φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΣΠΕΥΔΩ ευθύς αμέσως να άρω τη μομφή που θα εκφραστεί ότι λέω μεγάλα λόγια: ένας πολιτισμός τελειώνει, θα δούμε τι σημαίνει αυτό, όταν βρίσκεται σε αδιέξοδο και, κατά συνέπεια, όταν αντιμετωπίζει ένα ζωτικής σημασίας δίλημμα που αναπόφευκτα προκύπτει από το αδιέξοδο. Το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται ο δυτικός πολιτισμός είναι η πλήρης, ολοσχερής αδυναμία να αντιμετωπίσει, να επιλύσει τα πολλά και οξυμμένα κοινωνικά, με την ευρεία έννοια, προβλήματα που έχουν προκύψει εδώ και διακόσια πενήντα (250) χρόνια – από τις πρώτες μέρες του βιομηχανικού καπιταλσμού (1770) μέχρι σήμερα. Μπορεί να επιλύσει το μεγα-πρόβλημα της αποδιοργάνωσης του κλίματος; Δεν μπορεί. Και όχι μόνο δεν μπορεί αλλά δεν πρέπει να επιλυθεί. Ένα από αυτά που πρέπει να γίνουν για να μετριαστεί, όχι να επιλυθεί, το πρόβλημα, να περιοριστούν οι συνέπειες, είναι να μειώσουμε δραστικά τις μεταφορές και τις μετακινήσεις ώστε να περιορίσουμε δραστικά την κατανάλωση των ορυκτών καυσίμων. Αυτό είναι αδύνατο: κάθε χρόνο αυξάνουμε την κατανάλωση των ορυκτών καυσίμων διότι αυξάνονται οι μεταφορές και οι μετακινήσεις. Κατά συνέπεια, πάμε από το κακό στο χειρότερο. Το δίλημμα είναι σαφές: εάν επιλύσουμε τα προβλήματα, ο δυτικός πολιτισμός και ο καπιταλισμός θα αντιμετωπίσει υπαρξιακά προβλήματα, θα μετασχηματιστούν, θα πάψουν να είναι αυτό που είναι – αυτό όμως είναι ανεπιθύμητο: τα πολλά και οξυμμένα προβλήματα δεν πρέπει να επιλυθούν. . . Εάν δεν επιλυθούν, οδεύουμε ολοταχώς προς τον όλεθρο. Τι θα κάνουμε, θα τα επιλύσουμε τα προβλήματα ή όχι;
ΟΙ υπερασπιστές του δυτικού πολιτισμού, οι οποίοι βρίσκονται σε όλες τις θέσεις του πολιτικού φάσματος, έχουν την εντύπωση πως εμείς οι επικριτές του χαιρόμαστε για τα δυσεπίλυτα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο πολιτισμός μας, άρα, και για το τέλος του. Κάνουν ένα πολύ, πολύ μεγάλο λάθος. Δεν χαιρόμαστε, είμαστε απαισιόδοξοι και κρούουμε τον κώδωνα του κινδύνου. Οι υπερασπιστές του δυτικού πολιτισμού υποστηρίζουν ότι ο δυτικός πολιτισμός είναι εγγενώς ικανός να επιλύσει τα προβλήματα και θα τα επιλύσει: είτε μέσω της πολιτικής διαβούλευσης (ιδιαίτερου γνωρίσματος του δυτικού πολιτισμού που τον κάνει μοναδικό – δημοκρατία, δικαιώματα, ελευθερίες) είτε μέσω της τεχνολογίας και της επιστήμης. Ναι αλλά εδώ και διακόσια πενήντα χρόνια τα προβλήματα γίνονται περισσότερα και οξύνονται αενάως. Ο δυτικός πολιτισμός έχει γίνει παγκόσμιος, οπότε τα προβλήματά του είναι πια παγκόσμια προβλήματα. Πότε θα τα επιλύσει, όταν αυτά διαρκώς επιδεινώνονται και πολλαπλασιάζονται; Ας υποθέσουμε ότι γίνεται ένα δημοψήφισμα σε όλες τις χώρες της ΕΕ με επίδικο την κατάργηση του αυτοκινήτου, την κατάργηση της ατομικής, προσωπικής μετακίνησης, ώστε να περιοριστεί δραστικά η κατανάλωση των ορυκτών καυσίμων και να αρχίσει η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Τι λέτε; Εγώ λέω ότι πάνω από το 80% θα απορρίψει την πρόταση. Αυτοκίνητο και ας χαθεί ο κόσμος. Ποιος το γαμεί το μέλλον, τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας! Και γιατί να μην τα αντικαταστήσουμε με ηλεκτρικά; Να η λύση που θα προτείνει η τεχνολογία και η επιστήμη. Με την πυρηνική σύντηξη θα έχουμε αφθονότατη ενέργεια, η τεχνολογία των μπαταριών θα εξελιχθεί, οπότε θα έχει ο καθένας μας κάνα δύο ηλεκτρικά αυτοκίνητα κοκ. Ας περιμένουμε λοιπόν την πυρηνική σύντηξη κι ας ακολουθήσουμε αυτόν τον δρόμο – της τεχνολογίας και της επιστήμης. Η οποία θα επιλύσει και το πρόβλημα,λόγου χάριν, της δραματικής αύξησης της νοσηρότητας και της θνησιμότητας των κατοίκων των πόλεων: η τεχνητή νοημοσύνη θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε γιατί το ανοσοποιητικό σύστημα αποδυναμώνεται και θα το ενισχύσουμε με φάρμακα. Ο καθαρός αέρας, το καθαρό νερό, η καθαρή τροφή, το περπάτημα, η ολιγόωρη σωματική δραστηριότητα, οι πολλές σε καθημερινή βάση αλληλεπιδράσεις με άλλους και άλλες είναι περιττά, άχρηστα. Τι θα κάνουμε με τη μείωση της παραγωγής της τροφής και τον εν εξελίξει παγκόσμιο λιμό; Τεχνητή τροφή! Με την τεχνολογική ανεργία, την αεργία, τι θα κάνουμε; Πολύ εύκολο: Όχι Univeral Basic Income αλλά Καθολικό Βασικό Κεφάλαιο (Universal Basic Capital) – αφού θα καταργηθεί η εργασία, θα γίνουμε όλοι και όλες ιδιοκτήτες μέσων παραγωγής! Προτείνουν λύσεις για όλα τα προβλήματα αλλά δεν εφαρμόζουν ούτε μία. Θα!
Οι επικριτές του δυτικού πολιτισμού δεν χαίρονται – αγωνιούν και ανησυχούν για το τι έρχεται. Πολλές φορές ανησύχησαν και ουδέποτε έπεσαν έξω. Και επεχείρησαν να κατανοήσουν την αντίφαση μεταξύ των υψηλότατων επιτευγμάτων του δυτικού πολιτισμού και των ανείπωτων και αδιανόητων φρικαλεοτήτων που έχει προκαλέσει και που δεν προκάλεσε ΚΑΝΕΝΑΣ άλλος πολιτισμός: Άουσβιτς, ατομική βόμβα. Οι υποστηρικτές του δυτικού πολιτισμού περιέρχονται σε αμηχανία όταν αντιμετωπίζουν αυτή την αντίφαση και διατείνονται ότι πρόκειται για εξαιρέσεις, για ιστορικά “ατυχήματα” που δεν θα επαναληφθούν. Οι υπερασπιστές του δυτικού πολιτισμού είναι αισιόδοξοι και δεν ανησυχούν, εφησυχάζουν, κοιμούνται ήρεμοι και γαλήνιοι. Όλα θα πάνε καλά – σε μια εποχή που πάμε από το κακό στο χειρότερο, που τα πολλά και παγκόσμια πια κοινωνικά προβλήματα γίνονται περισσότερα και επιδεινώνονται.
Ο μόνος τρόπος, κατά τη γνώμη μου, να εξηγηθεί αυτή η αντίφαση είναι να εντοπίσουμε και να κατανοήσουμε την πολιτισμική παράδοση και τον τρόπο σκέψης που εμφωλεύει στις δύο πτυχές του δυτικού πολιτισμού – στην αρνητική (πολεμική, αρπακτική, καταστροφική και εξοντωτική, καταπιεστική και αυταρχική, ανταγωνιστική και ατομικιστική) και στη θετική (την ειρηνική, ισονομική και εξισωτική, τη συνεργασιακή και συμβιωτική, τη δημιουργική). Δεν θα αργήσουμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για δύο αντιθετικούς τρόπους σκέψης, για δύο εκ διαμέτρου κοσμοαντιλήψεις, δηλαδή, πολιτισμικές παραδόσεις, τρόπους σκέψης, κατά συνέπεια, και τρόπους ζωής. Δεν θα αργήσουμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο δυτικός πολιτισμός είναι δύο πολιτισμοί, ότι είναι ένας υβριδικός πολιτισμός, στον οποίο όμως τα συστατικά του στοιχεία δεν μπορούν να συγχωνευτούν, να ομοιογενοποιηθούν αλλά συνυπάρχουν και είναι λιγότερο ή περισσότερο ευδιάκριτα σε κάθε κοινωνικό πεδίο και επίπεδο.
ΠΟΙΟ είναι όμως το περιεχόμενο αυτών των δύο πολιτισμικών παραδόσεων και ποια είναι η μεταξύ τους σχέση; Είναι κυριαρχική ή συνεργασιακή; Η ύπαρξη τόσο πολλών προβλημάτων φανερώνει ότι κυρίαρχη είναι η πολιτισμική παράδοση του πολέμου, της αρπαγής, της καταστροφής, της εξόντωσης και του αυταρχισμού, υποτελής η πολιτισμική παράδοση της ειρηνης, της συνεργασίας, της συμβίωσης, της επίλυσης των προβλημάτων με τη συζήτηση, της ισότητας και της ελευθερίας. Η μεταξύ τους σύγκρουση, μία από τις κομβικές στιγμές του εμμενούς κοινωνικού πολέμου στις δυτικές κοινωνίες, άλλοτε είναι σα να μην υπάρχει κι άλλοτε αναζωπυρώνεται. Είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ότι στην εποχή μας οι ενδείξεις της αναζωπύρωσης είναι πολλές και ζωτικής σημασίας: κάθε κοινωνικό πρόβλημα είναι ένα πεδίο σύγκρουσης των δύο πολιτισμικών παραδόσεων, των δύο αντιτιθέμενων κοσμοαντιλήψεων.
ΤΕΛΕΙΩΝΩ. Η ειρηνική, συνεργασιακή, ελευθεριακή και εξισωτική πολιτισμική παράδοση θεωρεί ότι ο άνθρωπος ο σοφός δεν μπορεί να ζήσει χωρίς την κοινωνία και τη φύση, ότι είναι μέρος τους, ότι αυτές οι οντότητες είναι πιο ισχυρές από αυτόν, ότι η φύση είναι πιο ισχυρή από την κοινωνία, ότι είναι εξαρτημένος από την κοινωνία και από τη φύση και η κοινωνία από τη φύση και ότι αποδέχεται αυτή την εξάρτηση, αυτή τη σχέση, διότι θεωρεί ότι, εάν δεν υπάρξει, δεν θα υπάρξει ούτε αυτός ούτε η κοινωνία. Η φύση και η ζωή θα συνεχίσουν να υπάρχουν και χωρίς τον άνθρωπο τον σοφό.
Η πολεμική, αρπακτική, ανταγωνιστική, ατομικιστική, καταστροφική, εξοντωτική πολιτισμική παράδοση συνοψίζεται σε έναν στίχο της Ιλιάδας: είην αθάνατος και αγήρως ήματα πάντα, θα ήθελα να ήμουν αθάνατος και πάνα νέος (Θ 539). Η εκπλήρωση αυτής της επιθυμίας είναι ο στόχος της, ο σκοπός της, το τέλος της (με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης). Δηλαδή: επιθυμώ την κατάργηση της εξάρτησης από την κοινωνία και τη φύση, επιθυμώ να γίνω πιο ισχυρός από την κοινωνία και τη φύση – κοινωνία άλλωστε δεν υπάρχει! Πιο ισχυρός από την κοινωνία και τη φύση είναι ο Θεός: είναι μόνος (κοινωνία) και αθάνατος (φύση). Όταν μια μέρα των ημερών απομείνει μόνο ένας άνθρωπος σοφός που θα είναι αθάνατος, τότε θα έχουμε εκπληρώσει την επιθυμία μας.
ΠΡΟΣ τα εκεί οδεύουμε ολοταχώς. Αλλά δεν θα φτάσουμε ποτέ! Η αποτυχία της κυρίαρχης πολιτισμικής παράδοσης του δυτικού πολιτισμού θα είναι ένα από τα σημαντικότερα, ένα από τα συγκλονιστικότερα γεγονότα της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού. Μόνο που θα προκαλέσει πολλή ταλαιπωρία, πολλά βάσανα, πολλή δυστυχία αλλά δεν γίνεται αλλιώς, ο άνθρωπος ο σοφός δεν μαθαίνει αλλιώς, είναι το πιο βλαμμένο, το πιο κοντόθωρο, το πιο αποβλακωμένο ον που υπήρξε και υπάρχει πάνω στον πλανήτη.
Τω πάθει μάθος (Αισχύλος, Αγαμέμνων, 177).
ΠΟΣΟ θα διαρκέσει το τέλος του δυτικού πολιτισμού; Ποιες θα είναι οι σημαντικότερες εκδηλώσεις του τέλους του, οι μεγαλύτερες συμφορές δηλαδή; Είναι δυνατόν να μετριαστούν οι συνέπειες; Είναι δυνατόν να υπάρξει ένας νέος πολιτισμός; Με τα ερωτήματα αυτά θα ασχοληθούμε στο πολύ κοντινό μέλλον.