φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΗΜΟΥΝΑ έφηβος όταν διάβασα για τη ρίψη της ατομικής βόμβας από τον αμερικάνικο στρατό που κατέστρεψε μια μεγάλη πόλη, τη Χιροσίμα, εξαφάνισε 140.000 ανθρώπους, τραυμάτισε πολλούς, και άλλοι πολλοί πέθαιναν από καρκίνο μέχρι και πριν λίγα χρόνια, και μετά από τρεις μέρες ήρθε η σειρά του Ναγκασάκι και των κατοίκων του. Συγκλονίστηκα, ακόμα δεν έχω συνέλθει. Απόρησα και αναρωτήθηκα: με ένα βλήμα κατάστρεψαν μια ολόκληρη μεγάλη πόλη!!! Με ένα βλήμα! Πόσο μεγάλο και ανυπέρβλητο επίτευγμα είναι αυτό το βλήμα! Ποιος άνθρωπος σοφός, ποια κοινωνία, ποιος πολιτισμός το επεθύμησε αυτό το βλήμα, το σκέφτηκε, το κατασκεύασε και το χρησιμοποίησε, το ποίησε χρήσιμο; Η ανυπέρβλητη ισχύς του έχει κάποια σχέση με τον Θεό και τον ορθό λόγο; Θα την κατασκευάζαμε εάν δεν είχαμε επινοήσει τον Θεό και τον ορθό λόγο; Τα ερωτήματα αυτά έφεραν κι άλλα και άρχισα να μελετώ το βλήμα,το απλό, την έκρηξη και τα εκρηκτικά βλήματα, τα πυροβόλα όπλα, μετεξέλιξη των οποίων είναι η ατομική βόμβα. Νέα ερωτήματα όμως ήρθαν στο προσκήνιο όταν έμαθα, στα σαράντα μου, ότι οι Ιάπωνες ικέτευαν τους Αμερικανούς να παραδοθούν άνευ όρων ένα μήνα πριν τη ρίψη των ατομικών βομβών. Γιατί το έκαναν αυτό οι Αμερικάνοι; Για επιστημονικούς -στρατιωτικούς λόγους ή για να στείλουν και μηνύματα; Ποια ήταν αυτά τα μηνύματα και ποιοι οι παραλήπτες; Πώς θα ήταν ο κόσμος, εάν σήμερα είχαν ατομικές βόμβες μόνο οι ΗΠΑ; Γιατί δεν χρησιμοποιήθηκαν ξανά από τότε; Κάτω από ποιες συνθήκες είναι μια πιθανή χρησιμοποίηση στο μέλλον; Θα γίνει παγκόσμιος πόλεμος με χρήση ατομικών βομβών; Τι θα γίνει εάν σε έναν τέτοιο πόλεμο χρησιμοποιηθούν όλες οι ατομικές βόμβες που υπάρχουν; Γιατί συνεχίζουμε να κατασκευάζουμε πυρηνικά όπλα;
Οι απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα, και σε άλλα, αποτέλεσαν το περιεχόμενο ενός δοκιμίου με τίτλο ΔΥΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΤΟΜΙΚΗ ΒΟΜΒΑ. Κάποια στιγμή, σε κάνα δύο χρόνια, θα εκδοθεί. Τρία από τα κομβικά κεφάλαια του δοκιμίου πραγματεύονται το απλό βλήμα, την έκρηξη, το εκρηκτικό βλήμα και τη σχέση τους με τον άυλο και κοινωνικό πλούτο. Εάν δεν είχε επινοηθεί το απλό βλήμα, από κάποιο προγονικό είδος, δεν θα είχε κατασκευαστεί η ατομική βόμβα. Η επινόηση του βλήματος,του ακοντίου, ήταν μια ριζική, μη αναστρέψιμη αλλαγή, ήταν μια επανάσταση, μία από τις πολλές που εκτυλίχθηκαν κατά την ανθρωπογένεση και επέφεραν την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού. Το βλήμα ήρε κάποιες εγγενείς αδυναμίες: την έλλειψη επιθετικών-συλληπτηρίων οργάνων και την βραδύτητα του είδους που το επινόησε – κατά πάσα πιθανότητα, ο homo erectus, από τον οποίο προήλθε και ο άνθρωπος ο σοφός. Εμείς όμως επινοήσαμε την πρώτη μηχανή, τον πρώτο κινητήρα, ένα εργαλείο που παράγει ταχύτητα: το απλό τόξο. Το οποίο αύξησε και την ταχύτητα του βλήματος και το βεληνεκές του και την επαναληπτικότητά του, κατά συνέπεια, το κυνήγι έγινε πολύ πιο αποτελεσματικό, αν και υστερούσε ως προς την διαπερατότητα, την ισχύ της διείσδυσης. Όλες αυτές οι ιδιότητες επαυξήθηκαν με την επινόηση του σύνθετου τόξου – περιγραφή του οποίου διαβάζουμε στην Ιλιάδα. Το βεληνεκές του ήταν 120 μέτρα ενώ στα εξήντα μέτρα διαπερνούσε το ανθρώπινο σώμα όπως η οδοντογλυφίδα τον μεζέ του τσίπουρου σε καφενείο. Μια παραλλαγή του σύνθετου τόξου ήταν η μεσαιωνική βαλλίστρα.
ΓΙΑ να κατασκευαστεί ένα απλό βλήμα χρειάζονται γνώσεις και υλικά, δηλαδή άυλο και υλικό κοινωνικό πλούτο. Να σημειώσω ότι, εάν ο άνθρωπος ο σοφός εμφανίστηκε πριν 300.000. έτσι λένε, στα 290.000 χρόνια και βάλε, οι ανθρώπινες κοινωνίες ήταν κοινωνίες άυλου κοινωνικού πλούτου – γνώσεις, εμπειρίες, διαρκής πειραματισμός. Ο υλικός πλούτος ήταν ελάχιστος, μηδαμινός. Οι κοινωνίες αναπαράγονταν μέσω του άυλου κοινωνικού πλούτου που μεταδιδόταν ελεύθερα και μέσα στη συμβιωτική ομάδα και μεταξύ των ομάδων. Για να κατασκευαστεί ένα απλό βλήμα χρειάζονται γνώσεις και υλικά από το άμεσο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον: ξύλο, πέτρα ή κόκκαλο για την αιχμή, έντερο για τη χορδή του τόξου. Το βλήμα δεν καταστρεφόταν αλλά μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και πάλι, είτε ήταν ακόντιο είτε ήταν βέλος. Μπορεί να χανόταν, μπορεί να έσπαζε αλλά αυτό συνέβαινε σπάνια.
ΠΕΡΙ το 1000-1300 μ. Χ. κατασκευάστηκε στη Κίνα η μαύρη πυρίτιδα, μια εκρηκτική ύλη με την οποία μπορούσαν να εκσφενδονίσουν απλά βλήματα. Περί το 1250-1300 η πυρίτιδα έφτασε στη δυτική Ευρώπη και άρχισε η κατασκευή πυροβόλων όπλων και η παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων πυρίτιδας. Ποιοι τα κατασκεύσαν; Αυτοί που κατασκεύαζαν ορειχάλκινες (μπρούτζινες) καμπάνες για εκκλησίες και μοναστήρια! Ποιοι αύξησαν την ισχύ της πυρίτιδας; Οι μοναχοί στα μοναστήρια! Το 1450 επινοήθηκαν και κατασκευάστηκαν τα πρώτα εμπρηστικά βλήματα (κούφιες σιδερένιες μπάλες γεμάτα με μαύρη πυρίτιδα και φυτίλι – οι γνωστές βόμβες με το φυτίλι που καίγεται και που τις βλέπουμε στα καρτούν.
ΜΕΤΑΞΥ των απλών και των εκρηκτικών βλημάτων υπάρχουν τρεις κομβικές διαφορές. Η πρώτη. Από το 1300 μέχρι σήμερα υπήρξε μια διαρκής βελτίωση τόσο των όπλων, των μέσων εκτόξευσης, όσο και των εκρηκτικών βλημάτων. Επινοούνταν συνεχώς νέες και ισχυρότερες εκρηκτικές ύλες, για να φτάσουμε στο βραβείο Νόμπελ (δυναμίτιδα) μέχρι το ΤΝΤ και το RDX και μετά από αυτές σε ακόμα ισχυρότερες, όπως το οκτανιτροκουβάνιο (Octanitrocubane) και το CL-20. Ισχυρότερη όλων αυτών είναι η ατομική βόμβα, τα πυρηνικά βλήματα. Το παρακάτω ερώτημα δεν μπορούμε να το αποφύγουμε: γιατί επεδίωκαν να κατασκευάσουν ολοένα και ισχυρότερες εκρηκτικές ύλες; Η απάντηση είναι απλή: γιατί ήθελαν να αυξήσουν, όσο πιο πολύ μπορούσαν, την καταστρεπτικότητα και φονικότητα (εξοντωτικότητα) του βλήματος. Γιατί ήθελαν να το κάνουν αυτό; Η απάντηση: για να νικήσουν – η ισχύς εξασφαλίζει τη νίκη: αυτό είναι ένα από τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Δεν το ξεχνάμε, αλίμονο!
Η δεύτερη διαφορά. Για να κατασκευαστούν οι εκτοξευτήρες (κανόνια, όλμοι, μπαζούκας και άλλα πολλά) και τα εκρηκτικά βλήματα απαιτούνται μεγάλες ποσότητες υλικού κοινωνικού πλούτου (πρώτες ύλες – μέταλλα, χημικές ουσίες – και ενέργεια) και πολλή εργασία. Και όσο αυξανόταν η καταστρεπτική και φονική ισχύς τους, τόσο περισσότερος υλικός κοινωνικός πλούτος απαιτούνταν, τόσο περισσότερη εργασία και ολένα και περισσότεροι παραγωγικοί τομείς συνδέονταν με την πολεμική χειροτεχνία και πολεμική βιομηχανία αργότερα. Η κατασκευή εκτοξευτήρων και εκρηκτικών βλημάτων αφαιρουσε από την παραγωγή του κοινωνικού πλούτου του αναγκαίου για την αναπαραγωγή της κοινωνίας (τροφή, κατοικία, ρουχισμός, συγκοινωνία) μεγάλες ποσότητες πρώτων υλών, ενέργειας και εργασίας που αυξάνονταν εκρηκτικά σε χρόνια πολέμου, σε βαθμό να επικρατεί κατάσταση ανέχειας και εξαθλίωσης. Οι ποσότητες που χρειάστηκε η ολοκλήρωση του σχεδίου Μανχάταν, της κατασκευής της ατομικής βόμβας, είναι τεράστιες – αν δεν κάνω λάθος, γύρω στα 32 δισ. σημερινά δολάρια. Χρησιμοποιήθηκε όλο το ασήμι που υπήρχε στην κεντρική τράπεζα!
Η τρίτη διαφορά είναι η πιο σημαντική. Για να καταστρέψει και να εξοντώσει ένα εκρηκτικό βλήμα πρέπει να καταστραφεί! Καταστρέφει με την καταστροφή του, με την αυτοκαταστροφή του! Πώς γίνεται αυτή η αυτοκαταστροφή; Είναι πολύ απλό. Η έκρηξη είναι μια καταστροφή του εκρηκτικού υλικού, είναι ο αιφνίδιος ολοκληρωτικός ή μερικός μετασχηματισμός της εκρηκτικής ύλης σε αέριο, το οποίο αυξάνεται σε όγκο πολύ μεγαλύτερο από αυτόν της εκρηκτικής ουσίας και με αυτό τον τρόπο παράγονται μηχανικά αποτελέσματα. Λόγου χάριν, έτσι κινείται το αυτοκίνητο, με τον κινητήρα εσωτερικής έκρηξης – τα πρώτα κανόνια και τα μουσκέτα ήταν κινητήρες εξωτερικής έκρηξης. Όταν γίνεται μια έκρηξη, καταστρέφεται κοινωνικός πλούτος: στη περίπτωση της πυρίτιδας καταστρέφεται νιτρικό κάλιο (75% της πυρίτιδας), άνθρακας (κάρβουνο, 15%) και θειάφι (10%). Η νιτρογλυκερίνη, το κύριο εκρηκτικό (υγρό) της δυναμίτιδας του βραβείου Νόμπελ παράγεται από γλυκερίνη, νιτρικό οξύ και θειικό οξύ. Με τη σειρά της, η γλυκερίνη παράγεται από φυτικά έλαια, ζωικά λίπη και πετροχημικές πρώτες ύλες. Ο χημικός τύπος του ισχυρότατου εκρηκτικού οκτανιτροκουβάνιου (C₈N₈O₁₆) φανερώνει τις χημικές ουσίες που απαιτει η παραγωγή του : άνθρακας, νίτρο, οξυγόνο. Όταν εκρήγνυται μια ατομική βόμβα καταστρέφεται τεράστιος κοινωνικός πλούτος, τεράστιες ποσότητες εργασίας και ενέργειας! Κι αυτή η καταστροφή του εκρηκτικού βλήμαυος είναι που καταστρέφει κτήρια και πόλεις και εξοντώνει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
ΤΑ πολλά και παντός είδους εκρηκτικά βλήματα καταστρέφουν τεράστιο κοινωνικό πλούτο (πρώτες ύλες, ενέργεια, εργασία) με δύο τρόπους: καταστρέφουν με την αυτοκαταστροφή τους. Πρόκειται για μία από τις πολλές αυτοκαταστροφικές τάσεις του δυτικού πολιτισμού, ένα ζήτημα με το οποίο θα ασχοληθούμε ένα άλλο πρωινό γιατί τώρα κουράστηκα και θα ζυμώσω για να ξεκουραστώ.