φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΑΚΟΥΩ συχνά και διαβάζω συχνότερα ότι ζούμε σε μεταβατική εποχή, φεύγουμε από μια εποχή και πάμε σε μια άλλη. Έχουμε κάποιες ενδείξεις για το πού πάμε – τις παρέχουν οι τάσεις του παρόντος – αλλά δεν είμαστε βέβαιοι, θα δούμε. Μεταβατική εποχή είναι μια εποχή στην οποία εκτυλίσσονται πολλοί και κομβικοί μετασχηματισμοί, πολλές και αξιοσημείωτες αλλαγές, σε πολλά πεδία και επίπεδα της κοινωνικής ζωής – από την παραγωγή του κοινωνικού πλούτου μέχρι του τρόπου που σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε με τη φύση και με τους άλλους. Ακολουθεί μετά μια εποχή σταθερότητας και κανονικότητας, κατά την οποία οι αλλαγές και οι μετασχηματισμοί είναι αμελητέες, μέχρι να έρθει μια νέα εποχή μετασχηματισμού και πολλών και έντονων αλλαγών. Αυτό το μοτίβο της κοινωνικής αλλαγής είναι σαφές, ευδιάκριτο και έντονο στις κοινωνίες του δυτικού πολιτισμού, αρχής γενομένης από την αρχαϊκή εποχή της αρχαιοελληνικής κοινωνίες, όταν ετέθησαν τα θεμέλια του πολιτισμού μας. Η αρχαϊκή εποχή (750-500) ήταν μια εποχή μετσχηματισμού της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας που ολοκληρώθηκε με τον γνωστό κλασικό πολιτισμό του 5ου και 4ου αιώνα.
ΟΙ εποχές του μετασχηματισμού παρουσιάζουν κάποια κοινά στοιχεία, τα οποία βέβαια παρατηρούμε και σήμερα. Ένα από αυτά είναι η αναζωπύρωση του κοινωνικού πολέμου. Το τι θα ακολουθήσει, θα εξαρτηθεί από την έκβαση του κοινωνικού πολέμου. Εξ αιτίας αυτού, αλλά όχι μόνο, αυξάνεται το κόστος της προστασίας της ισχύος και του πλούτου, σήμερα του κεφαλαίου, καθώς και το κόστος της λειτουργίας του συστήματος – αυτό είναι ένα δεύτερο κοινό στοιχείο. Αυτά τα δύο συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιαςι κατάστασης, τα βασικά χαρακτηριστικά της οποίας είναι η αρρυθμία, η αστοχία, η δυσλειτουργία του συστήματος των κοινωνικών σχέσεων σε όλες του τις εκφάνσεις. Το σύστημα της κυριαρχίας, γενικά και ειδικά, δεν δουλεύει καλά, κάνει διακοπές, ρετάρει, δεν τραβάει, όσο θα έπρεπε ή θα ήθελε να τραβάει. Διότι δίπλα στο παλιό εμφανίζεται και το νέο, τα οποία άλλοτε συνυπάρχουν αρμονικά, συνηθέστερα όμως αντιμάχονται, συγκρούονται, με αποτέλεσμα τη αφλογιστία (misfire) του συστήματος, της οργάνωσης των κυριαρχικών σχέσεων. Ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα: έκαναν απεργία οι φορτηγατζήδες στην Ιταλία, σταμάτησαν να δουλεύουν οι βιομηχανίες ζυμαρικών. Σε αυτές τις διακοπές, σε αυτά σταματήματα, τις δυσλειτουργίες στρέφω το ενδιαφέρον και την προσοχή μου. Πρόκειται για ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον και επίκαιρο ζήτημα.
ΟΛΑ αυτά τα γνωρίζουν οι καπιταλιστές και οι σύμβουλοί τους, οικονομολόγοι και κοινωνιολόγοι, τα γνωρίζουν οι ανώτατοι κρατικοί αξιωματικοί (όχι αξιωματούχοι!) και οι πολιτικοί (περιστασιακοί και προσωρινοί κρατικοί υπάλληλοι), και οργανώνουν την άμυνά τους, επινοούν τρόπους αντιμετώπισης των διακοπών, του ρεταρίσματος. Το πρώτο, λογικά και χρονικά, μέλημά τους είναι η αναπαραγωγή της κυριαρχίας, της καπιταλιστικής σήμερα, και οι διακοπές είναι μια πολύ σοβαρή αιτία αστοχίας της αναπαραγωγής. Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα, από φαιδρό έως για κλάμματα, είναι η καμπάνια κυβερνήσεων στη Γερμανία, Ολλανδία, Ιρλανδία, Γαλλία και πρόσφατα στην Αγγλία, για εφοδιασμό των νοικοκυριών με κάποια βασικά αγαθά για 72 ώρες – τρεις μέρες. Η καμπάνια στην Αγγλία ονομάζεται Be Ready – εάν είσαι διαβασμένος, θα είσαι έτοιμος! Read, ready! Τα βασικά αυτά αγαθά είναι νερό, τρόφιμα, φακός, μπαταρία γα φόρτιση κινητού, μετρητά μη πέσει το ιντερνετ και κάτι τέτοια παρόμοια. Οι εμπνευστές αυτής της κομπάνιας υποθέτουν, δέχονται, ότι η οποιαδήποτε διακοπή δεν θα διαρκέσει πάνω από τρεις μέρες κι αν όλα τα νοικοκυριά διαθέτουν αυτά τα βασικά αγαθά επιβίωσης, δεν θα ξαμολυθούν στους δρόμους αναζητώντας τροφή και φάρμακα, παρεμποδίζοντας τις αρχές να αντιμετωπίσουν την όποια διακοπή. Η κρίση εμφανίζεται με τη μορφή της διακοπής, του σταματήματος.
ΟΤΑΝ εκκινήσει μια διαδικασία μετασχηματισμού (του καπιταλισμού, της κοινωνίας, του τρόπου σκέψης), η διαδικασία αυτή εκτυλίσσεται σε δύο φάσεις και με δύο τρόπους, Στην πρώτη φάση σημειώνονται διάσπαρτες αλλαγές, σε πολλά πεδία και είναι μικρής διάρκειας. Η αλλαγή όμως είναι βία και, όπως και η βία, τείνει να κλιμακώνεται και να ανατροφοδοτείται (feedback) ενισχυόμενη. Στη δεύτερη φάση, ενδέχεται οι αλλαγές να συντονιστούν και να αλληλοενισχύονται. Σε αυτή την περίπτωση, η διάρκεια των αλλαγών είναι μεγάλη – χρόνια, δεκαετίες και αιώνες: ο μετασχηματισμός της ρωμαϊκής κοινωνίας είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.
ΕΙΝΑΙ σαφές ότι ζούμε την πρώτη φάση της μεταβατικής μας εποχής, του μετασχηματισμού του καπιταλισμού και των καπιταλιστικών κοινωνιών. Ο καπιταλισμός, θα το πω άλλη μια φορά, δεν θα καταρρεύσει, δεν θα ανατραπεί: θα μετασχηματιστεί. Όταν ένα οικοδόμημα καταρρέει, παύει να υπάρχει. Οι κοινωνίες όμως και οι τρόποι παραγωγής δεν καταρρέουν, δεν παύουν να υπάρχουν, θα βρουν τρόπους να επιβιώσουν – εκτός βέβαια εάν πεθάνουν όλοι. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι τρόποι επιβίωσης είναι πολύ σκληροί, είναι πολύ βίαιοι, ο βίος ταυτίζεται με τη βία. Δεν θα ήθελα να ζήσω, και προ παντός τα παιδιά μας, τέτοιες μέρες. Πρόκειται για εφιαλτική φρίκη. Μερικές φορές όμως είναι αναπόφευκτη! Ο καπιταλισμός δεν θα ανατραπεί διότι αυτοί που θα μπορούσαν να τον ανατρέψουν είναι πολύ ανίσχυροι έναντι της ισχυρής οργάνωσης των αντιπάλων τους – και εννοώ τον στρατό και τα όπλα του. Με μολότωφ και βεγγαλικά δεν ανατρέπεται ο καπιταλισμός.
ΠΟΎ παρατηρούνται σήμερα οι διακοπές και ποια είναι η συχνότητα και η διάρκειά τους; Πόσο πιθανό είναι να κλιμακωθούν, να γίνουν πιο συχνές και μεγαλύτερης διάρκειας; Παρατηρούνται σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής: στην παραγωγή του κοινωνικού πλούτου, στην εφοδιαστική αλυσίδα, στη συγκοινωνία και τις μεταφορές, στην επικοινωνία, στις κοινωφελείς υπηρεσίες, στην εκπαίδευση, στην παροχή νερού και ηλεκτρικού ρεύματος. Οι αιτίες είναι πολλές: απεργίες, έλλειψη πρώτων υλών και ενέργειας, έντονα κλιματικά φαινόμενα, διαδηλώσεις, μείωση κατανάλωσης. Οι διακοπές σχετίζονται με τη συρρίκνωση του καπιταλισμού, με το σταμάτημα παραγωγικών και εμπορικών δραστηριοτήτωνη, κατάσταση που ενισχύει την εμφάνιση διακοπών.
Ο καπιταλισμός συρρικνώνεται και ρετάρει. Αυτή είναη η μεγατάση της εποχής μας. Θα επιφέρει ένδεια και σπάνη, στέρηση και ταλαιπωρία. Πρόκειται για μια συσσώρευση πολλών και οξυμένων κοινωνικών, άρα και προσωπικών, προβλημάτων, τα οποία δεν πρέπει να επιλυθούν. Η αναζωπύρωση του κοινωνικού πολέμου είναι αναπόδραστη. Το αντικείμενο διαμάχης, το διακύβευμα, θα είναι η επιθυμία επίλυσης ή μη επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε. Εάν δεν προετοιμαστούμε, εάν δεν εστιάσουμε σε ένα από αυτά τα προβλήματα, που συνυφαίνεται με όλα τα άλλα, εάν δεν ορίσουμε και διατυπώσουμε με απλότητα και σαφήνεια τη στρατηγική μας επιδίωξη, εάν δεν βρούμε νέους τρόπους διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου, τότε όλη η ήττα θα είναι δική μας.