φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΑΥΞΑΝΕΤΑΙ ο αριθμός των μελετητών του καπιταλισμού που υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός θα καταρρεύσει λόγω έλλειψης τροφής. Τα επιχειρήματά τους είναι πολλά και ενδιαφέροντα, θα τα εξετάσουμε όμως λεπτομερειακά κάποιο άλλο πρωί. Η έλλειψη της τροφής θα εξαναγκάσει τα κράτη να την χρησιμοποιήσουν ως μέσου διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου, ως μέσου δηλαδή διαιώνισης της κυριαρχίας, επιβολής της πειθάρχησης και απόσπασης υπακοής και αφοσίωσης. Οδεύουμε προς μια διατροφική κρίση , η οποία θα εκκινήσει τα επόμενα χρόνια, εαν δεν έχει ήδη εκκινήσει, με την ακρίβεια των τροφίμων να είναι η πρώτη σαφής ένδειξη αυτής της κρίσης. Για να κατανοήσουμε το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούμαστε, τον άκρως αυτοκαταστροφικό τρόπο παραγωγής της τροφής, θα πρέπει να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους εξασφάλιζε ο άνθρωπος ο σοφός την τροφή του. Διακρίνουμε τρεις εποχές.
Η πρώτη εποχή αρχίζει με την συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας, πριν έξι εκ. χρόνια, και λήγει με τη ακούσια μη αναστρέψιμη αλλαγή, με την επανάσταση της παραγωγής τροφής που εκτυλίχθηκε πριν δέκα χιλιάδες χρόνια. Όλες οι προανθρώπινες κοινωνίες και οι ανθρώπινες επί 300.000 χρόνια σχεδόν, ήταν κοινωνίες τροφοσυλλεκτικές-και αργότερα και κυνηγητικές. Η τροφή λαμβανόταν άμεσα από τη φύση – ο προάνθρωπος και ο άνθρωπος έκαναν αυτό που κάνουν όλα τα ζώα – η αντιλόπη που βοσκάει στη σαβάνα δεν διαφέρει από τον προάνθρωπο ή τον άνθρωπο τον σοφό ως προς την πρόσληψη της τροφής. Η αναζήτηση της τροφής ήταν η κομβική καθημερινή δραστηριότητα. Η τροφή δεν αποθηκευόταν και τα εργαλεία ήταν περιττά. Όταν ο προάνθρωπος άρχισε να κυνηγάει μεγάλα θηράματα και να χρησιμοποιεί τη φωτιά και να μαγειρεύει, άρχισε να κατασκευάζει εργαλεία – όπλα και σκεύη. Ο κοινωνικός πλούτος, με τον οποίο αναπαράγεται μια κοινωνία, δεν ήταν υλικός αλλά άυλος: οι σχέσεις με τη φύση και με τους άλλους, οι γνώσεις, τα συναισθήματα και αργότερα η γλώσσα, ο μύθος, η κοσμοαντίληψη, οι κοινωνικοί θεσμοί. Κατά συνέπεια, ο περιστασιακός και μικρής διάρκειας πόλεμος δεν γινόταν για την αρπαγή του υλικού πλούτου ούτε για κατάκτηση εδαφών.
ΔΕΚΑ χιλιάδες πριν, οι μόνιμα εγκατεστημένες τροφοσυλλεκτικές-κυνηγητικές συμβιωτικές ομάδες κοντά στις όχθες του Ευφράτη και του Τίγρη άρχισαν να καλλιεργούν άγρια δημητριακά και όσπρια. Είχαν εγκατασταθεί εκεί μόνιμα λόγω της αφθονίας της φυτικής και ζωικής τροφής που παρείχαν οι ποταμοί και οι παρόχθιες περιοχές: πολλά ψάρια, άγρια πρόβατα και κατσίκια, άγρια βοοειδή, άγρια δημητραικά και όσπρια. Ο άνθρωπος ο σοφός, όπως και ο προάνθρωπος, πάντα αναζητούσε τροφή που παρείχε ενέργεια – λιπαρά και ζάκχαρα (άμυλο). Εκεί τη βρήκε σε μεγάλες ποσότητες. Αρχισε να πειραματίζεται με την καλλιέργεια της τροφής και με την εκτροφή των ζώων αλλά η ποσότητα της τροφής που εξασφάλιζε με αυτόν τον πειραματισμό στην αρχή ήταν ελάχιστη. Κάθε γενιά παρήγαγε ολοένα και περισσότερη αλλά η περισσότερη τροφή εξασφαλιζόταν με την τροφοσυλλογή και το κυνήγι. Η βραδεία τάση όμως της αύξησης της ποσότητας της τροφής που παραγόταν με την καλλιέργεια της γης και την εκτροφή των ζώων επιταχύνθηκε με αποτέλεσμα, μετά από πολλές γενιές, μετά από πεντακόσια χρόνια, ας πούμε, ή χίλια, δεν έχει και πολλή σημασία, η περισσότερη φυτική και ζωική τροφή να είναι η παραγόμενη, ας πούμε το 60% -ή 70%. Το ποσοστό αυτό δεν άργησε να αγγίξει το 90 ή 95% – ουδέποτε οι αγροτικές κοινότητες έπαυσαν να επιδίδονται στην τροφοσυλλογή και στο κυνήγι, όπως γνωρίζουμε όλοι και όλες που γεννήθηκαν σε χωριό. Κοιμηθήκαμε τροφοσυλλέκτες και μετά από χίλια χρόνια ξυπνήσαμε γεωργοί και κτηνοτρόφοι! Δεν επιδιώξαμε να γίνουμε γεωργοί και κτηνοτρόφοι, ήταν μια βραδεία, μη επιδιωκόμενη και μη προσδοκώμενη αλλαγή, μια ακούσια επανάσταση. Γίναμε γεωργοί και κτηνοτρόφοι χωρίς να το θέλουμε, χωρίς να μπορούμε να φανταστούμε ή να σκεφτούμε τις συνέπειες, θετικές και αρνητικές, αυτής της επανάστασης, της μη αναστρέψιμης αλλαγής.
ΑΠΟ τότε αυξανόταν διαρκώς ο αριθμός των αγροτικών και ποιμενικών κοινοτήτων και περιοριζόταν αυτός των τροφοσυλλεκτικών, ενώ υπήρχαν και ενδιάμεσες καταστάσεις – αγροτικοτροφοσυλλεκτικές ή τροφοσυλλεκτικοαγροτικές, με ταυτόχρονη ή εναλλασσόμενη επιλογή του τρόπου εξασφάλισης της τροφής. Από τότε και μέχρι πριν δύο αιώνες, μέχρι την έλευση του βιομηχανικού καπιταλισμού και της εκμηχανισμένης γεωργίας και κτηνοτροφίας η παραγωγή της τροφής ήταν ο πυρήνας του κοινωνικού πλούτου, διότι με την τροφή εξασφαλίζεται η αναπαραγωγή της κοινωνίας. Όλα τα μέλη της κοινότητας συμμετείχαν στην παραγωγή της τροφής – από τα μικρά παιδιά μέχρι τους γέρους και τις γριές – δεν συμμετείχαν οι γυναίκες προχωρημένης εγκυμοσύνης, οι λεχώνες, τα βρέφη και τα νήπια, οι άρρωστοι, οι πολύ γέροι – ένα 5-10% το πολύ. Το 90-95% ασχολούνταν με την παραγωγή της τροφής. Η τροφή παραγόταν από όλους και όλες, ήμασταν παραγωγοί τροφής. Αυτή ήταν η δεύτερη εποχή, η εποχή της παραγωγής της τροφής από όλους και όλες.
ΤΩΡΑ ζούμε την τρίτη εποχή, που οδεύει προς το τέλος της, μέχρι το 2100 θα έχει λήξει. Τώρα δεν παράγουμε την τροφή μας, η τροφή παράγεται από ολοένα και λιγότερους ανθρώπους και ο αριθμός αυτός τείνει να μειώνεται. Ο τρόπος αυτός παραγωγής της τροφής ήταν αποτελεσματικός, αποτελεσματικότατος μέχρι τώρα: το 1800 ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν 900 εκ. , το 1930 δύο δις. και τώρα έχουμε ξεπεράσει τα 8 δισ.! Κάθε 10-11 χρόνια προσθέτονταν ένα επιπλέον δισ.! Κι αυτό οφείλεται βέβαια στις τεράστιες ποσότητες τροφής που μπορέσαμε και παράγαμε. Πώς τα καταφέραμε;
Η αντίληψη που έχουμε σχετικά με τον πολύ μικρό αριθμό των ανθρώπων που παράγουν τροφή είναι ένας μύθος. Δεν είναι έτσι τα πράγματα – αυτόν τον μύθο θα ήθελα ΄σήμερα να αναδείξω και να ανασκευάσω. Όταν η τροφή παραγόταν από όλους και όλες, χρησιμοποιούσαμε ελάχιστα εργαλεία, πολλά από τα οποία τα κατασκευάζαμε εμείς οι ίδιοι. Χρειαζόμασταν μόνο ένα μέταλλο, το οποίο βρισκόταν σε αφθονία: το σίδερο. Τσάπα, δρεπάνι, δικράνι, μαχαίρι. Τα εργαλεία αυτά τα κατασκεύαζε ο τοπικός σιδεράς, τον οποίο πληρώναμε με σιτάρι ή άλλη τροφή. Χρησιμοποιούσαμε την ενέργεια του σώματος μας και αργότερα τη ζωική ενέργεια. Η τροφή που παράγαμε μας εξασφάλιζε την ενέργεια που χρειαζόμασταν και με αυτήν την ενέργεια παράγαμε τροφή – ένας ενάρετος αλληλοενισχυόμενος κύκλος.
ΓΙΑ να παραγάγουμε σήμερα φυτική και ζωική τροφή, με την οποία εξασφαλίζεται η διευρυμένη αναπαραγωγή της κοινωνίας, χρειαζόμαστε τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών (μετάλλων) και τεράστιες ποσότητες ορυκτών καυσίμων. Τα είχαμε, και τα έχουμε ακόμα, και αυτή η αφθονία ήταν η προϋπόθεση της παραγωγής τεραστίων ποσοτήτων τροφής. Η αφθονία των ορυκτών καυσίμων επέφερε την κλιματική αποσταθεροποίηση, η οποία είναι ακούσια, δεν το επιδιώξαμε, δεν γνωρίζαμε ότι θα επέλθει – στη δεκαετία του 1970 και 1980 κάποιοι διορατικοί το αντιλήφθηκαν αλλά τους γράψαμε κανονικά. Αντιμετωπίζουμε λοιπόν το δίλημμα: εάν συνεχίσουμε να παραγάγουμε ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες τροφής, θα επιδεινώνεται ραγδαία η κλιματική αποσταθεροποίηση. Εάν σταματήσουμε τη χρήση των ορυκτών καυσίμων, θα επέλθει παγκόσμιος λιμός. Τι θα κάνουμε; Εάν κάνουμε το πρώτο, η κλιματική αποσταθεροποίηση θα έχει αρνητικές συνέπειες στην παραγωγή της τροφής – θα μειωθεί η παραγόμενη ποσότητα. Εάν κάνουμε το πρώτο, τα πετρέλαιο και το φυσικό αέριο σε πενήντα χρόνια θα εξαντληθεί. Εάν βρούμε άλλη ανεξάντλητη πηγή ενέργειας, δεν θα μπορέσουμε να αυξήσουμε την παγκόσμια καλλιεργήσιμη γη. Εάν όλη η τροφή παράγεται στα εργαστήρια, θα αυξηθεί η νοσηρότητα και η θνησιμότητα στις μεγαλουπόλεις.
ΓΙΑ να κατασκευαστούν τα εργαλεία της φυτικής και ζωικής τροφής, τα τεράστια τρακτέρ, οι θεριζοαλωνιστικές, τα ραντιστικά αεροπλάνα και άλλα πολλά, απαιτούνται τεράστιες ποσότητες πολλών μετάλλων – σίδηρος, χαλκός, κασσίτερος, σπάνιες γαίες για τα ηλεκτρονικά εξαρτήματα (κοβάλτιο, αντιμόνιο) και άλλα πολλά. Εκτός από τον σίδηρο, τα αποθέματα αυτών των μετάλλων δεν είναι πολλά και βρίσκονται σε ποσοστό 80% σε χώρες εκτός της Δύσης (ΗΠΑ, Ευρώπη, Καναδάς, Αυσταλία, Νέα Ζηλανδία, Ιαπωνία, Ισραήλ). Το 80% επίσης των ορυκτών καυσίμων βρίσκονται εκτός της Δύσης. Όλοι όσοι εργάζονται στην παραγωγή της ενέργεια και στην παραγωγή των γεωργικών και κτηνοτροφικών μηχανημάτων, στις μεταφορές της τροφής, στη διανομή της, συμμετέχουν έμμεσα στην παραγωγή της τροφής και δεν είναι λίγοι, είναι ένα πολύ μεγάλο μέρος των εργαζομένων, πιθανότατα το μεγαλύτερο. Δεν είμαι σε θέση να το προσδιορίσω επακριβώς αλλά θα το κάνω πολύ σύντομα.
Ο τρόπος με τον οποίο παράγουμε την τροφή μας απαιτεί τεράστιες ποσότητες ενέργειας, ορυκτά καύσιμα δηλαδή, και τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών, μετάλλων κυρίως. Έχουμε παγιδευτεί, δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς, είμαστε αναγκασμένοι να συνεχίσουμε με αυτόν τον τρόπο: να χρησιμοποιούμε ολοένα και περισσότερα ορυκτά καύσιμα και πρώτες ύλες. Οι συνέπειες όμως αρχίζουν να γίνονται αισθητές: οδηγούμαστε σε αδιέξοδο, αργά αλλά σταθερά. Υποστηρίζω ότι κατά τη διάρκεια της εικοσαετίας 2050-2070 θα συμπέσουν οι συνέπειες της κλιματικής αποσταθεροποίησης, η αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού, η έλλειψη νερού για άρδευση, η αδυναμία να αυξήσουμε την αρόσιμη γη και η σταδιακή εξάντληση των αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου, που θα μειώσει την παραγωγή των λιπασμάτων. Οι ποσότητες των τροφίμων που θα παράγονται θα είναι ένα μικρό κλάσμα των ποσοτήτων που παράγονται σήμερα. Πού θα παράγονται αυτές οι μικρές ποσότητες; Ποιοι θα τις έχουν και ποιοι θα τις καταναλώνουν; Γνωρίζουμε τις απαντήσεις; Και βέβαια τις γνωρίζουμε.
Η τροφή, οι μεγαλύτερες ποσότητες, θα παράγεται στο βόρειο ημισφαίριο. Οι χώρες που βρίσκονται στη τροπική και στις υποτροπικές περιοχές του πλανήτη δεν θα μπορούν να παραγάγουν τροφή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Αίγυπτος των 100 και πάνω εκατομμυρίων. Η μόνη αρόσιμη γη που διαθέτει είναι το δέλτα του Νείλου – τι θα συμβεί όταν θα ανέλθει η στάθμη της θάλασσας και αυξηθεί η μέση θερμοκρασία της Γης; Το 2050 υπολογίζεται ότι ο πληθυσμός της Αφρικής θα ξεπεράσει τα δύο δισ. Παρόμοια προβλήματα θα αντιμετωπίσει και η Ινδία και η Κίνα – πάνω από 3 δισ. και οι δύο. Τι θα κάνουν αυτοί οι πληθυσμοί, προς τα που θα μεταναστεύσουν; Μα προς τον Βορρά, εκεί όπου θα υπάρχει τροφή. Μόνο που η τροφή αυτή θα επαρκεί μόνο για τον πληθυσμό των πλούσιων χωρών της Δύσης. Θα επαρκεί ή θα περιοριστεί κατά πολύ; Η τροφή θα ανήκει στις μεγάλες γεωργικές και κτηνοτροφικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις των κοινωνιών του Βορρά. Με ποιο τρόπο θα διανέμεται; Εάν περοριστεί δραστικά, η πρόσβαση στη τροφή θα γίνεται με δελτίο; Δεν έχω καμμία επιφύλαξη: οδεύουμε προς δελτίο τροφίμων, όταν δεκάδες και εκατοντάδες εκ. πεινασμένων θα πολιορκούν τα φρούρια της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Θα το ξαναπώ άλλη μία φορά: η μετανάστευση δεν έχει αρχίσει ακόμα. Με το δελτίο στο χέρι, οι πληθυσμοί του Βορρά δεν θα έχουν καμία απολύτως αντίρρηση για την ανηλεή εξόντωση των μεταναστών. Ο παγκόσμιος εμφύλιος πόλεμος θα είναι η κατάληξη του σημερινού τρόπου παραγωγής και διανομής της τροφής.
ΟΔΕΥΟΥΜΕ ολοταχώς προς την εποχή της σπάνης και της ένδειας. Η αφθονία, η άνεση και η ευκολία είναι θηλιά που βρίσκεται ήδη στο λαιμό μας και αναπόφευκτα θα σφιχτεί: η σπατάλη μας θα μας πνίξει. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε, θα υποστούμε τις συνέπειες – όχι εμείς, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας. Τα εγγόνια μου θα είναι πενήντα χρονών το 2070 και όσα παιδιά γεννιούνται σήμερα θα είναι σαραντάρηδες, παιδιά των πόλεων, μεγαλωμένα μέσα στην αφθονία, άνεση και ευκολία. Κι αφού υποφέρουμε, όσοι επιβιώσουν, θα αναγκαστούν να πάρουν τη τσάπα και να σκάψουν. Η ιστορία είναι η δασκάλα της ζωής, έγραψε ο Κικέρων αλλά ο Γκράμσι τον διόρθωσε: είναι δασκάλα της ζωής, μόνο που δεν έχει μαθητές. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε γιατί δεν θέλουμε, δεν θέλουμε να χάσουμε τη βόλεψή μας. Καλά κάνουμε. Ποιος το γαμεί το μέλλον – μια ζωή την έχουμε, κι αν δεν γλεντήσουμε, τι θα κερδίσουμε;