φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΔΕΧΟΜΑΣΤΕ, αυτό μας λένε οι παλαιοντολόγοι,  τους πιστεύουμε, ότι ο άνθρωπος ο σοφός ζει και υπάρχει πάνω στον πλανήτη εδώ και 300.000 χρόνια, πάνω κάτω. Δεχόμαστε επίσης ότι τα 290.000 χρόνια τα ζήσαμε ως τροφοσυλλέκτες – κυνηγοί, σε ολιγομελείς συμβιωτικές ομάδες, ότι οι κοινωνίες μας σε αυτό το χρονικό διάστημα ήταν κοινωνίες άυλου κοινωνικού πλούτου, αναπαράγονταν δηλαδή χάριν των σχέσεων με τη φύση και με τους άλλους και με τις εμπειρίες και τις γνώσεις που προέκυπταν από αυτές τις σχέσεις, ότι  δεν υπήρχαν τάξεις και κράτος, και ότι, όταν πολεμούσαμε, δεν πολεμούσαμε συχνά, δεν πολεμούσαμε για να αρπάξουμε υλικό πλούτο, γη ή ανθρώπους αλλά ήταν κυρίως μια ανδρική ομαδική δραστηριότητα εκτόνωσης του άγχους και της επιθετικότητας, ότι οι μάχες διαρκούσαν λίγο και δεν ήταν πολύνεκρες. Γνωρίζοντας όλα αυτά, δεν γίνεται να μην αναρωτηθούμε: μα πώς φτάσαμε στην ατομική βόμβα, πώς με ένα και μόνο βλήμα μπορέσαμε να καταστρέψαμε μια μεγάλη πόλη και εξοντώσαμε τους περισσότερους κατοίκους της και μετά από τρεις μέρες το ξανακάναμε, πώς πήγαμε στο Φεγγάρι, πώς φτιάξαμε ρομπότ που σκέφτονται, κινούνται και μιλούν σαν εμάς – αν και όχι ακριβώς σαν εμάς; Τι συνέβη στο παρελθόν, πότε ακριβώς, πού, απο ποιους και φτάσαμε στη σημερινή κατάσταση της  λεηλασίας και της καταστροφής της φύσης και στο σημείο να μην αποκλείουμε το ενδεχόμενο της εξαφάνισής μας μετά από ένα ή δύο αιώνες –  ή και νωριτερα; Πώς φτάσαμε στο σημείο σήμερα να αντιμετωπίζουμε τόσο πολλά και οξυμένα παγκόσμια προβλήματα, όσο ποτέ άλλοτε,  που παραμένουν άλυτα, γίνονται περισσότερα και συνεχώς επιδεινώνονται; Αυτό είναι το κομβικό σύνθετο  ερώτημα που εγείρει η ιστορία του ανθρώπου του σοφού.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΗΜΟΥΝΑ έφηβος, πριν πενήντα χρόνια, όταν διάβασα για τη ρίψη της ατομικής βόμβας από τον αμερικάνικο στρατό που κατέστρεψε μια μεγάλη πόλη, τη Χιροσίμα, εξαφάνισε 140.000 ανθρώπους, τραυμάτισε πολλούς, και άλλοι πολλοί πέθαιναν από καρκίνο μέχρι και πριν λίγα χρόνια, και μετά από τρεις μέρες  ήρθε η σειρά του Ναγκασάκι και των κατοίκων του. Συγκλονίστηκα, ακόμα δεν  έχω συνέλθει. Απόρησα και αναρωτήθηκα: με ένα βλήμα κατάστρεψαν μια ολόκληρη μεγάλη πόλη!!! Με ένα βλήμα!  Τι βλήμα ήταν αυτό; Πόσο μεγάλο και ανυπέρβλητο επίτευγμα είναι αυτό το βλήμα! Ποιος άνθρωπος σοφός, ποια κοινωνία, ποιος πολιτισμός, ποια κοσμοαντίληψη το επεθύμησε αυτό το βλήμα,  το σκέφτηκε, το κατασκεύασε και το χρησιμοποίησε, το ποίησε χρήσιμο;  Η ανυπέρβλητη ισχύς του έχει κάποια σχέση με τον Θεό και τον ορθό λόγο; Θα την κατασκευάζαμε εάν δεν είχαμε επινοήσει τον Θεό και τον ορθό λόγο; Τα ερωτήματα αυτά έφεραν κι άλλα και άρχισα να μελετώ το βλήμα,το απλό, την έκρηξη  και τα εκρηκτικά βλήματα, τα πυροβόλα όπλα, μετεξέλιξη των οποίων είναι η ατομική βόμβα. Νέα ερωτήματα όμως ήρθαν στο προσκήνιο όταν έμαθα, στα σαράντα μου, ότι οι Ιάπωνες ικέτευαν τους Αμερικανούς να παραδοθούν άνευ όρων ένα μήνα πριν τη ρίψη των ατομικών βομβών. Γιατί το έκαναν αυτό οι Αμερικάνοι; Για επιστημονικούς -στρατιωτικούς λόγους ή για να στείλουν και μηνύματα; Ποια ήταν αυτά τα μηνύματα και ποιοι οι παραλήπτες; Πώς θα ήταν ο κόσμος, εάν σήμερα είχαν ατομικές βόμβες μόνο οι ΗΠΑ; Γιατί δεν χρησιμοποιήθηκαν ξανά από τότε; Κάτω από ποιες συνθήκες είναι μια πιθανή χρησιμοποίηση στο μέλλον; Θα γίνει παγκόσμιος πόλεμος με χρήση ατομικών βομβών; Τι θα γίνει εάν σε έναν τέτοιο πόλεμο χρησιμοποιηθούν όλες οι ατομικές βόμβες που υπάρχουν; Γιατί συνεχίζουμε να κατασκευάζουμε πυρηνικά όπλα;

Οι απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα, και σε άλλα, αποτέλεσαν το περιεχόμενο ενός δοκιμίου με τίτλο ΔΥΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΙΚΗ ΒΟΜΒΑ. Κάποια στιγμή, σε κάνα δύο χρόνια, θα εκδοθεί. Τρία από τα κομβικά κεφάλαια του δοκιμίου πραγματεύονται το απλό βλήμα, την έκρηξη, το εκρηκτικό βλήμα και τη σχέση τους με τον άυλο και κοινωνικό πλούτο. Εάν δεν είχε επινοηθεί το απλό βλήμα, από κάποιο προγονικό είδος, δεν θα είχε κατασκευαστεί η ατομική βόμβα. Η επινόηση του βλήματος,του ακοντίου,  ήταν μια ριζική, μη αναστρέψιμη αλλαγή, ήταν μια επανάσταση, μία από τις πολλές που εκτυλίχθηκαν κατά την ανθρωπογένεση και επέφεραν την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού.  Το βλήμα ήρε κάποιες εγγενείς αδυναμίες: την έλλειψη επιθετικών-συλληπτηρίων οργάνων και την βραδύτητα του είδους που το επινόησε – κατά πάσα πιθανότητα, ο homo erectus, από τον οποίο προήλθε και ο άνθρωπος ο σοφός. Εμείς όμως επινοήσαμε την πρώτη μηχανή, τον πρώτο κινητήρα, ένα εργαλείο που παράγει ταχύτητα: το απλό τόξο. Το οποίο αύξησε και την ταχύτητα του βλήματος και το βεληνεκές του και την επαναληπτικότητά του, κατά συνέπεια, το κυνήγι έγινε πολύ πιο αποτελεσματικό, αν και υστερούσε ως προς την διαπερατότητα, την ισχύ της διείσδυσης. Όλες αυτές οι ιδιότητες επαυξήθηκαν με την επινόηση του σύνθετου τόξου –  περιγραφή του οποίου διαβάζουμε στην Ιλιάδα. Το βεληνεκές του ήταν 120 μέτρα ενώ στα εξήντα μέτρα διαπερνούσε το ανθρώπινο σώμα όπως η οδοντογλυφίδα τον μεζέ του τσίπουρου σε καφενείο. Μια παραλλαγή του σύνθετου τόξου ήταν η μεσαιωνική βαλλίστρα.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΑ χτες ότι η ανθρωπογένεση είναι αναπόσπαστο μέρος της παγκόσμιας ιστορίας του ανθρώπου του σοφού και ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τις αλλαγές που ακολούθησαν χωρίς την κατανόηση της ακολουθίας των ιδιαίτερων γνωρισμάτων που διαθέτει. Ο υποψήφιος, ένας από τους υποψήφιους,  απώτατος πρόγονός μας, ο ardipithecus ramidus, ήταν ένα μοναχικό δενδρόβιο πρωτεύον θηλαστικό που βάδιζε στα τέσσερα, αν και μπορούσε να σταθεί για λίγο όρθιος, που είχε χέρια με αντίχειρα και που αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τους θηρευτές του στη σαβάνα μαζί με τους άλλους και να συγκροτήσει  την πρωτοκοινωνία. Ο απώτατος απόγονός του, ο άνθρωπος ο σοφός, είναι ένα πρωτεύον θηλαστικό με πολλά και ιδιαίτερα γνωρίσματα, που τα απέκτησε μετά από πέντε με έξι εκ. χρόνια – δεν θα χαλάσουμε τώρα τις καρδιές μας για  ένα εκ. χρόνια πάνω, ένα κάτω. Κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα που διαθέτουμε ήταν μια μη αναστρέψιμη αλλαγή, μια ακούσια επανάσταση, τα οποία διαμορφώθηκαν το ένα μετά το άλλο. Είναι σαφέστατη η διαφορά  μεταξύ του ardipihecus ramidus και του ανθρώπου του σοφού (homo sapiens). Κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για την διαμόρφωση του επόμενου, με αποτέλεσμα τον διαρκή εμπλουτισμό των δεξιοτήτων και ικανοτήτων του προανθρώπου και την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού –  κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα ήταν ή η λύση σε κάποιο πρόβλημα της επιβίωσης ή συνέπεια αυτής της λύσης. Η επίλυση ενός προβλήματος επιβίωσης ενισχύει και συνεχίζει τη ζωή: είμαστε λοιπόν πλάσματα που διαμορφώθηκαν μετά από μια αέναη διαδικασία ενίσχυσης και συνέχισης της ζωής. Δεν θελήσαμε, δεν επιδιώξαμε να γίνουμε άνθρωποι, γίναμε χωρίς να το θελήσουμε –  εκείνο που επιδιώκαμε ήταν να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες της ζωής που εμφανίζονταν κάθε φορά. Και τα καταφέραμε μια χαρά. Και στο τέλος η κατάληξη ήταν ένα πλάσμα που έκλαιγε και γελούσε, που συνευρισκόταν σεξουαλικά συχνότατα, με φαντασιώσεις και φαντασία, με σκέψη και λεκτική επικοινωνία, με επίγνωση του θανάτου, με κοσμοαντίληψη, με αφήγηση μύθων, με τελετουργίες. Είμαστε το τελικό αποτέλεσμα μιας ακολουθίας ακούσιων επαναστάσεων –  οι επαναστάσεις, οι μη αναστρέψιμες αλλαγές, μας έκαναν αυτό που είμαστε. Το προβλήματα επιλύονται μόνο με επαναστάσεις –  με αυτή την πρόταση συνοψίζω την ανθρωπογένεση.

Η διαδικασία της ανθρωπογένεσης ήταν μια διαδικασία πλεονικής σπείρας. Η πλεονική σπείρα είναι μια διαδικασία πρόσθεσης νέων στοιχείων οργάνωσης της ύλης, της ζωής και της κοινωνίας που καταλήγει σε πολυπλοκότερες μορφές οργάνωσης. Τη διαδικασία αυτή την παρατηρούμε και στη φύση και στην κοινωνία. Θα εκθέσω μερικά παραδείγματα. Η Γη κάποτε ήταν μια μάζα αερίων που συνεπήχθη, έγινε ένας βράχος, μετά ένα μεγάλο μέρος καλύφθηκε με νερό, μετά εμφανίστηκε η ζωή, οι πρώτοι πολυκύτταροι οργανισμοί, τα θηλαστικά, τα πρωτεύοντα θηλαστικά. Από μια μάζα αερίων και ενός θερμότατου βράχου έγινε ένας πλανήτης που σφύζει από ζωή  –  και από αυτοκίνητα. Η Γη όπως είναι σήμερα είναι η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας. Κατάληξη πλεονικής σπείρας είναι και το σύμπαν, ο γαλαξίας μας, το ηλιακό μας σύστημα. Η εμφάνιση της ζωής στη Γη, του πρώτου ζωντανού οργανισμού, όποιος και όπως κι αν ήταν αυτός, ήταν η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας. Το ωάριο συγχωνεύεται με το σπερματοζωάριο και εκκινεί μια πλεονική σπείρα: αρχίζει η δημιουργία των οργάνων, το ένα μετά το άλλο, με μια συγκεκριμένη σειρά και μετά από εννιά μήνες γεννιέται το βρέφος. Από δύο κύτταρα φτάνουμε σε ένα οργανισμό τρεισήμισι κιλών με δισ. κύτταρα, πολλά όργανα, με εγκέφαλο και τα λοιπά. Με τη γέννηση εκκινεί άλλη διαδικασία πλεονικής σπείρας: το νεογνό θα γίνει βρέφος, θα περπατήσει, θα μιλήσει, θα ψηλώσει, θα βγάλει τρίχες στ΄ αρχίδια και το μουνί, και η πλεονική σπείρα θα λήξει στα 21 ή λίγα χρόνια παραπάνω. Και μετά; Μετά θα εκκινήσει  μια άλλη διαδικασία –  η μειονική σπείρα, η κατάληξη της οποίας είναι ο θάνατος και η ανασύνθεσης της ύλης. Η οποία όμως μειονική σπείρα ενισχύει τη ζωή και συμβάλλει στην εμφάνιση άλλων πλεονικών σπειρών – με αυτό το ζήτημα όμως θα ασχοληθούμε αύριο.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΝΑ από τα αντικείμενα της ιστοριογραφίας είναι η συγγραφή παγκόσμιας ιστορίας που τώρα τελευταία αποκλήθηκε Βαθειά Ιστορία (Deep History). Η Βαθειά Ιστορία εμφανίστηκε ως άρση των δυσκολιών και των αντιφάσεων που εντοπίστηκαν στην ιστοριογραφία της παγκόσμιας ιστορίας –  θεωρήθηκε απαράδεκτη τόσο η διάκριση μεταξύ ιστορίας και προϊστορίας όσο και η έναρξή  της με την εμφάνιση του πολιτισμού, που ταυτίζεται με την εμφάνση των πρώτων κρατών στη Μεσοποταμία και αλλού. Η έναρξή της μετατοπίστηκε χρονικά στην εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού, πριν 300.000 χρόνια. Κατά συνέπεια, ο πολιτισμός εμφανίζεται μαζί με τον άνθρωπο τον σοφό. Τα ιδιαίτερα όμως γνωρίσματα του ανθρώπου, και είναι πολλά, όπως θα δούμε, επηρέασαν την μεταγενέστερη εξέλιξη, τις μεταγενέστερες αλλαγές, εκ των οποίων κάποιες ήταν μη αναστρέψιμες, δηλαδή, επαναστάσεις, οπότε, η αφήγηση της παγκόσμιας ιστορίας πρέπει να αρχίζει πολύ νωρίτερα, πρέπει δηλαδή να συμπεριλαμβάνει και την ανθρωπογένεση που διήρκεσε πέντε με έξι εκαομμύρια χρόνια. Πώς όμως θα μπορούσαμε να γράψουμε την ιστορία της ανθρωπογένεσης; Είναι επαρκείς οι πληροφορίες που παράσχουν η αρχαιολογία,  η παλαιοντολογία και η παλαιοανθρωπολογία;

Ο λυσιτελέστερος τρόπος μιας αφήγησης της ιστορίας της ανθρωπογένεσης είναι η ένταξη σε μια ακολουθία των ιδιαίτερων γνωρισμάτων του ανθρώπου του σοφού που εμφανίστηκαν αυτή την εποχή των 5-6 εκ. ετών. Και επειδή είναι αφήγηση, τα κενά που εντοπίζουμε στα διαθέσιμα στοιχεία είναι δυνατόν να συμπληρωθούν μόνο με την φαντασία, η οποία έχει αναδειχτεί σε αποδεκτή μέθοδο της ιστοριογραφίας, ακόμα κι όταν διαθέτουμε γραπτές πηγές. Εάν κατατάξουμε τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του ανθρώπου του σοφού με κριτήριο τον χρόνο εμφάνισης, τότε θα μπορέσουμε να διατυπώσουμε μια αφήγηση της ιστορίας της ανθρωπογένεσης. Αυτό μπορούμε να το κάνουμε.

Continue reading →

“Δεν θα ήθελα να είμαι ένας από τους επιζήσαντες”

Πολ Βιριλιό

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Ο Κικέρων έχει γράψει ότι  η ιστορία είναι η δασκάλα της ζωής (historia magistra vitae), ο μαρξιστής όμως Αντόνιο Γκράμσι συμπλήρωσε ότι, ναι μεν είναι δασκάλα της ζωής, μόνο που δεν έχει μαθητές. Με άλλα λόγια, ότι δεν μαθαίνουμε τίποτα από την ιστορία. Συνηθίζουμε να λέμε ότι επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη, ότι δεν μαθαίνουμε από τα λάθη  που διαπράττουμε στο παρελθόν. Με αυτό το ζήτημα θα ασχοληθώ σήμερα. Το κομβικό σημείο σε αυτόν τον συλλογισμό είναι “τα λάθη”. Ποιες είναι αυτές οι πράξεις και οι συμπεριφορές που εκλαμβάνουμε ως λάθη; Εάν είναι λάθη, γιατί τα επαναλαμβάνουμε;  Μήπως δεν είναι λάθη; Κι αν δεν είναι, τι είναι;

ΕΑΝ δεν έχω να φάω, θα πεθάνω από την πείνα, θα ζητιανέψω ή θα κλέψω. Ποιο από αυτά τα τρία είναι λάθος; Τι λέτε; Ποιο είναι το σωστό; Έχω άλλες επιλογές; Να φάω τον διπλανό μου, να τον κάνω ψητό στον φούρνο; Να πάω εκεί που υπάρχει τροφή, να μεταναστεύσω; Πώς να επιλύσω αυτό το πρόβλημα –  παθητικά (να ζητιανέψω) ή ενεργητικά (να κλέψω); Είμαι μεγαλοκτηματίας στη Λουιζιάνα και θέλω να καλλιεργήσω βαμβάκι, για να κερδίσω πολλά χρήματα και να αυξηθεί ο πλούτος μου, αλλά δεν βρίσκω εργάτες –  οι γηγενείς αρνούνται να εργαστούν, δεν ξέρουν τι είναι η καλλιέργεια της γης. Τι θα κάνω; Υπάρχει μια λύση: να αγοράσω δούλους από τους δουλέμπορους. Είναι λάθος αυτή η επιλογή; Ας πούμε ότι για μένα και για σας είναι λάθος-  είναι και για τον γαιοκτήμονα; Ασφαλώς και δεν είναι. Η κατασκευή της ατομικής βόμβας ήταν λάθος; Η ρίψη της, η ολοσχερής καταστροφή δύο μεγάλων πόλεων και η ακαριαία εξόντωση των κατοίκων τους,  ήταν λάθος; Πώς θα μπορούσαμε με άλλον τρόπο να τις καταστρέψουμε και να εξοντώσουμε τους κατοίκους αυτών των δύο πόλεων. Εάν χρησιμοποιούσαμε συμβατικά όπλα και τις βομβαρδίζαμε, θα χρειαζόμασταν πολλά αεροπλάνα, πολλές βόμβες, θα έπρεπε να κάνουμε πολλές επιθέσεις, πολλές διαδρομές, πολλά καύσιμα, θα μας έπαιρνε πολλούς  μήνες. Εάν δεν υπήρχαν αεροπλάνα, θα χρειαζόμασταν πολλούς χιλιάδες στρατιώτες, οι οποίοι θα πολεμούσαν μήνες, θα πέθαιναν πολλοί, θα ανέβαινε το κόστος της πολεμικής επιχείρησης και παρ΄όλα αυτά μπορεί να μην τα καταφέρναμε. Η ατομική βόμβα ήταν ο καλύτερος τρόπος  –  με ένα μόνο βλήμα, με ένα αεροπλάνο, με ολιγομελές πλήρωμα καταστρέφεται ακαριαία μια πόλη και εξοντώνεται ο πληθυσμός της. Είναι λάθος αυτό; Δεν είναι λάθος, είναι μεγάλο τεχνολογικό επίτευγμα, επιστημονικό και τεχνικό, είναι η κορωνίδα του ορθού λόγου: να κάνεις περισσότερα σε μικρό χρονικό διάστημα με ελάχιστα μέσα. Αυτός δεν είναι ο ορθολογισμός ή κάνω λάθος; Δεν κάνω. Είναι ο ορθός λόγος λάθος;

ΠΑΜΕ με τα αυτοκίνητά μας στη δουλειά, το παιδί στο νοσοκομείο, στο σούπερ μάρκετ, ταξιδεύουμε και περνάμε γαμάτα  ενώ γνωρίζουμε ότι με αυτόν τον τρόπο συμβάλλουμε στην υπερθέρμανση του πλανήτη, στην κλιματική αποσταθεροποίηση. Κάνουμε κάτι λάθος; Ας πούμε ότι παραδεχόμαστε πως είναι λάθος. Γιατί δεν το διορθώνουμε; Γιατί δεν πάμε απο τον Πειραιά στο Μαρούσι στη δουλειά μας με τα πόδια και πάμε με το αυτοκίνητο; Ας υποθέσουμε ότι γίνεται δημοψήφισμα με επίδικο την εγκατάλειψη του αυτοκινήτου ώστε να σταματήσουμε την κλιματική αποσταθεροποίηση. Ποιο θα ήταν το ποσοστό των υποστηρικτών της εγκατάλειψης του ΙΧ και της χρήσης μαζικών μέσων μετακίνησης; Θα ξεπερνούσε το 3%; Όχι, βέβαια. Θα είναι  λάθος η επιλογή του 97% των χρηστών αυτοκινήτου; Εάν θα είναι λάθος, γιατί δεν κάνουμε το σωστό; Εάν αύριο δεκάδες εκατομμύρια πεινασμένων από την Αφρική και την Ασία περικυκλώσουν την Ευρώπη, τι θα κάνουμε; Θα συμφωνήσουμε με το κράτος να τους εξοντώσουμε ή θα τους υποδεχτούμε με ανοιχτές αγκάλες και θα τους κάνουμε το τραπέζι με αρνίσια παϊδάκια; Τι λέτε; Να τους εξοντώσουμε, θα βροντοφωνάξει η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού. Θα ήταν λάθος αυτό; Κι εάν θα ήταν λάθος, γιατί δεν θα κάνουμε το σωστό, να τους φιλοξενήσουμε και να τους δώσουμε να φάνε;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΑΥΞΑΝΕΤΑΙ ο αριθμός των μελετητών του καπιταλισμού που υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός θα καταρρεύσει λόγω έλλειψης τροφής. Τα επιχειρήματά τους είναι πολλά και ενδιαφέροντα, θα τα εξετάσουμε όμως λεπτομερειακά κάποιο άλλο πρωί. Η έλλειψη της τροφής θα εξαναγκάσει τα κράτη να την χρησιμοποιήσουν ως μέσου διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου, ως μέσου δηλαδή διαιώνισης της κυριαρχίας,  επιβολής της πειθάρχησης και απόσπασης υπακοής και αφοσίωσης. Οδεύουμε προς μια διατροφική κρίση , η οποία θα εκκινήσει τα επόμενα χρόνια, εαν δεν έχει ήδη εκκινήσει, με την ακρίβεια των τροφίμων να είναι η πρώτη σαφής ένδειξη αυτής της κρίσης. Για να κατανοήσουμε το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούμαστε, τον άκρως αυτοκαταστροφικό τρόπο παραγωγής της τροφής, θα πρέπει να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους εξασφάλιζε ο άνθρωπος ο σοφός την τροφή του.  Διακρίνουμε τρεις εποχές.

Continue reading →