ο σημερινός επιστήμονας είναι ο Δημιουργός στον Τίμαιο του Πλάτωνα

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΑ τελευταία χρόνια της ζωής του ο Πλάτων επινόησε την εικόνα ενός Δημιουργού που κατασκεύασε το σύμπαν. Την εικόνα αυτή θα την συναντήσουμε στους διαλόγους αυτής της περιόδου, στους ύστερους διαλόγους Σοφιστής, Πολιτικός, Φίληβος και Τίμαιος. Στον τελευταίο διάλογο, που δεν είναι πια διάλογος αλλά μια φιλοσοφική πραγματεία, η πρώτη θα έλεγα της δυτικής φιλοσοφίας, θα διαβάσουμε τι και πώς κατασκεύασε αυτός ο Δημιουργός. Ποιος όμως είναι αυτός ο Δημιουργός;

ΕΧΕΙ χυθεί πολύ μελάνι για να σαφηνιστεί αυτό το ερώτημα. Το κείμενο μας λέει, κι αυτή είναι η επικρατέστερη άποψη, ότι ο Δημιουργός είναι ο Νους. Και ποιος είναι ο Νους; Εδώ έχει χυθεί περισσότερο μελάνι. Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι η σκέψη (mind), άλλοι ο Λόγος (Reason), άλλοι η φρόνησις, η σοφία δηλαδή, μία δηλαδή από τις τέσσερις ιδιότητες που απαρτίζουν το πλέγμα της πλατωνικής (δουλοκτητικής) αρετής –  οι άλλες τρεις είναι η δικαιοσύνη, η ανδρεία και η εγκράτεια. Εμείς θα αφήσουμε προς το παρόν αυτές όλες τις απόψεις (δεν τις αγνοούμε  –  για όνομα της φιλοσοφίας!) και θα στρέψουμε την προσοχή μας σε κάποια πολύ βασικά ζητήματα, τα οποία οι πλατωνιστές δεν οσφρίζονται, αν και τα βλέπουν αφού τα διαβάζουν.

Continue reading

για τον έλεγχο της μαζικής υπακοής: ο Πλάτων και ο Γκέμπελς εθεάθησαν στο Κορδελιό

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΔΕΝ μπορείτε να φανταστείτε πόσο πολύ θα ήθελα να γνωρίσω τον εμπνευστή του θεόπνευστου σχεδίου εκκένωσης μιας πυκνοκατοικημένης περιοχής ακτίνας δύο χιλιομέτρων με κέντρο την μη εκραγείσα κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο πυρηνική βόμβα που βρέθηκε στο Κορδελιό της δυτικής Θεσσαλονίκης, του θεόσταλτου σχεδίου μετατόπισης, μετακίνησης, προσωρινής εξορίας 62.000 υπηκόων και, πίνοντας κάνα δυο τσιπουράκια, εκεί στο Κορδελιό, να συζητήσω μαζί του. Α, θα μάθαινα πάρα πολλά από αυτόν τον ευαίσθητο, καλλιεργημένο και πολύ μορφωμένο, γερμανομαθή ανώτερο κρατικό υπάλληλο. Δυστυχώς δεν θα μάθουμε ποτέ ποιος είναι – είναι άντρας σίγουρα, είναι πάνω από σαράντα, όχι πάνω από εξήντα, είναι αυταρχικός, επιδειξίας  των γνώσεών του, όπου και όποτε τον παίρνει, πιθανότατα αριστερός, μάλλον σταλινικής πολιτικής συμπεριφοράς, έχει σπουδάσει πολιτικές επιστήμες και οικονομία στη Γερμανία. Εάν κάνω λάθος σε κάτι από αυτά, ας βγει να μας το πει· και να σχολιάσει όλα όσα θα ακολουθήσουν. Δεν θα το κάνει – αρέζεται (πετραδιώτικο <αρέσκεται) να κινείται στα σκότη του κρατικού παρασκηνίου. Έως ότου το κάνει, θα ισχύουν όσα υποστηρίζω.

ΑΥΤΟ το σχέδιο, φίλες και φίλοι, δεν είναι κάποιος νόμος ή παράγραφος του Συντάγματος που πρέπει να εφαρμοστεί. Εάν επρόκειτο περί αυτού, δεν θα έγραφα ούτε μία λέξη. Όχι· πρόκειται για έκτακτο σχέδιο εκκένωσης περιοχής και μετατόπισης πληθυσμού. Για να κατανοήσουμε αυτό το σχέδιο (κάθε σχέδιο είναι ένας τρόπος ελέγχου και αποίκισης του μέλλοντος) θα πρέπει να δούμε τις δύο όψεις του: τις πνευματικές προϋποθέσεις και τα υλικά αποτελέσματα.

Continue reading

Πλάτων και δουλεία

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ κάποιος ερευνητής θελήσει να εκπονήσει μια μελέτη για την δουλεία στην αρχαία Αθήνα βασισμένος στη γραμματεία του 5ου και 4ου π. Χ. αιώνα, θα πρέπει οπωσδήποτε να μελετήσει και τον Πλάτωνα. Οι πληροφορίες που παραδίδει δεν είναι πολλές, είναι διάσπαρτες και περιστασιακές. Εάν ρίξετε ένα βλέφαρο στους Νόμους του (720 b-d, 776c-777e, 966b) θα το επιβεβαιώσετε. Είναι όμως πολύτιμες – δεν θα τις βρούμε σε άλλους συγγραφείς. Αυτή είναι η μία πλευρά του ζητήματος, με την οποία δεν θα ασχοληθούμε σήμερα. Υπάρχει όμως και άλλη μία, πιο σημαντική: επηρέασε η δουλεία τη σκέψη, τη φιλοσοφική εξέλιξη του Πλάτωνος;

Με αυτό το θέμα θα ασχοληθούμε σήμερα. Γνωρίζουμε ότι ο Πλάτων ήταν γόνος πλούσιας οικογένειας αριστοκρατών γαιοκτημόνων, δουλοκτητών. Ο ίδιος ήταν γαιοκτήμονας, όχι πολύ μεγάλος, και κάτοχος δούλων – η διαθήκη του είναι σαφής. Οι μαρτυρίες που διαθέτουμε, και που θα εξετάσουμε σήμερα, δεν αφήνουν κανένα απολύτως περιθώριο αμφιβολίας: η δουλεία επηρέασε τη σκέψη του Πλάτωνος καθοριστικά – ανατρέχει συχνά στη σχέση Κυρίου – δούλου, την οποία μεταχειρίζεται και μεταφορικά.

Continue reading

η πλατωνική λατρεία του πολιτικού ψεύδους

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Ο Πλάτων στην Πολιτεία του υποστηρίζει ότι ο φιλόσοφος βασιλεύς, ο πολιτικός ηγεμών, ο Κύριος, πρέπει, οφείλει να λέει ψέματα για να ενισχύσει την Κυριαρχία του, για να αποσπά δηλαδή την πίστη και την αφοσίωση των υποτελών παραγωγών του κοινωνικού πλούτου. Ο φιλόσοφος βασιλεύς, ο Κύριος, πρέπει, οφείλει να είναι συνειδητός ψεύτης, απατεώνας. Δεν θα αντιληφθούν όμως οι κυριαρχούμενοι υποτελείς  το ψεύδος; Όχι, μας λέει ο φιλόσοφος λάτρης του πολιτικού ψεύδους. Εάν οργανώσουμε την κοινωνία με πρότυπο το μαντρί, τη στάνη, τον στάβλο οι υποτελείς θα περιέλθουν στην κατάσταση του τρόφιμου, του εκτρεφόμενου ζώου και τα ζώα δεν μπορούν να διακρίνουν μεταξύ ψεύδους και αλήθειας – η αλήθεια είναι το συμφέρον της Κυριαρχίας, η ενίσχυσή της.  Στον διάλογο Πολιτικός ορίζει την πολιτική ως ανθρωπονομική, ανθρωποβοσκητική στα νέα ελληνικά.

Continue reading

οι ουρές των Υποτελών ως πραγμάτωση της πλατωνικής δικαιοσύνης

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Δεν μπορώ να περιμένω στην ουρά, δεν μπορώ· νιώθω ότι είμαι ή στρατιώτης ή πρόβατο. Προσπαθώ να την αποφύγω, όσο μπορώ – όταν δεν τα καταφέρνω, κάνω υπομονή, φροντίζω να έχω μαζί μου πάντα το βιβλίο που διαβάζω σε αυτήν την περίσταση –  κάποιο τόμο της Πολιτείας του Πλάτωνος. Κάθε βιβλίο πρέπει να διαβάζετε στον χρόνο του και στο χώρο του! Εάν δεν το πάρω μαζί μου, λόγω αφηρημάδας ή λανθασμένης  εκτίμησης της συγκυρίας, σκέφτομαι για την ουρά, για την προέλευσή της, την αναπαραγωγή του φαινομένου. Δεν γίνεται να μην ακούω τι λένε οι μπροστινοί και οι πισινοί μου –  πόσο υποφέρουν τα ώτα μου και ο εγκέφαλός μου!

Η ουρά είναι μια γραμμή, μια ανθρώπινη γραμμή. Είναι μια τάξη, μια πειθαρχία. Δεν νοείται εγκλεισμός, κοινωνική αιχμαλωσία χωρίς ουρά –  στις φυλακές, στα εργοστάσια, στους στρατώνες, στα σχολεία. Ως εξοβελισμός της ανοιχτής έκθεσης  και της ελεύθερης πρόσβασης δεν είναι παρά άλλη μια μορφή της εξατομικευμένης διανομής. Η ουρά είναι οντοποίηση της συρρίκνωσης του κομμουνισμού. Δεν νομίζω να έχετε δει ποτέ κάποιον Κύριο να περιμένει στην ουρά! Ο Κύριος βρίσκεται υπεράνω της ουράς, βρίσκεται στον ουρανό. Οι υπηρέτες Του οργανώνουν την ουρά, είναι οι Υπηρέτες Διανομείς: τροφής, εργαλείων, χρημάτων, ποινών, αμοιβών, πρέζας, φαρμάκων.

Η ουρά είναι μια φαινομενική μορφή εξάλειψης του ανταγωνισμού έως ότου αρχίσουν τα γαμοσταυρίδια και οι χριστοπαναγίες, τα μπινελίκια εν γένει. Η ουρά είναι προσευχή προς τον Κύριο, είναι ικεσία, είναι ακίνητη λιτανεία. Είναι ένα μαζικό πάτερ ημών. Ένα μαζικό πατερημό στο οποίο ο προηγούμενος είναι νικητής και ο επόμενος ηττημένος –  ενώ αυτός και νικητής και ηττημένος. Φθόνος για τον προηγούμενο, χαιρεκακία για τον επόμενο. Πολύ θα ήθελε να γαμήσει τον προηγούμενο, φοβάται όμως μήπως κατεβάζοντας τα βρακιά τον φάει από πίσω, στεγνά –  θα καταλαβαίνετε τι εννοώ με το επίρρημα στεγνά.

Continue reading

Πλάτων και Ιλιάδα: 1. Συμπόσιον

ο μαναβης (του Παύλου)

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα   

    Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Διογένη.   

    Εκτός από φιλόσοφος ο Πλάτων είναι κι ένας σπουδαίος λογοτέχνης·  ξέρει να γράφει –  διαβάζοντας κάποιους από τους διαλόγους του περνάς καλά. Εάν με ρωτήσετε να σας πω ποιο κείμενο του Πλάτωνος είναι το λογοτεχνικό του αρρωστούργημα χωρίς δεύτερη σκέψη θα σας πω: το Συμπόσιον!      

     Είναι βέβαιο ότι ο Πλάτων ενδιαφέρεται πολύ για τον έρωτα – και, ιδίως, για τον έρωτα μεταξύ ανδρών, μάλλον μεταξύ του άνδρα και του έφηβου· ο έρωτας αυτός είναι γνωστός με τον όρο παιδικά. Τα παιδικά όμως, η παιδεραστεία, και οι δύο πλατωνικοί όροι, ήταν μια πρακτική της τάξης των  αριστοκρατών. Το γιατί, θα το εξετάσουμε μια άλλη μέρα, παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον. Το μόνο που μπορώ να πω τώρα για τα παιδικά είναι το εξής, χωρίς να μασάω τα λόγια μου: μέχρι να βγάλεις γένια, να γίνεις 18-2ο χρονών, σε γαμούσαν· μόλις γινόσουν άνδρας,  γαμούσες εσύ. Η αρχαία ελληνική γραμματεία μας τα λέει αυτά, μεταξύ των οποίων και το πλατωνικό έργο, εγώ απλά τα μεταφέρω. Γνωρίζουμε ότι ο Πλάτων δεν έκανε οικογένεια, δεν έκανε παιδιά. Δεν γνωρίζουμε εάν τον τραβούσαν οι γυναίκες – μάλλον όχι. Πώς πέρασε την ογδοντάχρονη ζωή του; Παίζοντας το πουλί του; Μόνο γαμούσε; Μόνο γαμιόταν; Γαμούσε και γαμιόταν; Δυσκολεύομαι πολύ να καταλήξω σε κάποιο συμπέρασμα.   

     Η συγγραφή όμως του Συμποσίου, το ενδιαφέρον του Πλάτωνος για τα παιδικά, μας παρωθεί να διατυπώσουμε κάποια πολύ βάσιμη εικασία. Στο Συμπόσιο τον απασχολεί ένα πρόβλημα που απασχολούσε όλη την τάξη των αριστοκρατών: εάν γαμάμε τα παιδιά μας, μέχρι να  γίνουν άνδρες, δεν τα υποβιβάζουμε στην κατάσταση της γυναίκας; Μεταξύ εραστή άνδρα και εφήβου ερωμένου συναπτόταν μια σχέση Κυριαρχίας στην οποία ο Κύριος είναι ο άνδρας που τον χώνει και Υποτελής ο αγένειος έφηβος που τον τρώει. Επιτρέπεται όμως μεταξύ αριστοκρατών να συνάπτεται κυριαρχική σχέση;  Ο Πλάτων απαντά: όχι! Πρέπει να σταματήσουμε να γαμάμε τα παιδιά μας και να συνάπτουμε σχέσεις από τις οποίες θα απουσιάζει τα γαμήσι – αυτός είναι ο πλατωνικός έρωτας. Και τί θα γαμάμε; Θα γαμάμε τα παιδιά των Υποτελών τάξεων -των μικροκαλλιεργητών, των ακτημόνων, των θητών – γιατί όχι και τους νεαρούς δούλους. Οι εκφράσεις τα αφεντικά μας γαμάνε απηχούν αυτή την κατάσταση – σήμερα, το πρώτο μέλημα του αφεντικού είναι να γαμήσει την υπάλληλό  του· εάν δεν συναινέσει, θα την βιάσει.  Αυτός που γαμάει, είναι Κύριος· αυτός που γαμιέται, Υποτελής· κατά συνέπεια, ο Κύριος πρέπει να γαμάει κι ο Υποτελής να γαμιέται. Αμήν. 

     Ένα πρωινό θα καταπιαστούμε αναλυτικά με το Συμπόσιον και τη θεωρία του Πλάτωνος για τα παιδικά και την παιδεραστεία. Σήμερα όμως θα κάνουμε κάτι άλλο.

 

Continue reading

εισαγωγή στον Ιππία Ελάττονα (3): ο Ἀγαθός είναι ο Δυνατός (ισχυρός), το ἀγαθόν είναι η ισχύς

το γερικο δεντρο (της Αποστολίας)

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα    

    Μερικές φορές οι ειδικοί που ασχολούνται με τη μελέτη και τη μετάφραση αρχαίων ελληνικών κειμένων διαπράττουν κάποιες τερατώδεις μαλακιούλες που περνάνε απαρατήρητες διότι είτε δεν επισημαίνονται, τις περισσότερες φορές, είτε αυτοί, αυτές που τις επισημαίνουν δεν τολμούν να υψώσουν τον τόνο της φωνής τους –  αν τον υψώσουν η ακαδημαϊκή τους σταδιοδρομία θα λήξει άκομψα, λίαν επιεικώς.  Δύο είναι αυτές οι μαλακιούλες: πρώτον, δεν μεταφράζουν λέξεις

 

Continue reading

εισαγωγή στον Ιππία Ελάττονα (2)· Ζωή: τι εννοώ εγώ και τι ο Κύριος

το παρδαλοπαραξενο τρενο (του Παύλου)

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα   

    Τη μοναξιά σε όλο της το φοβιστεροτρομακτικό μεγαλείο τη βιώνουμε λίγο πριν πεθάνουμε· τότε, είμαστε μόνοι και μόνες, όλοι και όλες, Υποτελείς και Κύριοι – δεν μπορεί κανένας να μας βοηθήσει. Είναι η περιβόητη μοναξιά του θρήσκοντος ανθρώπου, η μοναξιά του μελλοθάνατου. Ο μελλοθάνατος γίνεται ετοιμοθάνατος όταν το πάρει απόφαση ότι game is over· τότε, ή θα αγωνιστείς κατά του θανάτου και θα ζήσεις μέσα στη θλίψη και την αγωνία, μέσα στο μίσος και τις ενοχές, θα ζήσεις την Κόλαση δηλαδή, ή θα παραδοθείς στη ζωή, στον θάνατο, θα θυμηθείς ανθρώπους που αγαπάς, θα λυπηθείς αλλά δεν θα φοβηθείς, θα θυμηθείς ωραία σκηνικά, και η Ζωή θα σε ανταμείψει με πολλή ενδορφίνη, θα νιώσεις μια ζέστη σε όλο το κορμί και έξι ώρες πριν θα πέσεις σε κώμα (πλήρης αναστολή της ανώτερης νευρικής δραστηριότητας, απώλεια της κινητικότητας,  της αισθητικότητας, της συνείδησης, σαν να έχεις σουτάρει πρέζα, οντί όμως [οντί =od=overdose]). Κανένας σωματικός,  κανένας ψυχικός πόνος, πλήρης αναλγησία – αυτός είναι ο Παράδεισος.  Τα πρεζάκια ζούνε τεχνηέντως τον Παράδεισο.   

     Ως νεκροθάφτης στο χωριό μου, μαζί με άλλους τρεις, την τριετία 1997-2000, για να βγάλω ένα χαρτζιλίκι, έχω θάψει 14 νεκρούς·  όταν βλέπουμε ένα νεκρό,  το βλέμμα μας πάει στο πρόσωπό του – γιατί; Τί θέλουμε να δούμε;  Να τον δούμε για τελευταία φορά; Όχι, φίλες και φίλοι, όχι. Τί νόημα έχει να δεις έναν νεκρό για τελευταία φορά; Το νεκρικό πρόσωπο αιχμαλωτίζει το βλέμμα μας γιατί είναι ο θάνατος αυτός που το αιχμαλωτίζει. Αγωνιούμε μπροστά στο νεκρό – περισσότερο για μας κλαίμε, λιγότερο για τον νεκρό. Στο πρόσωπό του δεν βλέπουμε τον θάνατο,  βλέπουμε πως πέθανε – έζησε στην Κόλαση ή τον Παράδεισο; Θυμάμαι ένα πρόσωπο, δεν θα το ξεχάσω –  τρόμος, αγωνία, μίσος, κακία, παραμόρφωση, φρίκη, Κόλαση, Κόλαση!      Η μοναξιά του θνήσκοντος ανθρώπου, φίλες και φίλοι, μας βοηθάει να διαμορφώσουμε ένα νόημα για τη ζωή.  Εάν αυτό το τρομακτικό βίωμα προκαλείται από την ανημπόρια (τί όμορφη λέξη, την προτιμώ από την αδυναμία) να μας βοηθήσει κάποιος να μην πεθάνουμε, τότε η ζωή δεν μπορεί παρά να είναι ταυτόσημη της βοήθειας. Ζωή σημαίνει βοήθεια, αλληλοβοήθεια, αλληλεγγύη, αμοιβαιότητα, συμπαράσταση, συμπόνια, κατανὀηση – και άλλα πολλά. Ποιός όμως μας βοηθάει; Η ζωή και οι φίλοι. Πολύ ωραία, οι φίλοι μας βοηθάνε – η ζωή πως μας βοηθάει;

   Continue reading

εισαγωγή στον Ιππία Ελάττονα (1): ‘ θα μπορούσες να έχεις πολλά λεφτά τώρα ‘

τα ματια η μυτη το στομα και η μουτζουρα (της Αποστολίας)

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα    

     Το σημερινό και τα δύο επόμενα σημειώματα τα αφιερώνω στον Γιάννη Τζανάκο.     

    Γνωστοί και συγγενείς (ποτέ φίλες και φίλοι) διαπιστώνουν με λύπη ότι θα μπορούσα να έχω πολλά λεφτά σήμερα και ζητούν μια εξήγηση γιατί δεν έχω. Την εξήγηση αυτή θα εκθέσω σήμερα· αύριο θα καταπιαστώ με την ευχοπροσφώνηση φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα –  δεν πρόκειται μόνο για ευχοπροσφώνηση.  Και μετά από αυτά τα δύο προεισαγωγικά σημειώματα θα εκθέσω την άποψή μου σχετικά με το τι είναι αυτός ο θεωρούμενος από τους πλατωνιστές περίεργος, παράξενος και αινιγματικός πρώιμος διάλογος του Πλάτωνος.  

  Continue reading