ποιος ήταν ο Όμηρος;

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Τι εννοούμε όταν λέμε σήμερα ‘Όμηρος’; Εννοούμε ένα πρόσωπο που έζησε κάποτε, έναν ποιητή που (θεωρούμε ότι) συνέθεσε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Θα σας φανεί παράξενο εάν αναρωτηθούμε τι να εννοούσαν άραγε οι αρχαίοι Έλληνες όταν έλεγαν Όμηρος. Μα φυσικά εννοούσαν αυτό που εννοούμε και εμείς!

Κι όμως, φίλες και φίλοι, δεν εννοούσαν μόνο αυτό. Εννοούσαν και κάτι άλλο. Διαθέτουμε κάποιες μαρτυρίες που μας λένε ότι πολλοί πρώιμοι ποιητές, του 7ου και 6ου αιώνα, χρησιμοποιούσαν το όνομα Όμηρος για να δηλώσουν ένα ποιητικό είδος, αυτό της ηρωικής προφορικής ποιητικής αφήγησης. Θα παραθέσω αυτές τις μαρτυρίες σε ένα μελλοντικό σημείωμα για να την εξετάσουμε προσεκτικά. Με τον ίδιο τρόπο, όταν χρησιμοποιούσαν το όνομα Ησίοδος δήλωναν όχι μόνο ένα πρόσωπο αλλά κι ένα συγκεκριμένο ποιητικό είδος, τη διδακτική ποίηση. Πριν δούμε μια ένδειξη περί της χρήσης του ονόματος ‘Όμηρος’ ως προσωποποίηση, ας εξετάσουμε μια μαρτυρία που την έχω πρόχειρη μπροστά μου.

Στην αρχαία υπόθεση (Ασπίδος Υπόθεσις) της Ασπίδος του Ηρακλέους, ενός σύντομου επικού ποιήματος, διαβάζουμε ότι ο Αριστοφάνης ο γραμματικός υποπτευόταν ότι δεν ήταν ποίημα του Ησιόδου, ενώ ο Απολλώνιος ο Ρόδιος υποστήριζε ότι ήταν. Διαβάζουμε ακόμα και το εξής: και Στησίχορος δέ φησιν Ησιόδου είναι το ποίημα. Η σύγχρονη έρευνα έδειξε ότι το ποίημα αυτό δεν είναι του Ησιόδου – ο Mazon υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να συντέθηκε προ του 590 π.Χ. Η Σούδα μας λέει ότι ο Στησίχορος γεννήθηκε το 632 (-629) και πέθανε το 556 (-553). Αυτά που διαβάζουμε στην Ασπίδα του Ηρακλέους τα διαβάζουμε και σε ένα ποίημα του Στησίχορου, τον Κύκνο, την υπόθεση του οποίου διασώζει ένα σχόλιο στον 10 Ολυμπιόνικο του Πινδάρου. Από τα αποσπάσματα που έχουν διασωθεί φαίνεται ότι ο Στησίχορος, ο οποίος συνέθεσε τραγούδια που τραγουδούσε χορός (χορωδία), ήταν εξοικειωμένος τόσο με την ηρωική όσο και με την διδακτική ποίηση και είμαστε βέβαιοι ότι θα είχε διαβάσει την Ασπίδα του Ηρακλέους. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Εάν συντέθηκε, όπως πιστεύουμε, μετά το 590, την εποχή που ζούσε ο Στησίχορος, πως και την απέδιδε στον Ησίοδο, που είχε ζήσει δυο γενιές νωρίτερα; Υπάρχει μια λύση σε αυτό το πρόβλημα κι αυτή είναι γενικά αποδεκτή: με το όνομα Ησίοδος ο Στησίχορος δεν εννοούσε τον ποιητή Ησίοδο αλλά ένα ποιητικό είδος, μια ποιητική σχολή, ας το πούμε έτσι.

Ας δούμε τώρα μια μαρτυρία την οποία μπορούμε να σχολιάσουμε χωρίς να είμαστε ειδικοί ομηριστές. Ενώ σήμερα οι ομηριστές ερίζουν εάν ο συνθέτης της Ιλιάδας ή και της Οδύσσειας είναι ένας (ενιαία σύνθεση) ή πολλοί (πολλαπλή πατρότητα), συμφωνούν ότι δεν μπορεί η Ιλιάδα και η Οδύσσεια να συντέθηκαν από τον ίδιο (ή τους ίδιους) ποιητή. Η γλώσσα, οι αξίες, η θρησκεία είναι τόσο διαφορετικά που δεν μας επιτρέπουν να αποδώσουμε την σύνθεση και των δύο επών στον ίδιο ή στους ίδιους ποιητές. Το συμπέρασμα αυτό είναι ένα από τα δύο επιμέρους προβλήματα του ομηρικου ζητήματος που έχει επιλυθεί – το άλλο είναι η γενικά αποδεκτή διαπίστωση ότι η ομηρική ποίηση είναι η κατάληξη μιας μακραίωνης προφορικής ποιητικής αφήγησης. Εάν όμως ο συνθέτης της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν είναι το ίδιο πρόσωπο, τότε ένα από τα δύο έπη μένει ορφανό!

Εάν ο Όμηρος συνέθεσε την Ιλιάδα, δεν συνέθεσε την Οδύσσεια. Ή, εάν είναι ο συνθέτης της δεύτερης, δεν είναι ο συνθέτης της πρώτης. Ας υποθέσουμε ότι ισχύει η πρώτη υπόθεση: ποιος συνέθεσε τότε την Οδύσσεια;

Δεν μας ενδιαφέρει προς το παρόν να διατυπώσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι το εξής: λαμβάνοντας υπόψη μας όλα όσα έχουνε εκθέσει, συνάγεται το συμπέρασμα ότι το όνομα Όμηρος χρησιμοποιείται ως όνομα και ως προσωποποίηση. Εάν πούμε ότι την Ιλιάδα τη συνέθεσε ο Όμηρος, τότε, όταν λέμε ότι την Οδύσσεια τη συνέθεσε ο Όμηρος εννοούμε ότι τη συνέθεσε κάποιος που ανήκει στην παράδοση της ηρωικής ποιητικής αφήγησης, ότι η Οδύσσει ανήκει σε αυτό το ποιητικό είδος.

Continue reading →

ΑΓΑΛΜΑ

ΑΓΑΛΜΑ

πέφτοντας

το μετάνιωσε

και πιάστηκε να κρατηθεί

από τα καλώδια της ΔΕΗ

(της γερμανικής)

έτρωγε με το πόδι

πήγαμε στο θέατρο

με το αυτοκίνητο

(οδηγούσε με τα πόδια)

κομπάρσος

έπαιζε

το άγαλμα

της Αφροδίτης της Μήλου

χειροκροτήσαμε

spoliatis arma supersunt

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Πριν από λίγες μέρες ο Χάρης (Ανώνυμος) διατύπωσε μια ένσταση και υποσχέθηκα να απαντήσω . Πριν το κάνω, θα ήθελα αφενός να παραθέσω το περιεχόμενο της ένστασης για να μπορέσουμε να παρακολουθήσουμε την απάντηση μου και αφετέρου να δώσω μια εξήγηση για τους λόγους της αναβολής της απάντησης. Θα ξεκινήσω με αυτό το δεύτερο.

Θα έχετε παρατηρήσει ότι δεν το κάνω πάντα. Το κάνω όταν η διαφωνία είναι σοβαρή, όταν η απάντηση χρήζει μιας διεξοδικότερης διατύπωσης. Δεν είναι όμως αυτός ο μοναδικός λόγος. Πρόκειται για ένα ζήτημα μεθόδου. Η διαλεκτική, η εριστική και η σοφιστική δεν με γοητεύουν. Με γοητεύει η λογική και το σπουδαιογέλοιον. Όλα αυτά σχετίζονται με τη διαδικασία της αλήθειας – όχι με την αλήθεια. Θεωρώ ότι αλήθεια δεν είναι απλά μια απόφανση, είναι η συλλογική (ακόμα κι αν είναι προσωπική) διαδικασία διατύπωσης μιας απόφανσης που συνηθίζουμε να την αποκαλούμε και αυτήν αλήθεια. Αυτή η αλήθεια μπορεί αύριο να αναιρεθεί μόνο επειδή η αλήθεια είναι κυρίως διαδικασία – κι αυτό διότι το αποτέλεσμα της διαδικασίας να είναι, να αποδειχτεί εσφαλμένο. Τι κάνουμε με τη σοφιστική; Αν και το συμπέρασμά της μοιάζει με αληθές, είναι αναληθές. Η εριστική; Οι προκείμενες είναι αναληθείς, το συμπέρασμα (η αλήθεια) όμως είναι ορθό. Η διαλεκτική; Να διατυπώνεις αποδεκτά συμπεράσματα, αδιαφορώντας αν είναι αληθή ή μή. Με άλλα λόγια και απλά: δεν με ενδιαφέρει να επιβάλω την αλήθεια μου, τα συμπεράσματά μου, δεν με ενδιαφέρει να πείσω – αυτό που με ενδιαφέρει είναι η συλλογική διατύπωση συμπερασμάτων και απόψεων τα οποία θεωρούμε αληθή (‘αλήθεια’). Αυτός είναι ο σκοπός της Ανωτάτης Σχολής Κακών Τεχνών – να θέσουμε ερωτήματα που μας διαφεύγουν και να σκεφτούμε απ’ αυτών. Δεν έχω κανένα πρόβλημα να πω ΄δεν ξέρω’ ή ‘δεν το έχω διαβάσει’ κι είμαι έτοιμος ανά πάσα στιγμή να εγκαταλείψω μια θέση μου, μόλις αντιληφτώ ότι του άλλου είναι πληρέστερη και αληθέστερη.

Εκτός από τη λογική, είμαι λάτρης και του σπουδαιογελοίου – της αναζήτησης της αλήθειας αστεϊζόμενοι. Αυτός είναι ο λόγος που σε πολλά γραπτά παρεισφρέει το σατιρικό στοιχείο, το χωρατό, η παρωδία, ο αυτοσαρκασμός και ο σαρκασμός, η βωμολοχία, η πολεμική. Κάποιοι φίλοι ανταποκρίνονται στην σπουδαιογελοιότητα του πράγματος κι αυτό με κάνει να νιώθω πιο άνετα και να συνεχίζω με το ίδιο ύφος. Κάποιοι άλλοι εστιάζουν στη λογική. Εάν το κύριο χαρακτηριστικό του σπουδαιογέλοιου (ή σπουδαιογελοίου) είναι το απότομο, το κοφτό, το άμεσο, το γρήγορο, η λογική χρειάζεται χρόνο για να αποφύγουμε την μετεξέλιξή της σε κάποια από τις μεθόδους που τις θεωρούμε άκομψες.

Αυτά ως προς την πρακτική της αναβολής. Ας δούμε τώρα το περιεχόμενο της ένστασης. Σε ένα σημείωμα για τον Φώτη Κουβέλη υποστήριξα ότι όποιος ψηφίσει Δημοκρατική Αριστερά θα ψηφίσει Πα.Σο.Κ.. Και το υποστήριξα ως εξής: “Έχω την εντύπωση ότι μοιραζόμαστε την ίδια βεβαιότητα: εάν ξεσπάσει αύριο, μεθαύριο μια κοινωνική επανάσταση, ο Φώτης Κουβέλης θα ταχθεί με το μέρος των σωτήρων της χώρας, της πατρίδας, της οικονομίας, δηλαδή του Καπιταλισμού, της Κυριαρχίας, του Κράτους, του Χρήματος, της Δημοκρατίας, του Δυτικού Πολιτισμού. ”

Ο Χάρης διατυπώνει την εξής ένσταση: Δηλαδή ταυτίζεται ο Δυτικός Πολιτισμός και η δημοκρατία με το Κράτος, τον Καπιταλισμό και την Κυριαρχία? Θα απαντήσω μονολεκτικά και απλά και ξάστερα: όχι, Χάρη, όχι φίλες και φίλοι, δεν ταυτίζεται, κατά κανένα τρόπο. Ο τρόπος με τον οποίο έχει διατυπωθεί αφήνει να νοηθεί ότι ταυτίζεται, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία. Τι συμβαίνει τότε;

Συμβαίνει κάτι πολύ απλό. Έχουμε υποστηρίξει, σε μεγάλο αριθμό σημειωμάτων, ότι δεν ταυτίζεται ο Δυτικός Πολιτισμός με όλα αυτά, μόνο με κάποια από αυτά. Κι αυτό διότι θεωρώ ότι δυο είναι οι πηγές της Κυριαρχίας και του Κράτους. Ως προς τη Δημοκρατία, το Χρήμα και τον Καπιταλισμό, το πόσες είναι οι πηγές τους εξαρτάται από το πως εννοούμε, από το πως προσλαμβάνουμε αυτούς τους όρους. Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η πηγή της Δημοκρατίας, του Χρήματος-Εμπορεύματος και του Καπιταλισμού είναι μία. Κι επειδή η μία από τις δυο πηγές της Κυριαρχίας και του Κράτους έχει εξαλειφθεί, τώρα πια δεν μπορούμε παρά να ταυτίσουμε και αυτές με τον παγκοσμίως κυρίαρχο Δυτικό Πολιτισμό.

Continue reading →

ένα αυτοκίνητο κάθε τέσσερις οικογένειες – τι λέτε; (πως θα ζήσετε χωρίς αυτοκίνητο;)

φίλες και φίλοι, καυλή σας μέρα

Κατουράω παγάκια. Ξεροβόρι από τη Σιβηρία.

Αποφασίσαμε με τα παιδιά το καλοκαίρι, τέλη Αυγούστου, να κάνουμε το γύρο της Λήμνου με τα ποδήλατα, καμιά δεκαριά μέρες – με την προϋπόθεση ότι θα μας το επιτρέψει η γενικότερη πολιτικοκοινωνική κατάσταση. . . Μια σκηνή, λίγα ρούχα, υπνοτσούβαλα, λίγα κουζινικά. Εάν έχει καράβι από Αλεξανδούπολη, καλώς. Εάν όχι, θα πάμε με το τρένο Ξάνθη κι απο κει Καβάλα – με το ημιφορτηγάκι ενός φίλου ή ενός συγγενούς. Εάν τα παιδιά ήταν μεγαλύτερα, θα πηγαίναμε με τα ποδήλατα, σε μια, δυο μέρες θα φτάναμε. Τα παιδιά θα υποφέρουν στη διαδρομή, μια, μιάμισι ώρα είναι: δεν μπορούν στο αυτοκίνητο πάνω από δέκα λεπτά της ώρας. Ζαλίζονται, τους έρχεται να κάνουν εμετό, ξερνάνε. . . Υποθέτω ότι γνωρίζετε τον λόγο. Δεν έχουμε αυτοκίνητο, δεν γεννήθηκαν μέσα στο αυτοκίνητο, δεν μεγάλωσαν μέσα στο αυτοκίνητο, σπανιότατα μετακινούνται με το αυτοκίνητο.

Κατοικούν κοντά στο σχολείο, δυο, τρία τετράγωνα και πηγαινοφέρνουν τα παιδιά τους με το αυτοκίνητο. Γιατί; Δεν μπορώ να το καταλάβω. Δεν έχουν πόδια να περπατήσουν; Θα κουραστούν; Κάνει κρύο; Ζέστη μήπως; Βρέχει; Πολλά παιδιά όμως πάνε με τα πόδια, με το κρύο, με τη ζέστη, με τη βροχή. Έχουν αυτοκίνητο και δεν έχουν γάντια και σκουφιά για τα παιδιά τους; Δε νομίζω! Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Εθισμός στο αυτοκίνητο. Η μετακίνηση με το αυτοκίνητο είναι σαν το κάπνισμα – μόνο που το κάπνισμα το κόβεις πιο εύκολα.

Είδα στην τηλεόραση τις προάλλες έναν άνδρα που έκλαιγε διότι κατέθεσε τις πινακίδες του ενός και μοναδικού αυτοκινήτου του και τώρα θα ζήσει χωρίς αυτοκίνητο. Τον δυστυχή! Τον κακόμοιρο! (Έκλαιγε διότι έχασε ένα σύμβολο Ισχύος ή γιατί θα ταλαιπωρηθεί χωρίς αυτοκίνητο; – θα το εξετάσουμε παρακάτω). Πως θα ζήσει χωρίς αυτοκίνητο; Πως θα πάει στο καφενείο, τρία τετράγωνα πιο κάτω; Πως θα πάει στη δουλειά του; Πως θα πάει στο σούπερ μάρκετ; Πως θα κάνει διακοπές; Τι θα πει ο κόσμος;

Συγγενείς, γνωστοί και γείτονες αναρωτιούνται πως μπορούμε και ζούμε χωρίς αυτοκίνητο. Το θεωρούν μια σοβαρότατη ένδειξη φτώχειας. Φτωχός στην Ινδία είναι να μην έχεις παπούτσια, φτωχός στην Ελλάδα είναι να μην έχεις αυτοκίνητο. Εγώ αναρωτιέμαι πως μπορούν και ζουν με αυτοκίνητο. Η πορεία των πραγμάτων δείχνει είναι βέβαιο ότι ενώ εγώ δεν πρόκειται να αποκτήσω αυτοκίνητο, ολοένα και περισσότεροι θα αναγκαστούν να το εγκαταλείψουν. Αυτά είναι πολύ ευχάριστα νέα. Πάρα πολύ ευχάριστα νέα!

Continue reading →