φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Ένας στίχος (50) από τον ‘Προμηθέα Δεσμώτη’ του Αισχύλου μας βοηθάει να κατανοήσουμε τι σήμαινε ‘ελευθερία’ και ‘ελεύθερος’ για τους αρχαίους Έλληνες, κατ΄επέκταση και για τον Κύριο καπιταλιστή του παρόντος. Κατά συνέπεια, και τι δεν σημαίνει ‘ελευθερία’ και ‘ελεύθερος’ για μας.

ελεύθερος γάρ ούτις εστί πλήν Διός

Κανένας δεν (μπορεί να) είναι ελεύθερος εκτός από τον Δία.

Εάν δεν μπορεί να είναι κανένας ελεύθερος εκτός από τον Δία, και εφόσον γνωρίζουμε τι εστί ο αθάνατος και πανίσχυρος Δίας (αυτό που θα ήθελε να ήταν ο επίγειος Κύριος, ο ήρωας), τότε η ελευθερία είναι μια επιθυμία, μια επιδίωξη, ένας σκοπός, ένα τέλος. Αυτό σημαίνει ότι ο Κύριος δεν είναι ελεύθερος μόνο και μόνο επειδή δεν είναι πανίσχυρος, δεν είναι πιο ισχυρός από τη Φύση και τους Υποτελείς Παραγωγούς. Όταν θα γίνει πανίσχυρος, δηλαδή αθάνατος, θα είναι ελεύθερος.

Θα είναι απόλυτος. Απόλυτος είναι αυτός που έχει λυθεί από όλα τα δεσμά. Το απόλυτο ως φιλοσοφικός όρος σημαίνει κάτι που δεν εξαρτάται από κάτι άλλο, αλλά αυτό το κάτι μην μας ξεγελάει: θέλει να πει κάποιος αλλά ντρέπεται να το πει. Το απόλυτο, η απόλυτη ελευθερία δηλαδή γιατί υπάρχει και η σχετική, όπως θα δούμε, είναι η πυρηνική επιθυμία του Κυρίου. Ο οποίος γνωρίζει πολύ καλά ότι δεν υπάρχει, δεν μπορεί να υπάρχει μία ελευθερία αλλά δύο: η ελευθερία του ελεύθερου Κυρίου και η ‘ελευθερία’ του ‘ελεύθερου’ Παραγωγού. Εάν μπορούσα να βάλω κάποιες άλλες λέξεις στη θέση αυτών με τα εισαγωγικά, θα το έκανα – αλλά δεν μπορώ. Είμαι υποχείριο της γλώσσας.

Ποια ήταν όμως η αρχική σημασία των λέξεων ελεύθερος και ελευθερία; Ως ένας από τους προσφιλέστερους όρους του Κυρίου ημών, πως σχετίζεται  με τη βία, την αρπαγή, την εξόντωση και την υποταγή; Με αυτά τα ζητήματα θα ασχοληθούμε σήμερα, φίλες και φίλοι. αφού πρώτα πιω ένα καφεδάκι χωρίς τσιγάρο γιατί μου τελείωσε ο καπνός.

Διαβάζουμε τη λέξη ελευθερία πρώτη φορά στον Πίνδαρο, αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα, πιθανόν να είναι δημιουργία του 6ου αι., και προέρχεται από το επίθετο  ελεύθερος, το οποίο απαντάται πολλές φορές στα κρατικά αρχεία της μυκηναϊκής Πύλου (τρεις φορές μάλιστα και το ρήμα ελευθέρωσε [ e-re-u-te-ro-se]), με αυτό όμως το ζήτημα θα ασχοληθούμε διεξοδικά στο μέλλον. Η σημασία που έχει στα αρχεία είναι αυτή που έχει και στην Ιλιάδα, και διατηρεί μέχρι σήμερα, οπότε προσώρας στρέφουμε το βλέμμα μας σε αυτήν. Το διαβάζουμε τέσσερις φορές. Στον Ζ 455 ο Έκτωρ λέει στη Ανδρομάχη ότι, αν πέσει η Τροία, κάποιος Αχαιός ελεύθερον ήμαρ απούρας, κάποιος Αχαιός θα πάρει την ελεύθερη μέρα σου, δηλαδή την ελευθερία σου.  Τη φράση αυτή τη διαβάζουμε και στους Π 831 και Υ 193, πάντα στο τέλος του στίχου και είναι προφανώς ένας λογότυπος. Λίγο πιο κάτω (στ. 463) , λέει στην Ανδρομάχη ότι ‘εάν πεθάνω θα λυπηθείς γιατί δεν θα υπάρχει αυτός που δεν σε άφηνε να σκλαβωθείς, αυτός που απομάκρυνε τη μέρα της υποδούλωσης’ και για τη μέρα της σκλαβιάς ο Έκτωρ μεταχειρίζεται τη φράση δούλιον ήμαρ, η οποία δεν είναι λογοτυπική, μιας και τη διαβάζουμε μια φορά και έχει πλαστεί κατά το ελεύθερον ήμαρ. Προς το τέλος της ραψωδίας, ο Έκτωρ λέει (στ. 528)  στον αδερφό του Πάρι πως όταν θα διώξουν τους Αχαιούς θα στήσουν κρητήρα ελεύθερον για να τιμήσουν τους αθάνατους θεούς.  Θα στήσουν κρητήρα ελεύθερον σημαίνει ότι θα κάνουν μια γιορτή κατά τήν οποία ο καθένας θα μπορεί να παίρνει  ελεύθερα κρασί από τους κρατήρες, από τα αγγεία που ανακάτευαν το κρασί με το νερό. Αυτήν την τελευταία χρήση και σημασία ας την κρατήσουμε κατά νου. Υποθέτω ότι κατανοείτε τον λόγο.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα, γεια σας και χαρά σας

Μάθαμε στο σχολείο ότι τα μέρη του λόγου είναι δέκα. Τι είναι ένα μέρος του λόγου; Θα απαντήσουμε αργότερα σε αυτό το ερώτημα (Τα μέρη του λόγου και ο καταμερισμός της εργασίας).  Με ποια σειρά εμφανίστηκαν; Όλα μαζί, ταυτόχρονα ή ο σχηματισμός τους ήταν μια μακροχρόνια διαδικασία; Εάν λάβουμε υπόψη μας ότι το άρθρο εμφανίστηκε τελευταίο (κατά τον 8ο και 7ο π.Χ. αιώνα) και το επίθετο προτελευταίο, μιας και προϋποθέτει το ουσιαστικό, το ρήμα, το αριθμητικό, το επίρρημα, την πρόθεση, ισχυριζόμαστε ότι η διαμόρφωσή τους ήταν μια μακροχρόνια διαδικασία που χάνεται στα βάθη του χρόνου.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Μέχρι πρό τινος, οι άνθρωποι πίστευαν ότι η Γη είναι επίπεδη και ακίνητη και ότι ο ήλιος γυρίζει γύρω από αυτήν. Αλλά η Γη ούτε ακίνητη ήταν, ούτε επίπεδη, ούτε το κέντρο του σύμπαντος. Πριν οι θεραπευτικές γνώσεις και πρακτικές συγκροτηθούν σε επιστήμη, υπήρχε ιατρική – και θεραπείες και φάρμακα. Πριν ανακαλύψουμε τα μικρόβια, αυτά υπήρχαν κι ας μην τα βλέπαμε. Πριν μιλήσουν κάποιοι για τον κομμουνισμό, υπήρχε κομμουνισμός. Όταν εμφανίστηκε για πρώτη φορά η λέξη κομμουνιστής, τον 19ο αιώνα στη Γαλλία, δήλωνε τον υποστηρικτή της κοινοχρησίας του παρόντος, όχι τον οπαδό/πιστό  ενός οράματος μιας μελλοντικής κομμουνιστικής κοινωνίας.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Βαγγέλη

Η μελέτη του τροχαίου ατυχήματος (τρακάρισμα, πέσιμο σε κολόνα, κλπ) μας βοήθησε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι το αυτοκίνητο είναι βλήμα – απλό, όταν τρακάρουμε, έξυπνο, όταν φτάνουμε σώοι και αβλαβείς στον προορισμό μας. Το ατύχημα μας υποδεικνύει την ουσία των πραγμάτων, της τεχνολογίας στην περίπτωση του αυτοκινήτου. Ατυχήματα όμως συμβαίνουν κι αλλού: στο τόπο της εργασίας, στο σπίτι, στη λογοτεχνία. Σήμερα θα ασχοληθούμε με ένα ατύχημα της Ιλιάδας και η μελέτη αυτή θα μας βοηθήσει να δώσουμε κάποιες ικανοποιητικές απαντήσεις όχι μόνο στις παραδοξότητες που εμφανίζονται στο υπό εξέταση ιλιαδικό επεισόδιο αλλά και σε κάποια προβλήματα που αφορούν την ίδια την Ιλιάδα.

Η Ιλιάδα, φίλες και φίλοι, κάπου-κάπου ρετάρει, κάνει διακοπές. Οι διακοπές αυτές παρουσιάζουν πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Κάποιοι πασχίζουν να τις κουκουλώσουν, να τις θεραπεύσουν, να τις αγνοήσουν, να τις υποβιβάσουν, με αυτό τον τρόπο όμως πετάνε στα σκουπίδια πολύτιμο υλικό μόνο και μόνο για να αρνηθούν να αναθεωρήσουν την άποψή τους, που δεν είναι άλλη από αυτήν της ενιαίας σύνθεσης της Ιλιάδας.

Η μονομαχία Γλαύκου – Διομήδη είναι μία από τις 19 μονομαχίες που διαβάζουμε στην Ιλιάδα πριν (και κατά) την διεξαγωγή των οποίων οι αντίπαλοι πριν ανταλλάξουν βολές, ανταλλάσουν πολεμικές προκλήσεις και απειλές. Η υπό εξέταση μονομαχία είναι σαν τη μύγα μέσα στο γάλα, τόσο ασυνήθιστη είναι. Και είναι τόσο ασυνήθιστη που μέχρι σήμερα, από τους αλεξανδρινούς  μέχρι τους σημερινούς ομηριστές, δεν μπορούμε να πούμε ότι διαθέτουμε μια γενικά αποδεκτή ερμηνεία του επεισοδίου.Τόσο προβληματικό είναι – είναι ατύχημα.

Πριν εκθέσω τις παραδοξότητες της μονομαχίας, θα πατήσω τον κάλο των υποστηρικτών της ενιαίας σύνθεσης  και θα υποστηρίξω ότι το επεισόδιο αυτό είναι μια παρεμβολή μέσα σε παρεμβολή. Ακούω τα ουρλιαχτά και τις άναρθρες κραυγές των οπαδών, περί οπαδών πρόκειται, της ενιαίας σύνθεσης. Δεν περιμένω να κοπάσουν – δεν πρόκειται. Εάν η άποψη ότι η Ζ είναι από τα τελευταία τμήματα που ενσωματώθηκαν στην Ιλιάδα βασίζεται στην εξέταση του κειμένου, η άποψη ότι η  μονομαχία είναι εμβόλιμη δεν βασίζεται σε δική μας εκτίμηση αλλά είναι μια βεβαιότητα. Θα κάνω μια σύντομη παρέκβαση για να εξετάσουμε αυτή τη βεβαιότητα.

Continue reading →

ένα βήμα, δύο μάτια. . . ένα βήμα, δυο μάτια

Ο μπροστινός μου κάνει ένα βήμα μπροστά. Κάνω κι εγώ ένα βήμα μπροστά. Στα αριστερά μου. Όλοι ένα βήμα μπροστά. Στα δεξιά μου, ένα βήμα μπροστά. Στα αριστερά μου προχωράνε πιο αργά. Ακούω κραυγές και βογγητά. Κλάμματα. Ένα βήμα μπροστά. Γέρνω το κεφάλι μου στα δεξιά. Πλησιάζουμε. Η καρδιά μου χτυπάει δυνατά. Τα πόδια μου αρχίζουν να τρέμουν. Σφίξιμο στο στομάχι. Μυρίζει σκατίλα, κάποιοι τα έχουν κάνει πάνω τους. Ένα βήμα μπροστά.

Διαδόθηκε από στόμα σε στόμα. Όσοι ξέρουν ελληνικά, όπως εγώ, το είπαμε στα βουλγάρικα. Όποιος πάει να φύγει, θα του κόβουν και τα χέρια. Κανένας δεν είναι δεμένος. Κανένας δεν φεύγει. Είναι πολύ καλύτερα να έχεις χέρια. Ένα βήμα μπροστά. Γέρνω το κεφάλι μου προς τα αριστερά να δω.  Ο μπροστινός μου κλαίει. Στ΄αριστερά μου κλαίνε, στα δεξιά μου κλαίνε. Το τελευταίο κλάμμα. Κοιτάζω πέρα, τα ψηλά βουνά. Τα δέντρα. Πουλιά πετάνε. Σκυλιά γαβγίζουν. Ένα βήμα μπροστά. Θα ακούω, θα έχω χέρια.

Σαμουήλ, γιε μου! Ο πατέρας μου θα με αγκαλιάσει, θα τον αγκαλιάσω, θα τον ακούσω, δεν θα τον δω να κλαίει. Θα με αγκαλιάσει η γυναίκα μου, δε θα ξαναδώ τα μάτια της, θα με αγκαλιάσει η κόρη μου η μεγάλη, δε θα δω το χαμόγελό της, θα με αγκαλιάσει η κόρη μου η μικρή, δε θα τη δω να περπατάει και να τρέχει. Δεν θα οργώσω ποτέ ξανά. Δεν θα επισκευάσω ποτέ ξανά τη στέγη του σπιτιού. Δεν θα πάω να κόψω ξύλα για το χειμώνα μαζί με τους άλλους άντρες. Δεν  θα βοηθήσω να ξεγεννήσουμε τη γελάδα.  Ένα βήμα μπροστά.

Τώρα βλέπω. Κάθε τόσο ακονίζει το μαχαίρι. Πέντε βυζαντινοί στρατιώτες θα με ξαπλώσουν κάτω. Θες δε θες, θα προσπαθήσεις να το αποφύγεις. Κι όταν τελειώσει, και πετάξει τα μάτια μου στα σκυλιά, θα με σηκώσουν όρθιο, θα βάλω τα χέρια μου στις πληγές, θα κάνω ό,τι κάνουν και οι άλλοι, θα πονάω, θα ουρλιάζω από τον πόνο, κάποιος θα με πιάσει από τη πουκαμίσα και θα με οδηγήσει κοντά στους άλλους. Και θα φύγουμε για τα χωριά μας. Ανά εκατό, θα μας οδηγεί ένας με ένα μάτι. Ένα βήμα μπροστά.

Continue reading →