φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
“ΕΠΙΚΗ οργη”, “epic fury”, “επική, θρυλική, τεράστια οργή, φοβερή μανία, τρομερή τσαντίλα, ανεξέλεγκτος, ασυγκράτητος θυμός”, ονομάστηκε η επίθεση ενός μέρους της πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής συμμαχίας της Δύσης (ΗΠΑ και Ισραήλ) εναντίον του Ιράν. Με τη λέξη fury μεταφράζουν στα αγγλικά τη λέξη μήνιν (παράφορη οργή), την πρώτη λέξη της Ιλιάδας, του σημαντικότερου κειμένου της ποιμενικής και, άρα, και της δυτικής γραμματείας, την πρώτη λέξη του δυτικού πολιτισμού. Είναι σαφές ότι η epic fury παραπέμπει στην Ιλιάδα. Θα αναζητήσουμε και θα εξετάσουμε σήμερα την οργή στο έπος της Ιλιάδας και τη σχέση του δυτικού πολιτισμού με την οργή: γιατί ο ήρως (ο Κύριος, ο Θεός) είναι οργίλος, γιατί η δυτική κυριαρχία είναι οργίλη; Γιατί η Ιλιάδα αποκηρύσσει την οργή; Πριν το κάνω αυτό, θα εκθέσω επί τροχάδην τη σπουδαιότητα της Ιλιάδας και θα διευκρινίσω τι εννοώ όταν λέω “δυτικός πολιτισμός”.
Η Ιλιάδα είναι ένα έπος, μια ποιητική αφήγηση της πολεμικής δράσης των ηρώων, των ποιμένων πολιτισμών – προφορική ποιητική αφήγηση που καταγράφηκε περί το 700-550 π. Χ. Είναι μια πολυτιμότατη πηγή από την οποία αντλούμε πολλές πληροφορίες για τη γένεση του δυτικού πολιτισμού. Καταγράφει τη μετάβαση από τον ποιμενισμό στη δουλοκτητική γεωργία, εξυμνεί και αποκηρύσσει τον ηρωισμό, δηλαδή τη χρήση της βίας ως μέσου αύξησης του πλούτου και της ισχύος των ποιμένων αριστοκρατών που έγιναν δουλοκτήτες γαιοκτήμονες και υποδεικνύει τη χρήση της σκέψης και της γνώσης ως αποτελεσματικότερου μέσου αύξησης του πλούτου και της ισχύος στις νέες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Είναι ένα έξοχο σχόλιο στη λατρεία της ισχύος, προϊόν της ποιμενικής αδυναμίας να εξοβελίσουν την ενδεχόμενη ήττα, τη μείωση και την απώλεια του πλούτου και της ισχύος, και στη συνεπαγόμενη επιθυμία της αύξησης της ισχύος. Καταγράφει ως εκ τούτου τις ιδιαίτερες επιθυμίες του ήρωα, του ποιμένα πολεμιστή – επιθυμίες που έμελλαν να εκπληρωθούν μετά το 1300 μ. Χ., με τα πρώτα πυροβόλα όπλα και κυρίως κατά τη διάρκεια του βιομηχανικού καπιταλισμού. Όλα τα τεχνικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του νεωτερικού δυτικού πολιτισμού έχου καταγραφεί ως επιθυμίες στην Ιλιάδα (μεγαλύτερη κααστροφικότητα και εξοντωτικότητα του βλήματος, μεγαλύτερο βεληνεκές, πτήση, ταχεία μετάδοση του μηνύματος και άλλες). Η μόνη επιθυμία που δεν έχει εκπληρωθεί είναι αυτή της σωματικής αθανασίας και οι σχετιζόμενες με αυτήν, όπως της αιώνιας νεότητας και του εξοβελισμού του πόνου και της ασθένειας. Το μόνο που μπορούσαν να κάνουν οι αοιδοί ήταν να εκπληρώσουν φαντασιακά όλες αυτές τις επιθυμίες – προς τέρψιν των αριστοκρατών ακροατών και μετέπειτα αναγνωστών. Οι θεοί του Ολύμπου ήταν αθάνατοι, πάντα νέοι και δεν αρρώσταιναν ποτέ. Αυτή είναι η Ιλιάδα.
Ο λεγόμενος δυτικός πολιτισμός είναι τα κοινά πολιτισμικά γνωρίσματα της δουλοκτητικής, φεουδαρχικής και καπιταλιστικής κοινωνίας, οι καταβολές των οποίων είναι ποιμενικές και άρα πολεμικές. Τονίζω με έμφαση τη θέση ότι ο δυτικός πολιτισμός είναι δύο πολιτισμοί. Κατά συνέπεια, ο δυτικός πολιτισμός είναι εγγγενώς συγκρουσιακός. Ο κυρίαρχος είναι ο ποιμενικής καιπολεμικής προέλευσης πολιτισμός, το θεμέλιο του οποίου είναι η ποιμενική-πολιτισμική παράδοσης της επιθυμίας κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Ο υποτελής, ο υπάλληλος πολιτισμός είναι ο πολιτισμός των κατακτημένων αγροτικών κοινοτήτων, θεμέλιο του οποίου είναι η πολιτισμική παράδοση της αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Οι δύο αυτές πολιτισμικές παραδόσεις είναι πολιτισμικά ασυμβίβαστες, η πολιτισμική σύγκρουση οξύνεται και υποχωρεί και αναμένεται με βεβαιότητα ότι θα οξυνθεί έτσι περαιτέρω κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα, του αιώνα του αδιεξόδου, της παρακμής και αποσύνθεσης του καπιταλισμού και του δυτικού πολιτισμού. Όταν λέω λοιπόν δυτικός πολιτισμός εννοώ τον ποιμενικής και πολεμικής προέλευσης κυρίαρχο πολιτισμό. Τονίζω ακόμη με έμφαση ότι ο κυρίαρχός ποιμενικός-πολεμικός δυτικός πολιτισμός, που συνοψίζεται στις πρακτικές “αρπαγή, καταστροφή, εξόντωση”, χαρακτηρίζεται από τη σύγκρουση δύο συμπληρωματικών εναλλασσόμενων στρατηγικών: της σχετικής ισχύος (είμαστε σχετικά ισχυροί, ο πλούτος μας και η ισχύς μας εξαρτώνται από την ύπαρξη και την εργασία των υποτελών παραγωγών του κοινωνικού πλούτου) και της απόλυτης ισχύος (είμαστε πανίσχυροι, μπορούμε να θέλουμε και να κάνουμε ό,τι θέλουμε). Ας δούμε τώρα την οργή στην Ιλιάδα και στον δυτικό πολιτισμό.
Η Ιλιάδα πλημμυρίζει από οργή, από τσαντίλα. Όλοι οι θεοί και όλοι οι ήρωες, οι ποιμένες πολεμιστές, είναι οργίλοι, όπως και ο τσομπάν-Γιαχβέ της Παλαιάς Διαθήκης. Γιατί είναι διαρκώς οργισμένοι; Γιατί η οργή είναι το βασικό συναίσθημα των ηρώων και των θεών της Ιλιάδας; Πριν απαντήσω σε αυτό το ερώτημα, να σημειώσω ότι η Ιλιάδα αποκηρύσσει την οργή, κατά συνέπεια και τον ηρωισμό, ως καταστροφική. “Μακάρι να μην υπήρχε, να είχε χαθεί”, εύχεται ο συνθέτης του προοιμίου της Ιλιάδας στον δεύτερο κιόλας στίχο της με τον χαρακτηρισμό της μήνιος, της οργής, ουλομένην – ολέθρια δηλαδή. Παρ΄ όλα αυτά το θέμα της Ιλιάδας είναι η παράφορη τσαντίλα του Αχιλλέα, που προκάλεσε τόσα πολλά δεινά στους επιδρομείς Αχαιούς. Γιατί προκάλεσε τόσα πολλά δεινά; Διότι ο οργίλος Αχιλλεύς για να εκδικηθεί τον οργίλο Αγαμέμνονα που του άρπαξε την αιχμάλωτη έφηβη που γαμούσε και έτσι μείωσε τον πλούτο του, την ισχύ του και άρα την τιμή του, την αναγνώριση δηλαδή της υπεροχής του, αποφάσισε να αποσυρθεί από το πεδίο της μάχης, με αποτέλεσμα να μειωθεί η στρατιωτική ισχύς των επιδρομέων, οι Τρώες να τους πολιορκήσουν και να αρχίσουν να καίνε τα καράβια τους.
Η οργή επιφέρει αναπόφευκτα την ανάγκη της εκδίκησης, για να αποκατασταθεί η τιμή, η αναγνώριση της υπεροχής, κι αυτή διασπά τη συμμαχία και μειώνει την ισχύ της, άρα την αποτελεσματικότητά της. Ο Αχιλλέας μέμφεται από τον συνθέτη της Ιλιάδας, μέσω των αρχηγών των επιμέρους συμμαχικών στρατευμάτων, και τον αναγκάζει να εκφράσει τη μετάνοιά του (ραψωδία Τ): έπρεπε να αυτοσυγκρατηθεί και να υπακούσει στον πολέμαρχο Αγαμέμνονα. Στην αρχή της Ιλιάδας ο Άχιλλέας είναι ήρωας, άρα δεν θα μπορούσε εξ ορισμού, ως οργίλος πολεμιστής, να αυτοσυγκρατηθεί. Επανέρχομαι λοιπόν στο ερώτημα: γιατί οι θεοί και οι ήρωες είναι οργίλοι, διαρκώς οργισμένοι;
ΟΙ ήρωες οργίζονται κάθε φορά που μειώνεται ή χάνεται ο πλούτος τους και η ισχύς τους, δηλαδή, όταν δεν εκπληρώνεται η επιθυμία τους. Όταν υπάρχει αντίδραση και αντίσταση στη βούλησή μας. Ο Ζεύς είναι οργισμένος διότι η Ήρα και η Αθηνά τον γράφουν κανονικά, να μη πω πού. Ο Αγαμέμνων χάνει την αιχμάλωτή του και οργίζεται. Αρπάζει την αιχμάλωτη του Αχιλλέα κι αυτός οργίζεται. Πεθαίνει ο Πάτροκλος και ο Αχιλλέας οργίζεται και αποφασίζει να εκδικηθεί. Ο διαρκής ανταγωνισμός μεταξύ των ηρώων , η άνιση κατανομή της ισχύος και η αδυναμία τους να επιβληθούν, να νικήσουν, είναι ανεξάντλητες πηγές οργής, που πρέπει να εκτονωθεί – και εκτονώνεται με τη βία και την εκδίκηση. Ο οργίλος ήρως είναι ένας πολεμιστής με πολλές και έντονες επιθυμίες, εκδήλωση των πολλών και έντονων αδυναμιών του – εξ ου και η επιθυμία αύξησης της ισχύος.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΑ ότι η Ιλιάδα αποκηρύσσει την οργή, δηλαδή τον ποιμενικό-πολεμικό ηρωσμό, την αύξηση του πλούτου και της ισχύος μέσω της άμετρης και απερίσκεπτης βίας διότι ήταν ασύμβατος με την ανάγκη περιορισμού της βίας: οι αντίπαλοι τώρα είναι οι δούλοι, από την εργασία των οποίων εξαρτιόταν ο πλούτος και η ισχύς των αριστοκρατών. Η Ιλιάδα εγκαινιάζει τη στάση, την παράδοση του απο-ηρωισμού, του αποποιμενισμού που συνεχίζει όλη η αρχαία ελληνική γραμματεία, από την Οδύσσεια και τον Ησίοδο, από τη λυρική ποίηση και την τραγωδία μέχρι τη φιλοσοφία του Πλάτωνος. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και εμπλουτίστηκε καθ΄ όλη τη διάρκεια του δυτικού πολιτισμού και εκβάλλει στη στρατηγική της σχετικής ισχύος του δυτικού Κυρίου. Η επική οργή δεν εντάσσεται σε αυτή την παράδοση. Πρόκειται για την αναβίωση της ποιμενικής-πολεμικής παράδοσης της επιθυμίας αύξησης της ισχύος, ώστε να γίνει απόλυτη, χωρίς όρους και όρια, και της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία – προσωποποίηση της οποίας είναι ο αθάνατος (φύση) και μόνος (κοινωνία) Θεός. Η γνώμη μου είναι ότι πρόκειται για μια αντίδραση, μια άμυνα, στην αναβίωση της πολιτισμικής παράδοσης της αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία.
Η σύγκρουση μεταξύ αυτών των δύο πολιτισμικών παραδόσεων θα χαρακτηρίσει τον υπόλοιπο 21ο αιώνα και θα είναι γιγάντια, τιτάνια, κολοσιαία. Θα είναι κοσμογονική. Θα την συνόψιζα στο δίλημμα, ζωή ή θάνατος;