φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η παγκόσμια ιστορία του ανθρώπου του σοφού αρχίζει με την έναρξη της ανθρωπογένεσης, πριν 5-6 εκ. χρόνια, με τη συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας, και διακρίνεται σε δύο εποχές: την εποχή της πλεονικής σπείρας, που καλύπτει την ανθρωπογένεση και το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού και την εποχή της μειονικής σπείρας που άρχισε πριν 6-7 χιλιάδες χρόνια. Ζούμε στα τέλη αυτής της εποχής, στη φάση της ολοκλήρωση της μειονικής σπείρας, κατά την οποία κλιμακώνεται η συσσώρευση πολλών και οξέων παγκόσμιων κοινωνικών προβλημάτων, η διεξαγωγή πολέμων, η προϊούσα αποδιοργάνωση των κοινωνιών, η καταστροφή της φύσης. Με μια μόνο λέξη: ο θάνατος. Η κατάληξη της μειονικής σπείρας θα είναι η εξαφάνιση του ανθρώπου του σοφού. Η διάρκεια της φάσης της ολοκλήρωσης της μειονικής σπείρας θα είναι μεγάλη και θα καλύψει τον 21ο και τον 22ο αιώνα. Η διαπίστωση αυτή είναι μια νότα αισιοδοξίας. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα υπάρχει η πιθανότητα της αντίδρασης του ανθρώπου του σοφού και της αποτροπής της εξαφάνισης, με την υπερίσχυση της υπάλληλης πλεονικής σπείρας και την μετά-νοια, δηλαδή, την αλλαγή του τρόπου σκέψης και του τρόπου ζωής. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εάν αυτή η μετά-νοια εκτυλιχθεί πριν ή μετά την Αποκάλυψη και την επί Γης Κόλαση. Εάν γίνει μετά, “δεν θα ήθελα να είμαι ένας από τους επιζήσαντες’ (Πολ Βιριλιό).
ΘΑ εξετάσουμε σήμερα τις απαρχές της μειονικής σπείρας – πού, πότε, πώς και γιατί εμφανίστηκε. Για να απαντήσουμε σε όλα αυτά τα ερωτήματα πρέπει να εξετάσουμε δύο σημαντικά και αλληλένδετα κοινωνικά φαινόμενα κομβικής ιστορικής σημασίας: του υλικού και άυλου κοινωνικού πλούτου και του πολέμου. Οι προανθρώπινες κοινωνίες όπως και αυτές της τροφοσυλλεκτικής-κυνηγητικής εποχής, που καλύπτει το 95% τουλάχιστον της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού, ήταν κοινωνίες του άυλου κοινωνικού πλούτου (σχέσεις με τη φύση και με τους άλλους και γνώσεις που προέκυπταν από αυτές τις σχέσεις. Ο υλικός κοινωνικός πλούτος ήταν ανύπαρκτος και όπου υπήρχε καταστρεφόταν τελετουργικά σε γιορτές (πότλατς, το καταραμένο απόθεμα, που λέει ο Ζορζ Μπατάιγ). Κατά συνέπεια, η αρπαγή του υλικού κοινωνικού πλούτου ήταν κάτι το παντελώς άγνωστο. Όλες αυτές οι κοινωνίες, παρόλο που διεξήγαγαν περιστασιακά και μικρής διάρκειας πολέμους με ελάχιστη θνησιμότητα, δεν αναπαράγονταν μέσω του πολέμου, ο σκοπός του πολέμου δεν ήταν η αρπαγή του αλλότριου υλικού κοινωνικού πλούτου, που δεν υπήρχε. Κατά το διάστημα 12.000-8.000 π. Χ. παρατηρούμε έναν κοσμογονικό μετασχηματισμό, μια μη αναστρέψιμη αλλαγή, μια επανάσταση: η παραγωγή φυτικής και ζωικής τροφής (γεωργία και κτηνοτροφία) διαμορφώνει τις συνθήκες εμφάνισης των κοινωνιών του υλικού κοινωνικού πλούτου, της τροφής κατά κύριο λόγο. Η αποθήκευση της τροφής συμβάλλει στην παραγωγή και άλλου υλικού κοινωνικού πλούτου – εργαλεία, σκεύη, ένδυση, μεταφορικά μέσα. Οι πρώιμες όμως αυτόνομες νεολιθικές αγροτικές κοινότητες δεν είναι πολεμικές κοινωνίες – ο πόλεμος εμφανίζεται μετά την διαμόρφωση του αγροτικού κράτους, περί το 3.000 π. Χ. Οι πρώτες πολεμικές κοινωνίες εμφανίζονται πολύ πριν την αποκρυστάλλωση του αγροτικού κράτους.
Η παγκόσμια ιστορία, όπως την γνωρίζουμε, μας διαβεβαιώνει ότι σχεδόν όλοι οι πόλεμοι ήταν είτε πόλεμοι κατάκτησης των αγροτικών κοινοτήτων από ποιμενικούς λαούς είτε πόλεμοι μεταξύ ποιμενικών λαών – ή των απογόνων τους. Γνωρίζουμε πολύ καλά ποιοι είναι αυτοί οι ποιμενικοί λαοί: αυτοί που η οικοθέση τους ήταν η αραβική έρημος και οι γειτονικές ημιερημικές περιοχές (εβραϊκός και αραβικός ποιμενισμός) και η αχανής ευρασιατική στέπα και η έρημος της Μογγολίας (ινδοευρωπαϊκός, τουρκικός και μογγολικός ποιμενισμός). Οι πρώτες πολεμικές κοινωνίες, οι κοινωνίες που δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν παρά μόνο με τον πόλεμο, με την αρπαγή υλικού κοινωνικού πλούτου, ήταν οι ποιμενικές κοινωνίες. Αυτό σημαίνει ότι οι ποιμενικές κοινωνίες ήταν κοινωνίες ένδειας, έλλειψης τροφής και για να επιβιώσουν, να αναπαραχθούν, έπρεπε να αρπάξουν ξένο υλικό κοινωνικό πλούτο (γη και τροφή). Γιατί όμως;
Οι αγροτικές κοινότητες της νεολιθικής εποχής, περί το 7-6.000 π. Χ. που έφτασαν στην αραβική έρημο και την ευρασιατική στέπα δεν μπορούσαν να επιδοθούν στη γεωργία, να παραγάγουν φυτική τροφή με την καλλιέργεια της γης και μετασχηματίστηκαν σε κοινωνίες εκτροφής ζώων, σε ποιμενικές κοινωνίες, με το κρέας να είναι η βασική τους τροφή. Εάν πάτε σήμερα στη Μογγολία, θα δείτε ότι οι ποιμενικές φυλές τρώνε κάθε μέρα κρέας -κάθε μέρα! Οι ήρωες στηνΙλιάδα τρώνε κάθε μέρα κρέας! Μετά την εξάπλωσή τους στη νέα τους οικοθέση, οι ποιμενικές κοινότητες βρέθηκαν ενώπιον δύο άλυτων προβλημάτων: δεν υπήρχε διαθέσιμος χώρος να επεκταθούν και δεν μπορούσαν να αυξήσουν την παραγωγικότητα των ζώων, του κρέατος – οι κατσίκες δεν μπορούν να γεννήσουν πάνω από δύο, σπανίως τρία κατσικάκια. Αυτό είναι το ποιμενικό αδιέξοδο. Η έλλειψη βοσκοτόπων (στενοχωρία) επέφερε την ένδεια: ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστεί ήταν η κλοπή των ζώων των γειτονικών ποιμενικών κοινοτήτων- ας μην ξεχνάμε ότι ο Ερμής ήταν ο θεός της ζωοκλοπής. Η επαγρύπνηση, η φύλαξη και η υπεράσπιση του κοινωνικού πλούτου επέφερε την ληστεία, δηλαδή την αρπαγή ξένου κοινωνικού πλούτου με τη χρήση βίας. Να σας θυμίσω ότι το πρώτο συνθετικό της λέξης ληϊτήρ (>ληστής) είναι το μόρφημα λαF- (>λαF-ία >λεία), που εντοπίζουμε και στις λέξεις απολαύω (<απο-λαF-ω) και από-λαυ-σις (από-λαF-σις). Η λεία είναι ο αρπαχθείς κοινωνικός πλούτος – η εξ αυτής προερχόμενη ηδονή είναι η απόλαυσις. Η κλιμάκωση της αρπαγής του κοινωνικού πλούτου με τη χρήση ένοπλης βίας, της ληστείας, μετασχημάτισε τις ειρηνικές ποιμενικές κοινωνίες σε πολεμικές. Όλοι οι ήρωες της Ιλιάδας είναι ένδοξοι και φημσμένοι πανούργοι ζωοκλέφτες και ληστές. Ο ήρως της Ιλιάδας είναι ο νεαρός ποιμένας πολεμιστής που είναι καταδικασμένος να πεθάνει νέος.
ΣΤΙΣ ποιμενικές πολεμικές κοινωνίες επιβίωνε όποιος νικούσε – εξ ου και η λατρεία της νίκης. Νικούσε ο ισχυρότερος – εξ ου και η λατρεία της ισχύος. Η ήττα, η μείωση ή η απώλεια, ήταν ταυτόσημη με τον θάνατο – εξ ου και η θεώρηση του θανάτου ως ήττας. Η αδυναμία της αποφυγής της ήττας και του θανάτου προκάλεσε αφενός την επιθυμία της αύξησης της ισχύος και του πλούτου και αφετέρου την επιθυμία της σωματικής αθανασίας. Ή προσωποποίηση της ισχύος και η φαντασιωσική εκπλήρωση της επιθυμίας αύξησης της ισχύος και της σωματικής αθανασίας είναι ο θεός – ο Ζεύς, ο Γιαχβέ, ο χριστιανικός Θεός, ο Αλλάχ: πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Η επιθυμία της αύξησης της ισχύος επιφέρει την επιθυμία της απόλυτης ισχύος: ο ποιμένας πολεμιστής μπορούσε να ήταν απολύτως ισχυρός μόνο εάν ήταν πιο ισχυρός από τη φύση.Η φύση περιόριζε την αύξηση της ισχύος, του έθετε όρια και περιορισμούς. Εάν υπέτασσε τη φύση, θα ήταν ο απόλυτος κύριος, ο απόλυτος νικητής. Καθυπόταξη της φύσης σήμαινε την κατάργηση των ορίων και των περιορισμών, την κατάργηση των σχέσεων με τη φύση – και με τους άλλους: ένας είναι ο Θεός, δεν έχει αντίπαλο, δεν έχει σχέσεις – ούτε με τη φύση ούτε με άλλους. Εξ ου και η λατρεία του Ενός και του Απολύτου.
ΟΛΑ αυτά είναι τα δομικά στοιχεία μιας καινοφανούς κοσμοαντίληψης: όλα προέρχονται από την ισχύ (από τον Θεό). Πρόκειται για την ποιμενική πολεμική πολιτισμική παράδοση της επιθυμίας αύξησης της ισχύος, της κατάργησης των σχέσεων και της κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Μέχρι τότε, όπως έχουμε δει, υπήρχε η τροφοσυλλεκτική -κυνηγητική πολιτισμική παράδοση, που χαρακτήριζε και τις αυτόνομες νεολιθικές αγροτικές κοινότητες και που επιβιώνει μέχρι σήμερα διότι είναι παντελώς αδύνατον να ξεριζωθεί: η πολιτισμική παράδοση, η κοσμοαντίληψη της αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και από τους άλλους, από την κοινωνία.
Η κατάκτηση των αγροτικών κοινοτήτων από τους ποιμενικούς λαούς επέφερε και την κυριαρχία της ποιμενικής πολεμικής κοσμοαντίλησης της επιθυμίας κατάργησης της εξάρτησης επί της κοσμοαντίληψης της αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Η επιθυμία της αύξησης της ισχύος και του πλούτου μπορούσε να εκπληρωθεί μόνο με την συνεχή αρπαγή του υλικού κοινωνικού πλούτου και την κατασκευή ολοένα και καταστρεπτικότερων και φονικότερων όπλων – και φτάσαμε στα πυροβόλα όπλα και στην κατασκευή της ατομικής βόμβας: με ένα βλήμα καταστρέφεις μια μεγάλη πόλη και εξοντώνεις όλους τους κατοίκους της – τι να κλάσει ο κεραυνός του Διός και το θειάφι με το οποίο ο Γαχβλέ έκαψε τα Σόδομα και Γόμορα και εξόντωσε τους κατοίκους των! Από την εμφάνιση των ποιμενικών πολεμικών κοινωνιών, την έναρξη δηλαδή της μειονικής σπείρας, μέχρι τώρα, αυξάνεται διαρκώς η αρπαγή του υλικού κοινωνικού πλούτου, η καταστροφή του και η εξόντωση ανθρώπων. Ουδέποτε άλλοτε όσο στις μέρες μας η αρπαγή του υλικού κοινωνικού πλούτου , η καταστροφή της φύσης και της κοινωνίας και η εξόντωση πληθυσμών ήταν τόσο αποτελεσματικά και τόσο αποδοτικά. Και αύριο θα είναι ακόμα περισσότερο! Και όλα αυτά εν μέσω παραγωγής τεράστιου κοινωνικού πλούτου!
ΟΙ δύο πολιτισμικές παραδόσεις συνυπάρχουν, δημιουργούν υβριδικές μορφές αλλά η αναβίωση της παράδοσης της αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία κατά τον εικοστό αιώνα (φυσικές και κοινωνικές επιστήμες, οικολογία, κοινωνιολογία της υγείας, φιλοσοφία) ξεχωρίζει την ήρα από το σιτάρι. Η σύγκρουση αυτών των δύο πολιτισμικών παραδόσεων θα είναι ένα από τα κομβικά γνωρίσματα της περιόδου της ολοκλήρωσης της μειονικής σπείρας. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε την έκβασή της, το γεγονός όμως ότι η σύγκρουση υπάρχει και θα αναζωπυρωθεί, μας παρέχει κάποια στοιχεία αισιοδοξίας.
ΘΑ τα ξαναπούμε σε είκοσι μέρες. Σας εύχομαι καλές γιορτές, Καλά Χριστούγεννα, χαρούμενη χρυσή Πρωτοχρονιά και ας ευχηθούμε το 2026 να είναι μια χρονιά χωρίς πολέμους, χωρίς αύξηση στα καύσιμα, ας ευχηθούμε η τιμή της ντομάτας, των πιπεριών και των μελιτζανών να μην περάσουν τα πέντε ευρά το κιλό. Τώρα, τέτοια εποχή πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν ντομάτες, πιπεριές Φλωρίνης και μελιτζάνες δεν μπορώ να το καταλάβω! Πού τις βρίσκουν; Εγώ ακόμα δεν έχω φυτέψει. Μου φαίνεται ότι έχετε ξεπεράσει τα όρια, ότι λατρεύετε την κατάργηση της εξάρτησης από τη φύση.