η πολεμική ποιμενική προέλευση του δυϊκού αριθμού και η εξαφάνισή του

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Εάν θα θέλαμε να πούμε βουνό στην σουμερική, θα λέγαμε kur· εάν θα θέλαμε να πούμε βουνά, θα λέγαμε kurkur. Αυτός ο τρόπος σχηματισμού του πληθυντικού, η επανάληψη του ονόματος, είναι ένας από τους δύο  τρόπους σχηματισμού του πληθυντικού (που γνωρίζω –  γίνονται έρευνες). Το άλογο στη τουρκική είναι at και το σπίτι ev· τα άλογα είναι atlar και τα σπίτια  evler. Σε αυτόν τον τρόπο, ο πληθυντικός σχηματίζεται με ένα μόρφημα που σημαίνει ‘πολλά’ και το οποίο μετασχηματίζεται σύμφωνα με το ριζικό φωνήεν του ονόματος.  Με τον ίδιο σχεδόν τρόπο σχηματίζεται ο πληθυντικός και στην αρχαία ελληνική (και σε όλες τις αρχαίες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες) μόνο που εδώ τα μορφήματα είναι περισσότερα:  υπάρχει το μόρφημα α για τα ουδέτερα  (δώρ-α, πράγματ-α) και τα μορφήματα ες (λέοντ-ες) και ι (λύκος-ι > λύκο-ι, χώρα-ι) .

     Οι δύο παραπάνω τρόποι σχηματισμού του πληθυντικού μας παροτρύνουν να διατυπώσουμε την άποψη ότι η εμφάνιση του ενικού αριθμού προηγείται αυτήν του πληθυντικού. Η ύπαρξη όμως του περιληπτικού αριθμού στην αρχαία ελληνική περιπλέκει κάπως τα πράγματα και μας ωθεί να επαναξετάσουμε κάποιες βεβαιότητες. Ο περιληπτικός αριθμός είναι ο τύπος του ενικού που δηλώνει πλήθος, η αρίθμηση του οποίου δεν μας ενδιαφέρει. Ο τύπος λαός είναι περιπληπτικός αριθμός: μορφολογικά είναι ενικός, σημασιολογικά όμως σχετίζεται με τον πληθυντικό!  Στη αρχαία ελληνική πληθυντικό χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να δηλώσουμε αντικείμενα τα οποία μπορούμε να μετρήσουμε (Αχαρνείς, οίκοι, πόλεις), αντικείμενο το οποίο αποτελείται από πολλά μέρη (έγκατα, έντερα, τεύχεα  [πανοπλία στον Όμηρο])· όταν θέλουμε να δηλώσουμε αντικείμενα η απαρίθμηση των οποίων δεν μας ενδιαφέρει,  χρησιμοποιούμε άλλοτε ενικό (περιληπτικός) κι άλλοτε πληθυντικό.

    Η αρχαία ελληνική όμως γλώσσα και όλες οι αρχαίες ινδοευρωπαϊκές διέθεταν κι έναν άλλον αριθμό, τον δυϊκό. Υπάρχουν πολλές ασάφειες σχετικά με το πότε χρησιμοποιούνταν αυτός ο αριθμός και ο λόγος είναι ότι οι μαρτυρίες που έχουμε είναι μαρτυρίες από την εποχή της παρακμής του, κατά την οποία ο δυικός χρησιμοποιείται με τρόπους που προκαλούν πολλά ερωτηματικά και σύγχυση. Η ασυνέπεια της χρήσης του στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια είναι χαρακτηριστική: άλλοτε χρησιμοποιείται ο δυϊκός αντί του πληθυντικού κι άλλοτε ο πληθυντικός αντί του δυϊκού! Ο δυικός εξαφανίστηκε ολοσχερώς κατά τον 2ο π. Χ. αιώνα –  ήταν όμως ήδη εξαφανισμένος προ πολλών αιώνων. Επιβίωνε μόνο στην αττική διάλεκτο, τη στιγμή που η ιωνική τον αγνοεί παντελώς ήδη από τον 6ο αιώνα. Η τάση εξαφάνισής του είναι ήδη σαφής στο ιωνικό έπος. Η επιβίωση του δυικού, μιας πολύ συντηρητικής κατηγορίας, στην αττική διάλεκτο, η οποία ήταν η πιο νεωτεριστική διάλεκτος, παραμένει μυστήριο. Αλλά δεν είναι και το μόνο:  πότε μεταχειρίζονταν τον δυϊκό, ποιά ήταν η αρχική του χρήση, ποιά ήταν η προέλευσή του; 

Continue reading

– ω: ιστορία της κατάληξης του α΄ προσώπου ενικού του Ενεστώτα

το μοτιβο (της Αποστολίας)

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα    

   Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Φιλίστορα και στον Βασίλη Κομήτη

     Η κατάληξη -ω του πρώτου προσώπου ενικού του Ενεστώτα (τρέχ-ω, λέγ-ω) ήταν και είναι ένα αίνιγμα, ένα μυστήριο· ταΐζω τη μεγαλομανία μου και σας λέω: παγκόσμια αποκειστικότητα!  με το σημερινό σημείωμα, φίλες και φίλοι, θα πάψει να είναι!  Αν το διαβάσει φέρελπις και φιλόδοξος φοιτητής/φοιτήτρια της Φιλολογίας ή της Ιστορικής Γωσσολογίας ας το κάνει διδακτορική διατριβή –  θα χαρώ πολύ γιατί θα μάθω κι άλλα πολλά. Γιατί όμως η κατάληξη -ω να χαρακτηρίζεται αίνιγμα, μυστήριο;   

Continue reading

γενική πτώση: προέλευση και εξέλιξη· 2. σύνταξη

Η ομορφη μουτζουρα (της Δέσποινας)

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Εάν η γενική, η δοτική και η αιτιατική είναι πτώσεις, θα πρέπει να υπάρχει κάποια βάση·  υπάρχει αυτή η βάση και είναι η ονομαστική. Η ονομαστική  δεν είναι πτώση, είναι η βάση πάνω στην οποία οργανώνεται η κλίση. Η ονομαστική ονομάζει, δηλώνει την πράξη του ονομάζειν καθ’ εαυτήν (ο άρτος εστί λευκός) . Ως βάση, η ονομαστική δεν έχει κατἀληξη (οι ονομαστικές χώρα, λύκος, ρήτωρ, σώμα  δεν έχουν καταλήξεις)- κι αν έχει,  είναι μεταγενέστερη εξέλιξη: 

Continue reading

γενική πτώση: προέλευση και εξέλιξη· 1. μορφολογία

το βιτρο (του Παύλου)

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα 

    Μαθαίναμε στο σχολείο ότι το όνομα (ουσιαστικό και επίθετο, και η μετοχή του ρήματος) ταξινομείται ως προς τη κλίση σε τρεις κατηγορίες: την α΄, τη β΄και τη γ΄κλίση· κριτήριο της ταξινόμησης είναι η κατάληξη στην ονομαστική. Μια πιο επιστημονική ταξινόμηση, του P. Chantraine λόγου χάριν,  διακρίνει την αθέματη κλίση (γ΄κλίση), την θεματική κλίση (β΄κλίση) και την κλίση σε -α (α΄κλίση). Είναι σαφές ότι το μόνο που αλλάζει είναι  η ονομασία της κλίσης. Θεωρώ ότι η ταξινόμηση αυτή είναι επιφανειακή, εμπειρική. Νομίζω πως ήρθε η ώρα να δούμε την κλίση του

Continue reading

πως η τουρκική γλώσσα μας βοηθάει να κατανοήσουμε το παρελθόν της αρχαίας (άρα και της νέας) ελληνικής

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Αν και δεν γνωρίζουμε, ίσως να μην μάθουμε ποτέ, πότε και πως εμφανίστηκε η γλώσσα, η έναρθρη ανθρώπινη επικοινωνία, μας επιτρέπεται όμως να διατυπώσουμε κάποιες εικασίες πάνω σε αυτό το ζήτημα. Να δύο από αυτές.  Θα υπήρξε μια πρώτη λέξη (δεν θα μάθουμε ποτέ ποια ήταν αυτή), θα υπήρξε για πρώτη φορά η απόδοση μιας σημασίας (σημαινόμενο) σε κάποιο ήχο (σημαίνον).  Η σημασία, το σημαινόμενο, παραπέμπει σε κάποιο αντικείμενο αναφοράς – ας υποθέσουμε ότι στον ήχο α, στην κραυγή α, δόθηκε η σημασία ‘νερό’ · η επέκταση αυτής της πρακτικής, περί πρακτικής πρόκειται, δημιούργησε τη γλώσσα: μόλις έγινε η αρχή, η επινόηση λέξεων έγινε καθημερινή πρακτική, η οποία υπάρχει ακόμα και θα υπάρχει όσο θα ζουν άνθρωποι πάνω στη γη. Αν και ο άνθρωπος σκεφτόταν κάπως πριν μιλήσει, μια μέρα θα δούμε πως,  όταν θα καταπιαστούμε με τη διαδικασία σχηματισμού του εγκεφάλου, άρα και με τη λειτουργία του,  η γλώσσα αύξησε τις δυνατότητες της σκέψης σε τέτοιο βαθμό που δεν μπορούμε να νοήσουμε τη μία χωρίς την άλλη. Εάν λάβουμε υπόψη μας ότι μία από προϋποθέσεις της εμφάνισης της γλώσσας ήταν οι δεικτικές χειρονομίες, δεν μας επιτρέπεται να μην συσχετίσουμε την προγλωσσική σκέψη με τις χειρονομίες  και να μην εικάσουμε τον παραπέρα εμπλουτισμό της γλώσσας μέσω του συνδυασμού λέξεων και χειρονομιών δείξης. Εάν, λόγου χάριν, α σήμαινε νερό, η δείξη του στόματος και η προφορά της λέξης α θα σήμανε πίνω νερό ή διψώ ή νερό πόσιμο κλπ. Ας μην ξεχάσουμε και την συμβολή του τονισμού στην εμφάνιση της πολυσημίας (μια λέξη εκφράζει περισσότερες από τη μια σημασίες): στην κινεζική, η λέξη fu προφέρεται με τέσσερις διαφορετικούς τόνους και σημαίνει ‘άθρωπος’, ‘τύχη’, ‘πλούσιος’ και ‘επαρχία᾿.

Continue reading

σημεία στίξης: η Τροχαία (ή τα φρένα;) του γραπτού λόγου

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Θα γράψουμε όπως έγραφαν οι αρχαίοι Έλληνες, με κεφαλαία γράμματα και χωρίς κενό μεταξύ των λέξεων,  το τέλος ενός διηγήματος που κάθε φορά που το διαβάζω βουρκώνω και δακρύζω, κι ας προσπαθήσουμε να το διαβάσουμε:

     ΔΙΟΤΙΑΝΕΛΟΓΙΣΘΗΝΟΣΑΜΟΙΕΛΕΓΕΠΕΡΙΑΥΤΟΥΠΑΡΕΒΑΛΟΝΤΗΝ ΑΓΑΘΟΤΗΤΑΤΟΥΠΑΡΑΦΡΟΝΟΣΜΕΤΗΝΒΔΕΛΥΡΑΝΠΑΝΟΥΡΓΙΑΝΤΟΥΠΡΩΗΝ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥΚΑΙΔΕΝΗΕΞΕΥΡΟΝΝΑΕΥΡΩΠΟΙΟΣΕΚΤΩΝΔΥΟΗΤΟΝΟ ΦΟΝΕΥΣ ΤΟΥΑΔΕΛΦΟΥΜΟΥ

     Κι ας το γράψουμε όπως το έγραψε ο Γεώργιος Βιζυηνός:

    Διότι ανελογίσθην όσα μοί έλεγε περί αυτού· παρέβαλον την αγαθότητα του παράφρονος με την βδελυράν πανουργίαν του πρώην ταχυδρόμου, και δεν ήξευρον να εύρω,  ποίος εκ των δύο ήτον ο φονεύς του αδελφού μου!

    Δεν θα μπορούσαμε, φίλες και φίλοι,  να γράφουμε και να διαβάζουμε όπως έγραφαν οι αρχαίοι Έλληνες. Η ζωή μας θα γίνονταν, μα την Παναγία, πολύ δύσκολη. Το ερώτημα είναι πως τα κατάφερναν οι αρχαίοι Έλληνες όχι να γράψουν αλλά να διαβάσουν αυτά που έγραφαν, με τον τρόπο που τα έγραφαν. Με άλλα λόγια, πώς έγραφαν και διάβαζαν κείμενα χωρίς σημεία στίξης;  

    Θα εκπλαγείτε βέβαια, αν και δεν θα έπρεπε, αν σας πω ότι τα διάβαζαν πολύ εύκολα και πολύ γρήγορα διότι είχαν στη διάθεσή τους ένα τρόπο να δηλώνουν πότε, πού έπρεπε να σταματούν και πόσο κάθε φορά. Εμείς χρησιμοποιούμε τα σημεία στίξης για να το καταφέρουμε αυτό. Οι αρχαίοι Έλληνες;

Continue reading

ο Παρατατικός και τα αποσιωπητικά

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Σήμερα θα καταπιαστούμε με ένα κοινό στοιχείο του Παρατατικού και των αποσιωπητικών. Θα αναρωτηθείτε βέβαια πως είναι δυνατόν να υπάρχει κάποιο κοινό στοιχείο μεταξύ ενός χρόνου, του Παρατατικού, και ενός σημείου στίξης, των αποσιωπητικών. Θα δούμε πως υπάρχει.

  Από τις παρακάτω προτάσεις, οι δύο πρώτες δεν είναι γραμματικά σωστές, οι δύο τελευταίες όμως είναι:

*τρώω όταν ήρθες

*έφαγα όταν ήρθες

έτρωγα όταν ήρθες

είχα φάει όταν ήρθες

Δεν δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε γιατί τις δύο πρώτες προτάσεις δεν μπορούμε να τις εκφέρουμε (και το δηλώνουμε με τον αστερίσκο). Ο Ενεστώτας τρώω δηλώνει τη διάρκεια στο παρόν ενώ ο άοριστος ήρθες το στιγμιαίο στο παρελθόν. Οι καταστάσεις αυτές όμως είναι ασύμβατες μεταξύ τους. Ασύμβατες είναι και οι καταστάσεις μεταξύ των δύο Αορίστων έφαγα και ήρθες: η δήλωση δύο στιγμιαίων καταστάσεων στο παρελθόν είναι αδύνατη: το στιγμιαίο μπορεί να υπάρξει μόνο στα πλαίσια της διάρκειας. Ο Παρατατικός όμως  έτρωγα δηλώνει τη διάρκεια στο παρελθόν και είναι συμβατός με τον Αόριστο ήρθες που δηλώνει το στιγμιαίο στο παρελθόν. Σε αυτή την περίπτωση, το στιγμιαίο (ήρθες) εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια της πράξης (έτρωγα) που δηλώνει το ρήμα. Και ο [Υπερσυντέλικος δηλώνει ότι η ενέργεια του ρήματος είχε συντελεστεί (είχα φάει), όταν άρχισε κάτι άλλο, οπότε είναι συμβατός με τον στιγμιαίο Αόριστο (ήρθες)].

   Ας δούμε τώρα τις παρακάτω προτάσεις

τρώω

έτρωγα

Η πρώτη μπορεί να σταθεί ως αυτόνομη πρόταση.  Και η  δεύτερη μπορεί αλλά έχουμε την αίσθηση ότι κάτι λείπει, ότι είναι νοηματικά ελλιπής, ότι κάτι περιμένουμε μετά το ρήμα. Γιατί συμβαίνει αυτό άραγε; 

Continue reading

από τον Μέλλοντα της αρχαίας ελληνικής στον Μέλλοντα της νέας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Όταν διδασκόμαστε στο σχολείο Γραμματική ή Ιστορία,  διδασκόμαστε και διαμορφώνουμε μια παράσταση του χρόνου που είναι όλως γραμμική. Ο χρόνος παριστάνεται ως μια ατέρμων γραμμή που κινείται στα αριστερά μας προς το παρελθόν, ή αρχίζει από εκεί,  και δεξιά μας προς το μέλλον. Το σημείο επαφής του παρελθόντος και του μέλλοντος είναι το παρόν, μία στιγμή της διάρκειας του χρόνου, μία στιγμή που καταβροχθίζει το μέλλον και αποβάλλει, χέζει θα έλεγα,  παρελθόν. Παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον να ερευνήσουμε και να κατανοήσουμε την προέλευση της γραμμικής παράστασης του χρόνου, έχοντας κατά νου ότι κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του ανθρώπινου γένους επικρατούσε η κυκλική παράσταση του χρόνου, η οποία είναι σαφώς τροφοσυλλεκτικής και αγροτικής προέλευσης.

    Το μόνο που μπορούμε σήμερα να πούμε είναι ότι η γραμμική παράσταση του χρόνου είναι επινόηση της ινδοευρωπαϊκής ποιμενικής Κυριαρχίας. Με την επιθυμία του Κυρίου να είναι πιο ισχυρός έναντι της φύσης και του αντιπάλου (Κυρίου ή Υποτελούς) και την προσδοκία της εκπλήρωσης της επιθυμίας στο βάθος του επερχόμενου χρόνου, το ενδιαφέρον στρέφεται προς το μέλλον· στον πυρήνα της γραμμικής παράστασης του χρόνου εντοπίζουμε την πυρηνική επιθυμία του Κυρίου, την επιθυμία της εκπλήρωσης όλων των επιθυμιών, την επιθυμία της διαμόρφωσης της μελλοντικής πραγματικότητας βάσει των επιθυμιών – αυτή είναι η επινόηση της πραγματικότητας, αυτός είναι ο αποικισμός του μέλλοντος.

      Η επικράτηση της γραμμικής παράστασης του χρόνου δεν θα μπορούσε να αφήσει αδιάφορους τους Υποτελείς, αναγκαζόμαστε να παίζουμε μπάλα στο γήπεδό του, πέφτουμε όμως θύματα αυταπάτης εάν νομίζουμε ότι η κυκλική παράσταση του χρόνου εξέλιπε παντελώς –  το ότι αποδυναμώθηκε και εκδιώχτηκε και καταχωνιάστηκε στα περιθώρια της κοινωνικής ζωής αυτό είναι βέβαιο. Εάν ο Κύριος ενδιαφέρεται τα μάλα για το μέλλον, και την αποίκισή του, η αδιαφορία του Υποτελούς για το μέλλον θα ήταν ακατανόητη και άκρως ηττοπαθής. Έτσι, το πως έβλεπαν, πως βλέπουν και πως θα βλέπουν το μέλλον ο Κύριος και  οι Υποτελείς είναι κάτι που δεν μας αφήνει ασυγκίνητους· στρέφουμε λοιπόν προς τα εκεί τη φιλομάθειά μας και κάνουμε έρευνες.

    Η Γραμματική είναι ένας από τους τρόπους να ικανοποιήσουμε τη φιλομάθειά μας: καταγράφει κοινωνικές σχέσεις και κοινωνικές αντιλήψεις του παρελθόντος που έχουν παγιωθεί, έχουν αποκρυσταλλωθεί στη μορφή, τη σύνταξη και τη σημασία των λέξεων. Εάν επιδιώξουμε να ερευνήσουμε το πως η Γραμματική κωδικοποιεί τις αντιλήψεις για το μέλλον, θα  αναγκαστούμε να καταφύγουμε στη μελέτη του Μέλλοντα και στην εξέλιξή του, περιοριοριζόμενοι στα πλαίσια της αρχαίας και της εξ αυτής προερχόμενης νέας ελληνικής . Το ειδικότερο ενδιαφέρον μας είναι η μελέτη και η κατανόηση της φράσης το προλεταριάτο θα πάρει κομμουνιστικά μέτρα, διότι η ανάγνωσή της γεννά καθόλου απροσδόκητα το ερώτημα: γιατί ο  συντάκτης δεν έγραψε θα παίρνει αλλά θα πάρει; Η επιλογή αυτή, ασυνείδητη ή μή, δεν παραπέμπει σε κάποιες πολιτικές θέσεις και απόψεις;  Ποιές είναι αυτές;  Μπορούμε να τις εντοπίσουμε μελετώντας τη διαφορά μετξύ του εξακολουθητικού Μέλλοντα θα παίρνει και του στιγμιαίου θα πάρει;

   Η διάκριση αυτή δεν υπήρχε στην αρχαία ελληνική. Και όχι μόνο αυτό: ο Μέλλων δεν ήταν χρόνος με την αυστηρή σημασία της γραμματικής έννοιας  ‘ χρόνος ‘ . Θα πρέπει λοιπόν να κάνουμε μια παράκαμψη, τρελλαινόμαστε για παρακάμψεις, και να εξετάσουμε τον γραμματικό χρόνο. Δεν θα τα καταφέρουμε όμως εάν δεν εξετάσουμε την έννοια του ρήματος – άλλη μια παράκαμψη! Μην ανησυχείτε, θα είναι και οι δύο σύντομες και πολύ απλά διατυπωμένες.

Continue reading

Μέλλων: Υποτακτική Αορίστου με καταλήξεις Οριστικής Ενεστώτα

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

    Σήμερα θα ασχοληθούμε με τον Μέλλοντα της αρχαίας, και της νέας,  ελληνικής· για να αποφύγω τη μομφή του άγονου και νεκροφιλικού σχολαστικισμού θα καταφύγω σε δύο καλά οχυρωμένες θέσεις: θα επικαλεστώ αφενός την ελευθερία σκέψης,  πνεύματος, έρευνας και αναζήτησης και αφετέρου την πεποίθηση ότι η γλώσσα μάς καταδυναστεύει (we live by, θα το έλεγα καλύτερα) και η καταδυνάστευση αυτή δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Για την ελευθερία πνεύματος δεν έχω να προσθέσω απολύτως τίποτα, για την καταδυνάστευση όμως της γλώσσας θα εκθέσω κάποιες σκέψεις αφού εκφράσω δημόσια την ενθάρρυνση,  και τη χαρά ασφαλώς, που προσφέρουν οι φίλοι και οι φίλες που με τα σχόλιά τους συμβάλλουν στη δημιουργία μιας άτυπης κοινότητας ελευθερίας σκέψης και παραγωγής γνώσης. Εδώ στην Καστανούσσα, πέρα από τα μέλη της οικογένειας, περιορίζομαι να συνομιλώ με τα φυτά και τα βιβλία, αντιλαμβάνεστε τι παρέα και τι παρηγοριά είναι τα σχόλια· και να συμπληρώσω ότι το λίγο είναι σπατάλη – εάν ρίξεις ένα ποτήρι νερό σε ντοματιά, πάει, το σπατάλησες! Έναν γεμάτο μεγάλο κουβά χρειάζεται η ντοματιά! Δηλώνω έχοντας επίγνωση του τι λέω ότι είμαι ντ0ματιά. Παίρνω υπόψη μου κάθε υπαινιγμό, κάθε γνώμη και γνώση, κάθε διαφωνία, παίρνω δουλειά για το σπίτι, γίνονται έρευνες, τα αποτέλεσμα των οποίων δεν θα αργήσουν να εκδηλωθούν.

    Κάθε γλώσσα επιβάλλει στους ομιλητές έναν συγκεκριμένο  τρόπο σκέψης, επιβάλλει αντιλήψεις και στάσεις ζωής κι όλα αυτά με έναν παντελώς λανθάνοντα και υπαινικτικό τρόπο που οι ομιλητές δεν μπορούν να αντιληφθούν και να εντοπίσουν. Είναι βέβαιο ότι ο τρόπος σκέψης, οι αντιλήψεις, δεν καθορίζονται μόνο από τη γλώσσα αλλά η συμβολή της γλώσσας είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι μπορούμε να σκεφτούμε και να φανταστούμε. Ένα απλό παράδειγμα: το ότι ο ουρανός είναι γραμματικού γένους αρσενικού, παρόλο που δεν έχει αρχίδια, οφείλεται στό ότι κάποια στιγμή οι ομιλητές τον εξέλαβαν ως φυσικού αρσενικού γένους. Γιατί να είναι κάτι το έμψυχο, γιατί να είναι είναι αρσενικός κι όχι θηλυκός, γιατί δεν είναι άψυχο (ουδέτερο); Γιατί η γη να είναι έμψυχη, θηλυκού γένους; Γιατί να σχηματιστεί η παράσταση της γονιμοποίησης από τον ουρανό, με τη βροχή που χύνει (ο Ζεύς, παρακαλώ), της γης,  που γεννάει τα φυτά; Γιατί να προσωποποιηθούν ο ουρανός (Ουρανός)  και η γη (Γη); Τί κάνουμε, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε,  όταν μεταχειριζόμαστε τις λέξεις ο ουρανός, η γη; Η γλώσσα μάς υποβάλλει την αντίληψη ότι ο ουρανός είναι αρσενικού γένους και η γη θηλυκού γένους! Η σκέψη ότι ο ουρανός είναι πάνω και χύνει (τη βροχή) και η γη είναι κάτω και υφίσταται το χύσιμο (της βροχής) είναι παντελώς απαράδεκτη;  Όχι, φίλες και φίλοι, είναι εντελώς παραδεκτή.

Continue reading

φίλος ὦ Μενέλαε [Ιλιάδα Δ 189]· δικέ μου! : σύντομη ιστορία της Κλητικής

    φίλε, φίλη, καλή σου μέρα  

    φίλες, φίλοι, καλή σας μέρα

    Οι μαθητές στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο μαθαίνουν πως τα ονόματα (ουσιαστικά και επίθετα) κλίνονται, έχουν κλίσεις και πως οι πτώσεις είναι τέσσερις στη νεοελληνική και πέντε στην αρχαία ελληνική.  Σήμερα, θα εκθέσουμε μια σύντομη αλλά περιεκτική ιστορία της Κλητικής. Πριν το κάνουμε όμως δεν θα χάσουμε την ευκαιρία να σκεφτούμε πάνω σε κάποιες αντιλήψεις που έχουν παραδοθεί ως βεβαιότητες και αυτονόητα, δεν είναι όμως. 

   Ας ρίξουμε κατ’ αρχήν ένα βλέφαρο στους όρους κλίση και πτώση. Σημασιολογικά, φαίνεται πως η πτώση συμπληρώνει την κλίση: εάν κάτι δεν κλίνει, δεν πέφτει· για να υπάρξει πτώση, πρέπει να υπάρξει κλίση. Στρἐφω την προσοχἠ μου,  και την προσοχή σας, στην αρχική σημασία των όρων κλίση και πτώση. Διότι οι λέξεις αυτές, πριν υιοθετηθούν από τον γραμματικό Διονύσιο τον Θράκα (Α΄ αιώνας π. Χ.), ήταν λέξεις της καθομιλουμένης. Κλίσις σήμαινε αρχικά ξάπλωμα (πρβλ. κλίνη, κρεβάτι!), ενώ η πτώσις δήλωνε αυτό που δηλώνει και σήμερα η πτώση: το πέσιμο από ψηλά ή την όρθια στάση. Είναι σαφές και βέβαιο ότι και η κλίσις, το ξάπλωμα, υπονοεί την όρθια στάση: είμαι όρθιος και ξαπλώνω (κλίνω).

    Εάν λοιπόν η κλίση και η πτώση προϋποθέτουν ένα αρχικό σημείο από το οποίο απομακρινόμαστε, το οποίο είναι η όρθια στάση, τότε, πέραν της καθημερινότητας και της καθομιλουμένης, θα πρέπει και στο επίπεδο της Γραμματικής να υπάρχει κάτι από το οποίο απομακρινόμαστε, αποκλίνουμε, πέφτουμε – έτσι δεν είναι; Έτσι, είναι, φίλες και φίλοι. Ποιό είναι αυτό το σημείο; Ποια είναι η (γραμματική) όρθια στάση των ονομάτων; 

       Εἱναι η Ονομαστική, φίλες και φίλοι. Κατά συνέπεια, η Ονομαστική δεν είναι πτώση, κατά συνέπεια, δεν κλίνεται!  Τί είναι; Η Κλητική; Ούτε η Κλητική είναι πτώση!  Και τί είναι; Και γιατί τις εκλαμβάνουμε ως πτώσεις; Ποιός ευθύνεται γι΄ αυτό το παράδοξο; 

Continue reading