φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΕΝΑ από τα αντικείμενα της ιστοριογραφίας είναι η συγγραφή παγκόσμιας ιστορίας που τώρα τελευταία αποκλήθηκε Βαθειά Ιστορία (Deep History). Η Βαθειά Ιστορία εμφανίστηκε ως άρση των δυσκολιών και των αντιφάσεων που εντοπίστηκαν στην ιστοριογραφία της παγκόσμιας ιστορίας – θεωρήθηκε απαράδεκτη τόσο η διάκριση μεταξύ ιστορίας και προϊστορίας όσο και η έναρξή της με την εμφάνιση του πολιτισμού, που ταυτίζεται με την εμφάνση των πρώτων κρατών στη Μεσοποταμία και αλλού. Η έναρξή της μετατοπίστηκε χρονικά στην εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού, πριν 300.000 χρόνια. Κατά συνέπεια, ο πολιτισμός εμφανίζεται μαζί με τον άνθρωπο τον σοφό. Τα ιδιαίτερα όμως γνωρίσματα του ανθρώπου, και είναι πολλά, όπως θα δούμε, επηρέασαν την μεταγενέστερη εξέλιξη, τις μεταγενέστερες αλλαγές, εκ των οποίων κάποιες ήταν μη αναστρέψιμες, δηλαδή, επαναστάσεις, οπότε, η αφήγηση της παγκόσμιας ιστορίας πρέπει να αρχίζει πολύ νωρίτερα, πρέπει δηλαδή να συμπεριλαμβάνει και την ανθρωπογένεση που διήρκεσε πέντε με έξι εκαομμύρια χρόνια. Πώς όμως θα μπορούσαμε να γράψουμε την ιστορία της ανθρωπογένεσης; Είναι επαρκείς οι πληροφορίες που παράσχουν η αρχαιολογία, η παλαιοντολογία και η παλαιοανθρωπολογία;
Ο λυσιτελέστερος τρόπος μιας αφήγησης της ιστορίας της ανθρωπογένεσης είναι η ένταξη σε μια ακολουθία των ιδιαίτερων γνωρισμάτων του ανθρώπου του σοφού που εμφανίστηκαν αυτή την εποχή των 5-6 εκ. ετών. Και επειδή είναι αφήγηση, τα κενά που εντοπίζουμε στα διαθέσιμα στοιχεία είναι δυνατόν να συμπληρωθούν μόνο με την φαντασία, η οποία έχει αναδειχτεί σε αποδεκτή μέθοδο της ιστοριογραφίας, ακόμα κι όταν διαθέτουμε γραπτές πηγές. Εάν κατατάξουμε τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του ανθρώπου του σοφού με κριτήριο τον χρόνο εμφάνισης, τότε θα μπορέσουμε να διατυπώσουμε μια αφήγηση της ιστορίας της ανθρωπογένεσης. Αυτό μπορούμε να το κάνουμε.
ΕΑΝ αρχίσουμε από το τέλος, θα υποστηρίξουμε ότι τα τελευταία ιδιαίτερα γνωρίσματα του ανθρώπου του σοφού ήταν η επίγνωση του θανάτου και η λεκτική επικοινωνία, η γλώσσα. Αυτά τα δύο ολοκλήρωσαν την ανθρωπογένεση και εμφανίστηκε ο άνθρωπος ο σοφός. Ποια ήταν η αρχή; Η συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας, πριν πέντε εκ. χρόνια, από την οποία προήλθαν όλες οι προανθρώπινες και ανθρώπινες κοινωνίες, από μοναχικά δενδρόβια πρωτεύοντα θηλαστικά που βρέθηκαν στη σαβάνα μετά την υποχώρηση των τροπικών δασών. Η συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας είναι ταυτόχρονη με την απόκτηση της όρθιας στάσης και της δίποδης βάδισης, μια διαδικασία που διήρκεσε 2-3 εκ. χρόνια. Μας πήρε 3 εκ. χρόνια για να σταθούμε όρθιοι και να βαδίσουμε με τα δύο πόδια. Και η συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας και η όρθια στάση/δίποδη βάδιση ήταν μη αναστρέψιμες αλλαγές, ήταν δηλαδή επαναστάσεις, ακούσιες επαναστάσεις. Η συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας, η συμβίωση και η συνεργασία, επέφεραν την απώλεια του οίστρου των θηλυκών, δηλαδή την δυνατότητα βιολογικής αναπαραγωγής κάθε μήνα και όχι κάθε τέσσερα χρόνια! Άλλη μία επανάσταση, ακούσια! Οι κοινωνικές σχέσεις άλλαξαν την βιολογική μας φύση! Άμεση συνέπεια της απώλειας του οίστρου των θηλυκών ήταν ο έρωτας, η προσωρινή έντονη σύνδεση του αρσενικού και του θηλυκού. Ήταν προσωρινή διότι ήταν αντικοινωνική. Την εποχή αυτή εμπλοτίζεται το περιεχόμενο του ονείρου (στα αγχώδη όνειρα προστίθενται αυτά της επιθυμίας), προϋπόθεση της εμφάνισης της φαντασίωσης και της φαντασιωσικής εκπλήρωσης της επιθυμίας. Η αναπαραγωγή της συμβιωτικής ομάδας εξασφαλιζόταν με την ενθάρρυνση σύμπηξης πολλών σχέσεων – κατά συνέπεια, ο έρωτας πρέπει να εμφανίστηκε ταυτόχρονα με την απαγόρευση της αιμομειξίας. Όχι με τη μάνα σου, με άλλο θηλυκό! Οι πολλές σχέσεις με τους άλλους επέφερε την επίγνωση των ιδιαίτερων σχέσεων μεταξύ των μελών της ομάδας, της κοινωνίας, και έκανε εφικτή την έκφραση των συναισθημάτων και την αποκωδικοποίησή τους από τους άλλους. Αυτή η μη αναστρέψιμη αλλαγή συνδυάστηκε με πολλές άλλες: με την εμφάνιση του κλάματος και του γέλιου. Κάτω από αυτές τις συνθήκες και με αυτές τις προϋποθέσεις άρχισε η επικοινωνία μεταξύ των μελών της ομάδας, που γινόταν με κραυγές, με χειρονομίες και με τη στάση του σώματος, με τη γλώσσα του σώματος. Εδώ βρίσκεται η πηγή του συνδυασμού σημαίνοντος και σημαινομένου, που επέτρεψε την επινόηση της λεκτικής επικοινωνίας πολλά εκατομμύρια χρόνια μετά.
ΟΙ πολλές σχέσεις με τη φύση και με τα άλλα μέλη της συμβιωτικής ομάδας επέφερε την αύξηση των γνώσεων και των κοινωνικών δεξιοτήτων. Η αύξηση αυτή προκάλεσε μια ακόμα μη αναστρέψιμη αλλαγή, μία ακόμα ακούσια επανάσταση: την αναβολή της σεξουαλικής ωρίμανσης, την παράταση της παιδικής ηλικίας από τα 5-6 έτη στα 10-12. Κατά τη διάρκεια αυτής της αλλαγής το παιχνίδι γίνεται βασικός τρόπος κοινωνικοποίησης των παιδιών και μια βασική κοινωνική δραστηριότητα και των ενηλίκων.
Η γνώση της φύσης και των κοινωνικών σχέσεων ήταν το αποτέλεσμα της παρατήρησης των σημείων, δηλαδή των ιδιοτήτων των ζώων, της συμπεριφοράς των ζώων και των κοινωνικών γεγονότων. Η γνώση της φύσης και της κοινωνίας πλαισιώνεται με τη μίμηση, η οποία εγκαινιάζει μια νέα εποχή της ανθρωπογένεσης. Η μουσική και ο χορός είναι προϊόντα της μίμησης, όπως και η τελετουργία – και πολύ αργότερα η τελετή. Η εγκεφαλοποίηση, η αύξηση του εγκεφάλου, είχε αρχίσει από τις πρώτες μέρες της συγκρότησης της πρωτοκοινωνίας, συνεχίστηκε κατά την διάρκεια της διαμόρφωσης όλων αυτών μη αναστρέψιμων αλλαγών που ανέφερα, επιταχύνεται όμως με τη μίμηση της φύσης και της κοινωνίας. Εμπλουτίζεται η δραστηριότητα της κατασκευής εργαλείων και διαμορφώνεται η φαντασία, ως συνδυασμός βιολογικών, ψυχικών και κοινωνικών δεξιοτήτων. Το αποτέλεσμα όλων αυτών των μη αναστρέψιμων αλλαγών ήταν ο μετασχηματισμός της υποτυπώδους σκέψης σε κομβική δραστηριότητα. Είναι βέβαιο ότι σκεφτόμασταν πριν μιλήσουμε.
Η σκέψη μέσα σε ένα περιβάλλον στενής συμβίωσης, συνεργασίας και φροντίδας των αδύναμων μελών της ομάδας, που είχε αρχίσει ασφαλώς κατά τη διάρκεια της συγκρότησης της πρωτοκοινωνίας, ήταν η προϋπόθεση της επίγνωσης του θανάτου. Αντιληφθήκαμε και συνειδητοποιήσουμε, πριν μιλήσουμε, ότι μια μέρα θα πεθάνουμε κι εμείς – μόνο εμείς, ο άνθρωπος ο σοφός το γνωρίζουμε αυτό. Και είναι βέβαιο ότι το γνώριζε και ο πρόγονος προάνθρωπος, όποιος κι αν ήταν αυτός, από τον οποίο προήλθε ο άνθρωπος ο σοφός. Ο συνδυασμός της γνώσης της φύσης, των συναισθημάτων των άλλων, της φαντασίας, της σκέψης, της μη λεκτικής επικοινωνίας και της επίγνωσης του θανάτου προκάλεσε τη δημιουργία μιας υποτυπώδους κοσμοαντίληψης, άφατης ασφαλώς. Η ανάγκη της έκφρασης της άφατης κοσμοαντίληψης επέφερε την μη αναστρέψιμη αλλαγή της λεκτικής επικοινωνίας, της γλώσσας. Εάν δεν την εκφράζαμε, ο εγκέφαλος μας θα εκρηγνυόταν: η έντονη αυτή δραστηριότητα έπρεπε να εκτονωθεί, να εκφραστεί. Με αυτόν τον τρόπο, με τη γλωσσική επικοινωνία άρχισε η αφήγηση και ο μύθος, ο οποίος ντύνει την τελετουργία, της δίνει περιεχόμενο.
ΠΟΙΑ ήταν αυτή η κοσμοαντίληψη; Η συνειδητοποίηση της εξάρτησης από τη φύση και από την κοινωνία. Και η φύση και η κοινωνία εκλήφθησαν ως μητέρα, από την οποία εξαρτάται το βρέφος για να επιβιώσει. Δεν υπάρχει ζωή, φύση, κοινωνία χωρίς εξάρτηση – κάθε σχέση είναι εξάρτηση. Η κοσμοαντίληψη αυτή είναι το θεμέλιο της πολιτισμικής παράδοσης της συνειδητοποίησης και της αποδοχής της εξάρτησης. Η πολιτισμική αυτή παράδοση δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει και θα υπάρχει όσο υπάρχει ο άνθρωπος ο σοφός. Αυτή ήταν και η πολιτισμική παράδοση, με πολλές και ποικίλες παραλλαγές, του ανθρώπου του σοφού καθ΄ όλη τη διάρκεια της τροφοσυλλεκτικής-κυνηγητικής εποχής, που διήρκεσε 300.000 χρόνια. Πριν 7.000 χρόνια όμως εμφανίστηκε μια άλλη πολιτισμική παράδοση. Θα δούμε αύριο ποια είναι αυτή, πώς, πότε και από ποιους διαμορφώθηκε, ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ των δύο αυτών πολιτισμικών παραδόσεων και ποιο είναι το μέλλον της σύγκρουσής τους.