φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Ένας στίχος (50) από τον ‘Προμηθέα Δεσμώτη’ του Αισχύλου μας βοηθάει να κατανοήσουμε τι σήμαινε ‘ελευθερία’ και ‘ελεύθερος’ για τους αρχαίους Έλληνες, κατ΄επέκταση και για τον Κύριο καπιταλιστή του παρόντος. Κατά συνέπεια, και τι δεν σημαίνει ‘ελευθερία’ και ‘ελεύθερος’ για μας.
ελεύθερος γάρ ούτις εστί πλήν Διός
Κανένας δεν (μπορεί να) είναι ελεύθερος εκτός από τον Δία.
Εάν δεν μπορεί να είναι κανένας ελεύθερος εκτός από τον Δία, και εφόσον γνωρίζουμε τι εστί ο αθάνατος και πανίσχυρος Δίας (αυτό που θα ήθελε να ήταν ο επίγειος Κύριος, ο ήρωας), τότε η ελευθερία είναι μια επιθυμία, μια επιδίωξη, ένας σκοπός, ένα τέλος. Αυτό σημαίνει ότι ο Κύριος δεν είναι ελεύθερος μόνο και μόνο επειδή δεν είναι πανίσχυρος, δεν είναι πιο ισχυρός από τη Φύση και τους Υποτελείς Παραγωγούς. Όταν θα γίνει πανίσχυρος, δηλαδή αθάνατος, θα είναι ελεύθερος.
Θα είναι απόλυτος. Απόλυτος είναι αυτός που έχει λυθεί από όλα τα δεσμά. Το απόλυτο ως φιλοσοφικός όρος σημαίνει κάτι που δεν εξαρτάται από κάτι άλλο, αλλά αυτό το κάτι μην μας ξεγελάει: θέλει να πει κάποιος αλλά ντρέπεται να το πει. Το απόλυτο, η απόλυτη ελευθερία δηλαδή γιατί υπάρχει και η σχετική, όπως θα δούμε, είναι η πυρηνική επιθυμία του Κυρίου. Ο οποίος γνωρίζει πολύ καλά ότι δεν υπάρχει, δεν μπορεί να υπάρχει μία ελευθερία αλλά δύο: η ελευθερία του ελεύθερου Κυρίου και η ‘ελευθερία’ του ‘ελεύθερου’ Παραγωγού. Εάν μπορούσα να βάλω κάποιες άλλες λέξεις στη θέση αυτών με τα εισαγωγικά, θα το έκανα – αλλά δεν μπορώ. Είμαι υποχείριο της γλώσσας.
Ποια ήταν όμως η αρχική σημασία των λέξεων ελεύθερος και ελευθερία; Ως ένας από τους προσφιλέστερους όρους του Κυρίου ημών, πως σχετίζεται με τη βία, την αρπαγή, την εξόντωση και την υποταγή; Με αυτά τα ζητήματα θα ασχοληθούμε σήμερα, φίλες και φίλοι. αφού πρώτα πιω ένα καφεδάκι χωρίς τσιγάρο γιατί μου τελείωσε ο καπνός.
Διαβάζουμε τη λέξη ελευθερία πρώτη φορά στον Πίνδαρο, αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα, πιθανόν να είναι δημιουργία του 6ου αι., και προέρχεται από το επίθετο ελεύθερος, το οποίο απαντάται πολλές φορές στα κρατικά αρχεία της μυκηναϊκής Πύλου (τρεις φορές μάλιστα και το ρήμα ελευθέρωσε [ e-re-u-te-ro-se]), με αυτό όμως το ζήτημα θα ασχοληθούμε διεξοδικά στο μέλλον. Η σημασία που έχει στα αρχεία είναι αυτή που έχει και στην Ιλιάδα, και διατηρεί μέχρι σήμερα, οπότε προσώρας στρέφουμε το βλέμμα μας σε αυτήν. Το διαβάζουμε τέσσερις φορές. Στον Ζ 455 ο Έκτωρ λέει στη Ανδρομάχη ότι, αν πέσει η Τροία, κάποιος Αχαιός ελεύθερον ήμαρ απούρας, κάποιος Αχαιός θα πάρει την ελεύθερη μέρα σου, δηλαδή την ελευθερία σου. Τη φράση αυτή τη διαβάζουμε και στους Π 831 και Υ 193, πάντα στο τέλος του στίχου και είναι προφανώς ένας λογότυπος. Λίγο πιο κάτω (στ. 463) , λέει στην Ανδρομάχη ότι ‘εάν πεθάνω θα λυπηθείς γιατί δεν θα υπάρχει αυτός που δεν σε άφηνε να σκλαβωθείς, αυτός που απομάκρυνε τη μέρα της υποδούλωσης’ και για τη μέρα της σκλαβιάς ο Έκτωρ μεταχειρίζεται τη φράση δούλιον ήμαρ, η οποία δεν είναι λογοτυπική, μιας και τη διαβάζουμε μια φορά και έχει πλαστεί κατά το ελεύθερον ήμαρ. Προς το τέλος της ραψωδίας, ο Έκτωρ λέει (στ. 528) στον αδερφό του Πάρι πως όταν θα διώξουν τους Αχαιούς θα στήσουν κρητήρα ελεύθερον για να τιμήσουν τους αθάνατους θεούς. Θα στήσουν κρητήρα ελεύθερον σημαίνει ότι θα κάνουν μια γιορτή κατά τήν οποία ο καθένας θα μπορεί να παίρνει ελεύθερα κρασί από τους κρατήρες, από τα αγγεία που ανακάτευαν το κρασί με το νερό. Αυτήν την τελευταία χρήση και σημασία ας την κρατήσουμε κατά νου. Υποθέτω ότι κατανοείτε τον λόγο.
Continue reading →