φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Σήμερα θα καταπιαστούμε με την διασημότερη σκηνή της Ιλιάδας (την οποία διαβάζουμε στη ραψωδία Ζ), μια από τις πιο χαρακτηριστικές της δυτικής λογοτεχνίας, θα έλεγα και της παγκόσμιας γραμματείας. Ο Έκτορας εγκαταλείπει το πεδίο της μάχης και πάει στην Τροία, όπου, μεταξύ των άλλων, συναντιέται και με τη γυναίκα του, την Ανδρομάχη. Τα λένε και κάποια στιγμή ο Έκτορας θέλει να πάρει στην αγκαλιά το γιο του, τον οποίο κρατάει η παραμάνα. Απλώνει τα χέρια του αλλά το βρέφος τρομάζει με τη λάμψη καιτο λοφίο της περικεφαλαίας και βάζει τα κλάμματα. Ο Έκτορας βγάζει την περικεφαλαία, την αφήνει στο έδαφος και παίρνει το βρέφος στην αγκαλιά του.
Το γεγονός ότι η πιο γνωστή σκηνή της Ιλιάδας είναι αυτή που σας περιέγραψα μας βάζει σε πολλές σκέψεις. Η κομβική όμως είναι η εξής. Η Ιλιάδα είναι ένα έπος, αφηγείται μάχες και φόνους, αριστείες και ήττες, εξυμνεί τα κατορθώματα των ηρώων. Πως εξηγείται όμως η διασημότερη σκηνή να μην είναι κάποια από τις συγκλονιστικές και έξοχες και αναρίθμητες πολεμικές σκηνές αλλά κάποια που δεν είναι παρά η επιτομή της αποκήρυξης του ηρωισμού;
Με αυτή τη σκηνή λοιπόν και τα συμφραζόμενά της θα ασχοληθούμε σήμερα. Προοικονομώντας τα συμπεράσματά του σημερινού σημειώματος, εφαρμόζοντας την αφηγηματική τεχνική του αοιδού συνθέτη αυτής της σκηνής, σπεύδω να υποστηρίξω ότι ο Έκτορας δεν θέλει να είναι ήρωας (διότι θα πεθάνει) αλλά δεν μπορεί να μην είναι (τι θα πει ο κόσμος;). Η τραγική σύγκρουση μεταξύ ατομικού και δημόσιου είναι σαφής, αλλά θα ήταν λάθος να περιοριζόμασταν μόνο σε αυτήν. Είναι βέβαιο ότι ο ίδιος ο ήρωας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό το δίλημμα, δεν του το επιτρέπει ο ηρωισμός του. Και πεθαίνει – και μαζί του και ο ηρωισμός.
Στην πραγματικότητα, οι ήρωες, οι ποιμένες πολεμιστές, αποκήρυξαν τον ηρωισμό. Η Ιλιάδα τους παροτρύνει να το κάνουν. Και τον αποκήρυξαν, με βαριά καρδια είναι αλήθεια, μας το τονίζει η Ιλιάδα, διότι την ισχύ και τον πλούτο, άρα και τη φήμη, το κλέος, δεν τα εξασφάλιζαν πια με την εξόντωση των γειτόνων ποιμένων αλλά με την εκμετάλλευση της εργασίας των δούλων στα μεγάλα χτήματα και με τη σύναψη συμμαχιών μεταξύ τους για την αντιμετώπιση των υποτελών αλλά και για την ευόδωση της αρπαγής της γης των μικροκαλλιεργητών (αυτουργών). Οι ήρωες ποιμένες έγιναν γαιοκτήμονες. Η Ιλιάδα λοιπόν είναι ένα σχόλιο για τη μετάβαση, και τις δυσκολίες της, από τον ποιμενισμό στον δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής.
Έχουμε υποστηρίξει ότι η Ιλιάδα εξυμνεί και αποκηρύσσει τον ηρωισμό και η διασημότερη σκηνή της Ιλιάδας αντλείται από μια πασιφανώς αφηρωιστική πινελιά. Για να κατανοήσουμε όμως αυτή την αφηρωιστική σκηνή θα ήθελα να πω ορισμένα πράγματα, τα οποία δεν έχω πει μέχρι στιγμής. Μετά από όσα έχουμε πει νομίζω ότι ήρθε η ώρα να κολυμπήσουμε σε πιο βαθιά νερά, ευελπιστώντας ότι θα παροτρύνουμε άλλους, άλλες να διαβάσουν ή και να μελετήσουν τη Ιλιάδα και άλλους, άλλες, εννοώ φοιτητές, φιλολόγους, μελετητές, κλπ., να δουν κάποια πράγματα που πιθανόν να έχουν περάσει απαρατήρητα.