“Δεν θα ήθελα να είμαι ένας από τους επιζήσαντες”
Πολ Βιριλιό
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Ο Κικέρων έχει γράψει ότι η ιστορία είναι η δασκάλα της ζωής (historia magistra vitae), ο μαρξιστής όμως Αντόνιο Γκράμσι συμπλήρωσε ότι, ναι μεν είναι δασκάλα της ζωής, μόνο που δεν έχει μαθητές. Με άλλα λόγια, ότι δεν μαθαίνουμε τίποτα από την ιστορία. Συνηθίζουμε να λέμε ότι επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη, ότι δεν μαθαίνουμε από τα λάθη που διαπράττουμε στο παρελθόν. Με αυτό το ζήτημα θα ασχοληθώ σήμερα. Το κομβικό σημείο σε αυτόν τον συλλογισμό είναι “τα λάθη”. Ποιες είναι αυτές οι πράξεις και οι συμπεριφορές που εκλαμβάνουμε ως λάθη; Εάν είναι λάθη, γιατί τα επαναλαμβάνουμε; Μήπως δεν είναι λάθη; Κι αν δεν είναι, τι είναι;
ΕΑΝ δεν έχω να φάω, θα πεθάνω από την πείνα, θα ζητιανέψω ή θα κλέψω. Ποιο από αυτά τα τρία είναι λάθος; Τι λέτε; Ποιο είναι το σωστό; Έχω άλλες επιλογές; Να φάω τον διπλανό μου, να τον κάνω ψητό στον φούρνο; Να πάω εκεί που υπάρχει τροφή, να μεταναστεύσω; Πώς να επιλύσω αυτό το πρόβλημα – παθητικά (να ζητιανέψω) ή ενεργητικά (να κλέψω); Είμαι μεγαλοκτηματίας στη Λουιζιάνα και θέλω να καλλιεργήσω βαμβάκι, για να κερδίσω πολλά χρήματα και να αυξηθεί ο πλούτος μου, αλλά δεν βρίσκω εργάτες – οι γηγενείς αρνούνται να εργαστούν, δεν ξέρουν τι είναι η καλλιέργεια της γης. Τι θα κάνω; Υπάρχει μια λύση: να αγοράσω δούλους από τους δουλέμπορους. Είναι λάθος αυτή η επιλογή; Ας πούμε ότι για μένα και για σας είναι λάθος- είναι και για τον γαιοκτήμονα; Ασφαλώς και δεν είναι. Η κατασκευή της ατομικής βόμβας ήταν λάθος; Η ρίψη της, η ολοσχερής καταστροφή δύο μεγάλων πόλεων και η ακαριαία εξόντωση των κατοίκων τους, ήταν λάθος; Πώς θα μπορούσαμε με άλλον τρόπο να τις καταστρέψουμε και να εξοντώσουμε τους κατοίκους αυτών των δύο πόλεων. Εάν χρησιμοποιούσαμε συμβατικά όπλα και τις βομβαρδίζαμε, θα χρειαζόμασταν πολλά αεροπλάνα, πολλές βόμβες, θα έπρεπε να κάνουμε πολλές επιθέσεις, πολλές διαδρομές, πολλά καύσιμα, θα μας έπαιρνε πολλούς μήνες. Εάν δεν υπήρχαν αεροπλάνα, θα χρειαζόμασταν πολλούς χιλιάδες στρατιώτες, οι οποίοι θα πολεμούσαν μήνες, θα πέθαιναν πολλοί, θα ανέβαινε το κόστος της πολεμικής επιχείρησης και παρ΄όλα αυτά μπορεί να μην τα καταφέρναμε. Η ατομική βόμβα ήταν ο καλύτερος τρόπος – με ένα μόνο βλήμα, με ένα αεροπλάνο, με ολιγομελές πλήρωμα καταστρέφεται ακαριαία μια πόλη και εξοντώνεται ο πληθυσμός της. Είναι λάθος αυτό; Δεν είναι λάθος, είναι μεγάλο τεχνολογικό επίτευγμα, επιστημονικό και τεχνικό, είναι η κορωνίδα του ορθού λόγου: να κάνεις περισσότερα σε μικρό χρονικό διάστημα με ελάχιστα μέσα. Αυτός δεν είναι ο ορθολογισμός ή κάνω λάθος; Δεν κάνω. Είναι ο ορθός λόγος λάθος;
ΠΑΜΕ με τα αυτοκίνητά μας στη δουλειά, το παιδί στο νοσοκομείο, στο σούπερ μάρκετ, ταξιδεύουμε και περνάμε γαμάτα ενώ γνωρίζουμε ότι με αυτόν τον τρόπο συμβάλλουμε στην υπερθέρμανση του πλανήτη, στην κλιματική αποσταθεροποίηση. Κάνουμε κάτι λάθος; Ας πούμε ότι παραδεχόμαστε πως είναι λάθος. Γιατί δεν το διορθώνουμε; Γιατί δεν πάμε απο τον Πειραιά στο Μαρούσι στη δουλειά μας με τα πόδια και πάμε με το αυτοκίνητο; Ας υποθέσουμε ότι γίνεται δημοψήφισμα με επίδικο την εγκατάλειψη του αυτοκινήτου ώστε να σταματήσουμε την κλιματική αποσταθεροποίηση. Ποιο θα ήταν το ποσοστό των υποστηρικτών της εγκατάλειψης του ΙΧ και της χρήσης μαζικών μέσων μετακίνησης; Θα ξεπερνούσε το 3%; Όχι, βέβαια. Θα είναι λάθος η επιλογή του 97% των χρηστών αυτοκινήτου; Εάν θα είναι λάθος, γιατί δεν κάνουμε το σωστό; Εάν αύριο δεκάδες εκατομμύρια πεινασμένων από την Αφρική και την Ασία περικυκλώσουν την Ευρώπη, τι θα κάνουμε; Θα συμφωνήσουμε με το κράτος να τους εξοντώσουμε ή θα τους υποδεχτούμε με ανοιχτές αγκάλες και θα τους κάνουμε το τραπέζι με αρνίσια παϊδάκια; Τι λέτε; Να τους εξοντώσουμε, θα βροντοφωνάξει η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού. Θα ήταν λάθος αυτό; Κι εάν θα ήταν λάθος, γιατί δεν θα κάνουμε το σωστό, να τους φιλοξενήσουμε και να τους δώσουμε να φάνε;
ΘΑ μπορούσα να αναφέρω δεκάδες, εκατοντάδες άλλα παραδείγματα – δεν υπάρχει όμως λόγος. Κάνουμε λάθη και δεν κάνουμε το σωστό γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Και δεν μπορούμε γιατί είμαστε αιχμάλωτοι της ιστορίας, δηλαδή, του τρόπου ζωής (παραγωγής και κατανάλωσης) και του τρόπου σκέψης (κοσμοαντίληψη, ηθική). Και οι δύο αυτοί τρόποι έχουν καθοριστεί ιστορικά και η ιστορία δεν αλλάζει μέσα σε μια μέρα. Τη στιγμή αυτή αντιμετωπίζουμε δύο κρίσιμα και θεμελιώδη ερωτήματα, που εγείρουν ο τρόπος ζωής και ο τρόπος σκέψης. Ποιος είναι ο τρόπος σκέψης μας που προσδιορίζει και τον τρόπο ζωής μας; Ποιος είναι ο δυτικός τρόπος σκέψης; Το αυτοκίνητο και η ατομική βόμβα, περιορίζομαι σε αυτά, θα μας τον ομολογήσουν: ο τρόπος σκέψης μας καθορίζεται από την επιθυμία της αύξησης της ισχύος, άρα και του πλούτου, από την επιθυμία μας να καταργήσουμε την εξάρτησή μας από τη φύση και την κοινωνία. Η επιθυμία αυτή έχει ιστορική προέλευση, δεν είναι ανθρώπινη, οντολογική. Προέκυψε κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες και ανάγκες: προέκυψε από την έλλειψη, από την ένδεια των ποιμενικών κοινωνιών, από το ποιμενικό αδιέξοδο. Η έλλειψη και η αδυναμία γεννά την επιθυμία αύξησης της ισχύος και του πλούτου. Μέχρι τότε η κοσμοαντίληψη των ανθρώπινων κοινωνιών ήταν διαφορετική. Οι τροφοσυλλεκτικές και οι πρώιμες αγροτικές κοινωνίες δεν ήταν κοινωνίες της έλλειψης και της ένδειας και αποδέχονταν την εξάρτηση από τη φύση και την κοινωνία. Ο πλούτος τους δεν ήταν υλικός, ήταν οι σχέσεις τους με τη φύση και με τους άλλους και οι γνώσεις που αυτές οι σχέσεις παράγουν.
ΔΕΝ μπορούμε να πράξουμε και να σκεφτούμε διαφορετικά. Οπότε, η διάκριση λάθους και σωστού δεν έχει νόημα. Είμαστε δέσμιοι του παρελθόντος μας, της ιστορίας μας. Είμαστε συνεπείς, συνεπέστατοι με την πολιτισμική παράδοση που έχουμε κληρονομήσει. Αυτά που χαρακτηρίζουμε λάθη δεν είναι παρά είτε τα δομικά στοιχεία της παράδοσής μας είτε οι αναποφευκτες συνέπειές της. Έτσι θα συνεχίσουμε, δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Και θα υποστούμε τις συνέπειες των πράξεών μας. Θα μπορούσαμε να αλλάξουμε και τρόπο ζωής και τρόπο σκέψης; Και βέβαια θα μπορούσαμε αλλά στην περίπτωση αυτή η σύγκρουση θα ήταν αναπόφευκτη. Υπάρχει κάποια πιθανότητα ο δυτικός πολιτισμός, ο ποιμενικο-πολεμικός δυτικός πολιτισμός, να πάψει εκούσια να είναι αυτό που είναι; Ποτέ! Μπορούμε να πείσουμε, τους υπηρέτες και εκφραστές αυτού του πολιτισμού να αλλάξουμε τρόπο ζωής και τρόπο σκέψης; Δεν μπορούμε. Και δεν θέλουμε. Εάν αύριο το κράτος απαγόρευσε, λέμε τώρα, τη χρήση του ΙΧ αυτοκινήτου, θα γινόταν χαμός! Εάν φτάναμε στο σημείο να συγκρουστούμε και εάν η σύγκρουση κλιμακωνόταν (χρήση βίας, εμφύλιος πόλεμος), θα μπορούσαμε να νικήσουμε; Δε νομίζω.
ΔΕΝ κάνουμε λάθη. Είμαστε συνεπείς με την παράδοσή μας και με την ιστορία μας, είμαστε ολόσωστοι. Η συνέπεια θα μας φέρει ενώπιον αδιεξόδων και διλημμάτων. Ούτε εγώ θα ήθελα να είμαι ένας από τους επιζήσαντες.