φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΑ χτες ότι η ανθρωπογένεση είναι αναπόσπαστο μέρος της παγκόσμιας ιστορίας του ανθρώπου του σοφού και ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τις αλλαγές που ακολούθησαν χωρίς την κατανόηση της ακολουθίας των ιδιαίτερων γνωρισμάτων που διαθέτει. Ο υποψήφιος, ένας από τους υποψήφιους, απώτατος πρόγονός μας, ο ardipithecus ramidus, ήταν ένα μοναχικό δενδρόβιο πρωτεύον θηλαστικό που βάδιζε στα τέσσερα, αν και μπορούσε να σταθεί για λίγο όρθιος, που είχε χέρια με αντίχειρα και που αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τους θηρευτές του στη σαβάνα μαζί με τους άλλους και να συγκροτήσει την πρωτοκοινωνία. Ο απώτατος απόγονός του, ο άνθρωπος ο σοφός, είναι ένα πρωτεύον θηλαστικό με πολλά και ιδιαίτερα γνωρίσματα, που τα απέκτησε μετά από πέντε με έξι εκ. χρόνια – δεν θα χαλάσουμε τώρα τις καρδιές μας για ένα εκ. χρόνια πάνω, ένα κάτω. Κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα που διαθέτουμε ήταν μια μη αναστρέψιμη αλλαγή, μια ακούσια επανάσταση, τα οποία διαμορφώθηκαν το ένα μετά το άλλο. Είναι σαφέστατη η διαφορά μεταξύ του ardipihecus ramidus και του ανθρώπου του σοφού (homo sapiens). Κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για την διαμόρφωση του επόμενου, με αποτέλεσμα τον διαρκή εμπλουτισμό των δεξιοτήτων και ικανοτήτων του προανθρώπου και την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού – κάθε ιδιαίτερο γνώρισμα ήταν ή η λύση σε κάποιο πρόβλημα της επιβίωσης ή συνέπεια αυτής της λύσης. Η επίλυση ενός προβλήματος επιβίωσης ενισχύει και συνεχίζει τη ζωή: είμαστε λοιπόν πλάσματα που διαμορφώθηκαν μετά από μια αέναη διαδικασία ενίσχυσης και συνέχισης της ζωής. Δεν θελήσαμε, δεν επιδιώξαμε να γίνουμε άνθρωποι, γίναμε χωρίς να το θελήσουμε – εκείνο που επιδιώκαμε ήταν να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες της ζωής που εμφανίζονταν κάθε φορά. Και τα καταφέραμε μια χαρά. Και στο τέλος η κατάληξη ήταν ένα πλάσμα που έκλαιγε και γελούσε, που συνευρισκόταν σεξουαλικά συχνότατα, με φαντασιώσεις και φαντασία, με σκέψη και λεκτική επικοινωνία, με επίγνωση του θανάτου, με κοσμοαντίληψη, με αφήγηση μύθων, με τελετουργίες. Είμαστε το τελικό αποτέλεσμα μιας ακολουθίας ακούσιων επαναστάσεων – οι επαναστάσεις, οι μη αναστρέψιμες αλλαγές, μας έκαναν αυτό που είμαστε. Το προβλήματα επιλύονται μόνο με επαναστάσεις – με αυτή την πρόταση συνοψίζω την ανθρωπογένεση.
Η διαδικασία της ανθρωπογένεσης ήταν μια διαδικασία πλεονικής σπείρας. Η πλεονική σπείρα είναι μια διαδικασία πρόσθεσης νέων στοιχείων οργάνωσης της ύλης, της ζωής και της κοινωνίας που καταλήγει σε πολυπλοκότερες μορφές οργάνωσης. Τη διαδικασία αυτή την παρατηρούμε και στη φύση και στην κοινωνία. Θα εκθέσω μερικά παραδείγματα. Η Γη κάποτε ήταν μια μάζα αερίων που συνεπήχθη, έγινε ένας βράχος, μετά ένα μεγάλο μέρος καλύφθηκε με νερό, μετά εμφανίστηκε η ζωή, οι πρώτοι πολυκύτταροι οργανισμοί, τα θηλαστικά, τα πρωτεύοντα θηλαστικά. Από μια μάζα αερίων και ενός θερμότατου βράχου έγινε ένας πλανήτης που σφύζει από ζωή – και από αυτοκίνητα. Η Γη όπως είναι σήμερα είναι η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας. Κατάληξη πλεονικής σπείρας είναι και το σύμπαν, ο γαλαξίας μας, το ηλιακό μας σύστημα. Η εμφάνιση της ζωής στη Γη, του πρώτου ζωντανού οργανισμού, όποιος και όπως κι αν ήταν αυτός, ήταν η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας. Το ωάριο συγχωνεύεται με το σπερματοζωάριο και εκκινεί μια πλεονική σπείρα: αρχίζει η δημιουργία των οργάνων, το ένα μετά το άλλο, με μια συγκεκριμένη σειρά και μετά από εννιά μήνες γεννιέται το βρέφος. Από δύο κύτταρα φτάνουμε σε ένα οργανισμό τρεισήμισι κιλών με δισ. κύτταρα, πολλά όργανα, με εγκέφαλο και τα λοιπά. Με τη γέννηση εκκινεί άλλη διαδικασία πλεονικής σπείρας: το νεογνό θα γίνει βρέφος, θα περπατήσει, θα μιλήσει, θα ψηλώσει, θα βγάλει τρίχες στ΄ αρχίδια και το μουνί, και η πλεονική σπείρα θα λήξει στα 21 ή λίγα χρόνια παραπάνω. Και μετά; Μετά θα εκκινήσει μια άλλη διαδικασία – η μειονική σπείρα, η κατάληξη της οποίας είναι ο θάνατος και η ανασύνθεσης της ύλης. Η οποία όμως μειονική σπείρα ενισχύει τη ζωή και συμβάλλει στην εμφάνιση άλλων πλεονικών σπειρών – με αυτό το ζήτημα όμως θα ασχοληθούμε αύριο.
Αν έρθουμε τώρα στην κοινωνία, θα παρακολουθήσουμε την ίδια διαδικασία της πλεονικής σπείρας. Ένας άνδρας και μια γυναίκα συναντιώνται, μια ματιά, ένα πλησίασμα, ένα χαμόγελο, μια πρώτη σωματική επαφή, μια έξοδος, ένα τρίωρο γαμήσι, συγκατοίκηση – όλη αυτή η διαδικασία είναι μια πλεονική σπείρα. Και κάποια στιγμή να που με τη συνάντηση του ωαρίου και του σπερματοζωαρίου εκκινεί μια νέα πλειονική σπείρα, την οποία γνωρίζουμε όλοι και όλες πολύ καλά. Εγώ κι εσύ είμαστε η κατάληξη αυτής της πλεονικής σπείρας, της διαδικασίας ενίσχυσης και συνέχισης της ζωής.
ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ μορφή οργάνωσης της ύλης κι αν δημιουργήθηκε και αποσυντέθηκε, οποιοδήποτε ζώο και φυτό κι αν εμφανίστηκε και εξαφανίστηκε, οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής οργάνωσης κι αν διαμορφώθηκε και αποδιοργανώθηκε ήταν η κατάληξη της διαδικασίας της πλεονικής και μειονικής σπείρας. Κάποια στιγμή θα εκκινήσει η μειονική σπείρα στον ήλιο και ο ήλιος θα σβήσει και κάποια μαύρη τρύπα θα μας καταπιεί για να δημιοργηθεί αργότερα μια νέα μορφή οργάνωσης της ύλης. Επαναλαμβάνω ότι η διαδικασία της πλεονικής και της μειονικής σπείρας είναι κοινή στην οργάνωση της ύλης, της ζωής, της φύσης και της κοινωνίας – δεν γίνεται να μην είμαστε φύση και να μην υποκείμεθα σε αυτή τη διττή διαδικασία. Η γνώμη μου είναι ότι μόνο υπό αυτό το πρίσμα θα μπορέσουμε να διατυπώσουμε μια θεωρία που θα συνθέτει τον τρόπο οργάνωσης της ύλης, της ζωής και της κοινωνίας: η διαδικασία είναι ή ίδια, όχι η μορφή και το περιεχόμενο.
Η ανθρωπογένεση ήταν μια διαδικασία πλεονικής σπείρας – η κατάληξή της ήταν ο άνθρωπος ο σοφός, το μόνο πλάσμα με συνείδηση. Η ίδια η συνείδηση είναι κατάληξη μιας διαδικασίας πλεονικής σπείρας και αυτή τη διαδικασία δεν μπορούμε να την ελέγξουμε, να την αλλάξουμε ή να την δημιουργήσουμε. Δεν μπορεί να υπάρξει τεχνητή νοημοσύνη με συνείδηση, όπως δεν μπορούμε να γίνουμε και αθάνατοι – δεν μπορούμε να καταργήσουμε τη μειονική σπείρα.
Η πλεονική σπείρα της ανθρωπογένεσης δεν εξαντλήθηκε με την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού. Οι ζωγραφιές στα σπήλαια της Γαλλίας και της Ισπανίας, και αλλού, που δημιουργήθηκαν πριν 30.000 χρόνια, πάνω κάτωμ ήταν η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας που είχε εκκινήσει πριν την εμφάνιση του ανθρώπου του οσφού. Η παραγωγή της φυτικής και ζωικής τροφής ήταν επίσης η κατάληξη μιας πλεονικής σπείρας. Ήταν το αποτέλεσμα των σχέσεων με τη φύση, της γνώσης της φύσης και του πειραματισμού. Η ανθρωπογένεση και τα 300.000 χρόνια της τροφοσυλλεκτικής-κυνηγητικής περιόδου του ανθρώπου του σοφού ήταν μια εποχή πλεονικής σπείρας – η οποία εγκιβώτιζε ασφαλώς και επί μέρους επεισόδια διαδικασίας μειονικής σπείρας. Αν το συνόψιζα με λίγα λόγια και απλά, θα έλεγα ότι πηγαίναμε από το καλό στο καλύτερο, εννοώντας ως καλό την ενίσχυση και συνέχιση της ζωής. Επιβιώσαμε, πολλαπλασιαστήκαμε, επιλύσαμε προβλήματα, δημιουργήσαμε. Η διαδικασία της πλεονική σπείρα δεν μπορει να καταργηθεί, κατά συνέπεια, συνεχίζουμε να υποκείμεθα σε αυτήν. Υπάρχει όμως ένα αλλά!
ΤΙ κάνουμε τώρα, 5 Απριλίου του 2026 μ. Χ.; Καταστρέφουμε τη φύση, αποδιοργανώνουμε το κλίμα, καταστρέφουμε τον κοινωνικό πλούτο, καταστρέφουμε κοινωνίες. Όλα αυτά είναι πτυχές μιας μειονικής σπείρας. Τη στιγμή αυτή προβάλλει ένα κρίσιμο και θεμελιώδες σύνθετο ερώτημα: πότε, πού, πώς, από ποιους άρχισε αυτή η μειονική σπείρα; Θα απαντήσω αύριο σε όλα αυτά τα ερωτήματα και θα καταλήξω στο συμπέρασμα ότι ζούμε στη φάση της ολοκλήρωσης της μειονικής σπείρας, κατάληξη της οποίας είναι ο θάνατος, δηλαδή η εξαφάνιση του ανθρώπου του σοφού. Είναι ένα από τα δύο πιθανά ενδεχόμενα. Το άλλο είναι η υπερίσχυση της πλεονικής σπείρας – εν πάση περιπτώσει, το μέλλον μας θα καθοριστεί από την έκβαση της σύγκρουσης των δύο πολιτισμικών παραδόσεων που εκφράζουν τις διαδικασίες της πλεονικής και της μειονικής σπείρας. Όχι, δεν θα μας σώσει ο Θεός, που είπε ο ναζιστής Χάιντεγκερ, η επανάσταση θα μας σώσει. Αν μας σώσει.