασε το κράτος των ΗΠΑ να αναδιπλωθεί και να αλλάξει στρατηγική: να αποσυρθεί από την Ευρώπη και τον πόλεμο της Ουκρανίας και να μοιραστεί ο πλανήτης στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα: εσείς την ευρεία Σιβηρία, εμείς όλον τον άλλον πλανήτη. Παγκόσμιος πόλεμος με χρήση πυρηνικών όπλων δεν πρόκειται να γίνει, η Δύση με επί κεφαλής τις ΗΠΑ θα διεξαγάγει καθ΄ όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα τον ένα μετά τον άλλον πολέμους κατάκτησης γης, πρώτων υλών και πηγών ενέργειας σε όλη την επιφάνεια της Γης (εκτός της ευρείας Σιβηρίας -Βενεζουέλα, Γροιλανδία, Κούβα, Κολομβία, θα έρθει και η σειρά της Αφρικής), ο καπιταλισμός των ΗΠΑ θα γνωρίσει μέρες δόξας τρανής, η Ευρώπη θα βυθιστεί σε μακροχρόνια οικονομική ύφεση και κοινωνική αναταραχή.
Αυτή είναι μία από τις προγνώσεις. Ας αφήσουμε όμως τι σχέσεις μεταξύ των κρατών κι ας στρέψουμε το βλέμμα μας στο εσωτερικό των καπταλιστικών κοινωνιών να δούμε τι γίνεται εκεί και τι θα γίνει