φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΑΝ και σύντομο κείμενο, οι Χαρακτήρες του Θεοφράστου (μαθητή του Αριστοτέλους, ο πατέρας του ήταν εργοστασιάρχης στη Λέσβο, ιδιοκτήτης πολλών δούλων) μας παρέχουν τις περισσότερες πληροφορίες για τους δούλους από οποιοδήποτε άλλο κείμενο της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Γράφτηκε μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, το 323 π. Χ.· κανένα άλλο κείμενο, εκτός από τις κωμωδίες του ευφυούς και άφοβου Αριστοφάνη, δεν μας δίνει μια τόσο γλαφυρή και ζωντανή εικόνα της καθημερινής ζωής στην Αθήνα. Η γλώσσα του απλή και ζωντανή, είναι η γλώσσα της καθημερινότητας και ο λόγος που δεν διδάσκεται στα σχολεία, και στα Πανεπιστήμια, είναι γιατί σκιαγραφεί μια εικόνα για τους Αθηναίους πολίτες καθόλου κολακευτική. Είναι μια συλλογή κειμένων με αντικείμενο κάποιο ελάττωμα – συνολικά τριάντα, παρακαλώ.
ΣΤΟ υπ΄ αριθμόν 18 ελάττωμα (απιστία) διαβάζουμε το εξής: αποστείλας τον παίδα οψωνήσοντα, έτερον παίδα πέμπειν τον πευσόμενον πόσου επρίατο. Ο παις, το παιδί, είναι ο δούλος. Το γεγονός ότι αποκαλούσαν τους δούλους παίδας, παιδιά, μας βοηθάει να εικάσουμε την θέση του παιδιού στην αρχαία ελληνική οικογένεια – ελάχιστα διέφερε από αυτήν του δούλου. Στέλνει ο άπιστος τον δούλο στην αγορά να ψωνίσει και μετά στέλνει άλλον έναν για να μάθει πόσο πλήρωσε ο πρώτος για τα ψώνια. Άπιστος, γράφει ο Θεόφραστος, είναι αυτός που νομίζει ότι όλοι είναι άδικοι (η απιστία υπόληψίς τις αδικίας κατά πάντων).
ΑΥΤΟΣ που στέλνει τους δύο δούλους στην αγορά να ψωνίσει είναι ένας ελεύθερος πολίτης. Είμαστε στα τέλη του 4ου αιώνα, η Αθήνα έχει υποδουλωθεί στους Μακεδόνες, οι ελεύθεροι πολίτες δεν είναι πολλοί: η γη έχει συγκεντρωθεί σε λίγα χέρια και τείνει να συγκεντρωθεί σε ακόμα λιγότερα. Εικάζουμε ότι ο εν λόγω πολίτης δεν έχει μόνο δύο δούλους. Κατά τον 5ο αιώνα όλοι οι ελεύθεροι πολίτες είχαν δούλους, έναν και δύο δούλους όμως οι περισσότεροι – οι μικροκαλλιεργητές. Μέσα σε εκατό χρόνια όμως ο αριθμός τους μειωνόταν συνεχώς, με αποτέλεσμα ο αριθμός των πολιτών να είναι τόσος μικρός που δεν μπορούσαν να συγκροτήσουν μια πόλιν και να πολεμήσουν υπέρ της αυτονομίας τους, της αυτοδιοίκησής τους. Η σύγκρουση μεταξύ του Ισοκράτους και του Δημοσθένους είναι πολύ εύγλωττη: ο δεύτερος ήταν κολλημένος στο ένδοξο παρελθόν, ο πρώτος θεωρούσε ότι έχει περάσει ανεπιστρεπτί – νικητής ο φιλομακεδόνας Ισοκράτης, ηττημένος ο Δημοσθένης που αυτοκτόνησε τελικά.