φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΚΑΠΟΙΕΣ ενδείξεις που έχουν εντοπίσει οι αρχαιολόγοι και οι παλαιοανθρωπολόγοι μας παρωθούν να εικάσουμε ότι ο πόλεμος ως κοινωνικό φαινόμενο υπήρχε πριν την εμφάνιση του ανθρώπου του σοφού. Πότε άρχισε, μάλλον δεν θα το μάθουμε ποτέ. Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, ο άνθρωπος ο σοφός διεξήγαγε πολέμους καθ΄ όλη τη διάρκεια της τροφοσυλλεκτικής-κυνηγητικής περιόδου – από το 300.000 π. Χ. μέχρι την επινόηση της παραγωγής της φυτικής και ζωικής τροφής (γεωργία και κτηνοτροφία), πριν 12 – 10.000 χρόνια. Θα τα δεχτούμε όλα αυτά, υπάρχει όμως ένα πρόβλημα που εγείρει η έννοια του κοινωνικού πλούτου.
Ο κοινωνικός πλούτος είναι η προϋπόθεση της αναπαραγωγής μιας κοινωνίας και διακρίνεται σε υλικό και άυλο. Ο υλικός πλούτος είναι το σύνολο των παραγόμενων αντικειμένων με τα οποία εξασφαλίζεται η ζωή των μελών μιας κοινωνίας: τροφή, ένδυση, υπόδηση, κατοικία, εργαλεία, όπλα, μέσα συγκοινωνίας και επικοινωνίας. Ο άυλος πλούτος είναι το σύνολο των σχέσεων του ανθρώπου με τη φύση και μεταξύ των ανθρώπων, είναι οι γνώσεις που παράγονται από αυτές τις σχέσεις, είναι η γλώσσα, οι τελετουργίες, οι μύθοι,οι θεσμοί, ο χορός, η μουσική. Οι σημερινές (καπιαλιστικές) κοινωνίες είναι κοινωνίες τεράστιου υλικού και άυλου κοινωνικού πλούτου, την προτεραιότητα όμως την έχει ο υλικός, μιας και είναι εμφανής η τάσης της συρρίκνωσης των σχέσεων με τη φύση και μεταξύ των ανθρώπων. Οι προανθρώπινες κοινωνίες και οι τροφοσυλλεκτικές-κυνηγητικές κοινωνίες του ανθρώπου του σοφού δεν ήταν κοινωνίες του υλικού κοινωνικού πλούτου αλλά του άυλου. Υπήρχε ασφαλώς κοινωνικός πλούτος αλλά ήταν ελάχιστος – δεν υπήρχε αποθηκευμένη τροφή, λίγα εργαλεία, λίγα όπλα, υποτυπώδης ένδυση – αυτά τίποτα άλλο. Ο πλούτος αυτών των κοινωνιών, με τον οποίο εξασφαλιζόταν η αναπαραγωγή της κοινωνίας, ήταν οι σχέσεις, οι γνώσεις, η γλώσσα, οι θεσμοί και όλα τα άλλα που προανέφερα. Ήταν κοινωνίες γνώσεων και σχέσεων.
ΝΑ ποιο είναι το πρόβλημα. Ο πόλεμος όπως τον γνωρίζουμε αφορά τον υλικό κοινωνικό πλούτο, την αρπαγή του, την καταστροφή του και την εξόντωση των περιττών πληθυσμών, που σχετίζεται άμεσα με την αρπαγή. Ακόμα και οι πόλεμοι που δεν διεξήχθησαν με αυτό τον σκοπό, οι θρησκευτικοί κυρίως, ήταν πόλεμοι αρπαγής, κατάκτησης και εξόντωσης, μόνο που ο σκοπός αυτός δεν είναι σαφής, λανθάνει. Επί πλέον, κατά την διάρκεια αυτών των πολέμων, οι στρατιώτες δεν μπορούσαν να επιβιώσουν εάν δεν άρπαζαν τροφή από την κατακτημένη περιοχή ή πολύτιμα κινητά αντικείμενα. Για ποιο λόγο πολεμούσαν λοιπόν ο προάνθρωπος και ο άνθρωπος ο σοφός, όταν δεν υπήρχε υλικός κοινωνικός πλούτος;
ΣΤΟ ερώτημα αυτό έχει διατυπωθεί η εικασία, από τον Πιερ Κλάστρ (Η κοινωνία ενάντια στο κράτος, εκδ. Αλεξάνδρεια, μετ. Κ. Καψαμπέλη), ότι πολεμούσαν για να μην ενωθούν. Διαιώνιζαν την εχθρότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχαν επαφές και αναλλαγές, κάθε άλλο), ώστε να μην αυξηθεί το μέγεθος της συμβιωτικής ομάδας, που συνήθως αριθμούσε 30-60 μέλη, ποτέ πάνω από 150. Η ένωση και η αύξηση του αριθμού των μελών της ομάδας θα δημιουργούσε τις συνθήκες του συντονισμού και κατά συνέπεια θα ευνοούσε την εμφάνιση μιας ηγετικής υποομάδας, το πρόπλασμα του κράτους. Οι κοινωνίες αυτές ονομάζονται ακέφαλες , ενώ στις κοινωνίες που υπήρχαν αρχηγοί, η ισχύς τους ήταν αμελητέα. Υπήρξαν κοινωνίες που ο αρχηγός καθόταν στο μέσον του καταυλισμού και το μόνο που έκανε ήταν να μιλάει ακατάπαυστα χωρίς να τους δίνεικανένας σημασία. Η τάση των ηγετών να μιλάνε με τις ώρες μας είναι οικεία, ενώ είναι σαφής η προβολή αξιώσεων κυριαρχίας από κάποιο μέλος της παρέας μας, άνδρα ή γυναίκας, που δε λέει να το βουλώσει.
ΟΙ πόλεμοι αυτοί δεν ήταν συχνοί, ήταν μικρής διάρκειας με λίγους τραυματισμούς και θανάτους. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι σταματούσε, μόλις κάποιος πέθαινε! Και έσπευδαν όλοι να φροντίσουν τους τραυματίες, οικείους και αντιπάλους! Να σημειώσουμε ακόμα ότι στον πόλεμο επιδιδόταν μόνο οι άνδρες! Η όποια συμμετοχή των γυναικών ήταν ένα πολύ μεταγενέστερο φαινόμενο. Στις λίγες ανθρωποφαγικές κοινωνίες, το φάγωμα του αντιπάλοι αιχμαλώτου δεν ήταν αρπαγή υλικού κοινωνικού πλούτου: δεν άρπαζαν την τροφή του, ο ίδιος ήταν η τροφή. Οι κοινωνίες αυτές δεν επιδίδονταν στην ανθρωποφαγία επειδή πεινούσαν, τουναντίον. Και να φάνε είχαν και να πιούνε είχαν. Τους έτρωγαν για να ενσωματώσουν τη δύναμή του, την ενέργειά του. Υπήρξαν μάλιστα κοινωνίες, όπως τις περιγράφουν εθνογράφοι και ανθρωπολόγοι, στη βορειοδυτική Αμερική, και θεωρητικοποίησε ο Ζορζ Μπατάιγ (Το καταραμένο απόθεμα, εκδ. futura, μετ. Λυμπεροπούλου Λ., επιμ. Φ. Τερζάκης) που κατέστρεφαν τον υλικό κοινωνικό (τροφή, εργαλεία, ένδυση) συστηματικά και τελετουργικά, σε ετήσιες γιορτές.
ΣΤΗΝ απάντηση αυτή, θα προσέθετα άλλη μία – δεν γνωρίζω εάν έχει ήδη διατυπωθεί. Εάν έχει διατυπωθεί θα ήθελα πολύ να το μάθω και σε αυτή την περίπτωση απλά την επαναλαμβάνω. Και σχετίζεται άμεσα με το φαινόμενο της θυσίας και συγκεκριμένα με αυτό της ανθρωποθυσίας. Ο Ρενέ Ζιράρ μας έδειξε ότι για να αποφευχθεί η διάλυση της ομάδας, λόγω της υποβόσκουσας εχθρότητας που αναπόφευκτα προκαλούν οι σχέσεις μεταξύ των κοινωνών (διεκδίκηση, ματαίωση, ανταγωνισμός, άγχος, αγωνία, φόβοι, ανησυχία), τα μέλη της κοινωνίας εκτονώνουν την οχληρή και δυσάρεστη ένταση με τη βία εναντίον ενός μέλους της ομάδας. Το θύμα σώζει την ομάδα από την διάλυση, διαιωνίζει τη σταθερότητα και την ομόνοια – το θύμα είναι ο σωτήρας, που θεοποιείται – καλή ώρα ο Ιησούς Χριστός, που η θυσία του μας σώζει από τις αμαρτίες μας. . . Τις πολλές αμαρτίες μας. Με τη βία, κάποια μορφή βίας (σωματική, ψυχική, λεκτική) δεν εκτονώνουμε συχνά την έντασή μας εναντίον κάποιου αδύναμου; (σωματική και σεξουαλική κακοποίηση, φόνοι, γυναικοκτονίες). Μας επιτρέπεται λοιπόν να εικάσουμε ότι υπήρξε κι ένας ακόμα τρόπος συλλογικής εκτόνωσης της έντασης, αυτός μεταξύ των ομάδων, ο πόλεμος δηλαδή. Εάν είναι έτσι, τότε ο πόλεμος διεξαγόταν με τον τρόπο που διεξαγόταν ο πόλεμος με σκοπό την αποτροπή της ενότητας και της αύξησης της ομάδα: όχι πολύ συχνοί, μικρής διάρκειας, τελετουργικού χαρακτήρα, όχι ιδιαίτερα αιματηροί. Η ένταση εκτωνονόταν, ηρεμούσαν και γύριζαν στον καταυλισμό τους. Μέχρι την επόμενη φορά…
ΟΙ κοινωνίες αυτές δεν ήταν πολεμικές κοινωνίες – θα ήθελα αυτό να το προσέξουμε, έχει πολύ μεγάλη σημασία. Δεν ήταν πολεμικές κοινωνίες σημαίνει ναι μεν γνώριζαν και διεξήγαγαν πολέμους αλλά αναπαράγονταν χωρίς τον πόλεμο. Κάποια στιγμή όμως εμφανίστηκαν κοινωνίες που δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν χωρίς την διεξαγωγή του πολέμου – αυτές είναι οι πολεμικές κοινωνίες. Προβάλλουν λοιπόν μπροστά μας δύο κρίσιμα και θεμελιώδη ερωτήματα: πότε, πού, πώς εμφανίστηκαν οι πολεμικές κοινωνίες; Υπάρχουν σήμερα πολεμικές κοινωνίες; Η ελληνική κοινωνία δεν είναι πολεμική κοινωνία, ας έχει στρατό και όπλα. Η αρχαία ελληνική κοινωνία όμως, όπως και η ρωμαϊκή, ήταν πολεμική κοινωνία: πολεμούσαν κάθε χρόνο – μπορούμε να το σκεφτούμε; Σήμερα, η κοινωνία των ΗΠΑ είναι πολεμική κοινωνία – η κινέζικη, η ινδική, η ρώσικη ακόμα, δεν είναι πολεμικές κοινωνίες. Γιατί όμως η κοινωνία των ΗΠΑ είναι πολεμική;
ΓΙΑ να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, επιτροχάδην, πρέπει να εξετάσουμε τη σχέση της παραγωγής μέσων καταστροφής και εξόντωσης , της πολεμικής βιοτεχνίας και ακολούθως βιομηχανίας, με τη γένεση και την επέκταση του καπιταλισμού και δη του βιομηχνικού. Η βιομηχανική επανάσταση, η μηχανοποίηση της παραγωγής του κοινωνικού πλούτου, άρχισε μεν το 1770 στην Αγγλία αλλά υπήρξε μια περίοδος που την εκκόλαψε, την προετοίμασε, η αρχή της οποίας ανάγεται δύο αιώνες πριν, κατά τον κρίσιμο 16ο αιώνα. Αυτό υποστηρίζουν πολλοί μελετητές της καπιταλιστικής οικονομίας, συμφωνώ, αλλά προτείνω αυτή την αρχή να την προσδιορίσουμε, να την μετατοπίσουμε πολύ νωρίτερα. Οι πρώτες κινητήριες μηχανές που δεν χρησιμοποιούν ανθρώπινη ή ζωική ενέργεια εμφανίστηκαν στα τέλη του 13ου αιώνα και ήταν τα πυροβόλα όπλα και το ρολόι. Τότε άρχισε η βιομηχανική επανάσταση!
ΑΠΟ τότε και μέχρι σήμερα η καπιταλιστική παραγωγή διακρίνεται σε δύο τομείς: την παραγωγή μέσω καταστροφής και εξόντωσης και την παραγωγή του κοινωνικού πλούτου (τροφή, ένδυση, κατοικία και τα λοιπά). Η δεύτερη μπορεί να υπάρξει χωρίς την πρώτη, και υπάρχει, η πρώτη όμως δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη δεύτερη. Υπήρξαν κοινωνίες που η αναπαραγωγή τους εξασφαλιζόταν κυρίως με την πολεμική βιομηχανία, η οποία για να υπάρξει προϋποθέτει πολλούς τομείς της παραγωγής του κοινωνικού πλούτου. Η καταστροφή του κοινωνικού πλούτου, και με τον πόλεμο, είναι μια μορφή κατανάλωσής του, οπότε οι δύο τομείς είναι συμπληρωματικοί: περισσότερη καταστροφή, περισσότερη παραγωγή κοινωνικού πλούτου, περισσότερα κέρδη. Αυτό δεν έγινε με τον β΄ παγκόσμιο πόλεμο;
ΕΡΧΟΜΑΣΤΕ στις μέρες μας και ερωτώ: τι θα συμβεί εάν σταματήσει παντελώς η πολεμική βιομηχανία των ΗΠΑ, η οποία καταλαμβάνει το 55% των εξαγωγών; Θα καταρρεύσει η οικονομία και η κοινωνία μαζί. Αυτή η κοινωνία δεν μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς την διαρκή λειτουργία της πολεμικής βιομηχανίας. Οι ΗΠΑ είναι καταδικασμένες να παραγάγουν όπλα, να τα πουλούν και να τα χρησιμοποιούν, να πολεμούν.
Θα απαντήσω αύριο στο κομβικό ζήτημα της προέλευσης της πολεμικής κοινωνίας.