φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Εάν για να μαγειρέψεις φασολάδα χρειάζονται φασόλια, κρεμμύδια, σέλινο, καρότα, μπόλικο λάδι, αλάτι, και νερό βεβαίως, για να μαγειρέψεις μια Φιλοσοφία της Ιστορίας απαιτούνται δύο υλικά: μια γνώση, όχι κατ΄ανάγκην εμβριθής, της παγκόσμιας ιστορίας και η κατασκευή ενός νοήματος. Κατασκευή νοήματος – τί είναι αυτό;
Θα απαντήσουμε στο ερώτημα παραθέτοντας εν συνόψει τη Φιλοσοφία της Ιστορίας του Χέγκελ. Η παγκόσμια ιστορία, διατείνεται ο φιλόσοφος, είναι μια διαδικασία απελευθέρωσης τριών περιόδων. Στην αρχή ένας είναι ελεύθερος (ο κινέζος αυτοκράτορας, ο αιγύπτιος φαραώ , ο σουμέριος βασιλιάς, κλπ)· στη συνέχεια, μερικοί είναι ελεύθεροι (Έλληνες και Ρωμαίοι ελεύθεροι πολίτες), και τέλος, κατά την τρίτη περίοδο, αυτήν που διανύουμε σήμερα, όλοι είμαστε ή θα γίνουμε ελεύθεροι. Ο Χέγκελ παρατἠρησε ότι ο παγκόσμια ιστορία διέπεται από ένα νὀημα, αυτό το οποίο ασφαλώς κατασκεύασε νοητικά ο ίδιος. Οι άνθρωποι που ζουν και πεθαίνουν πάνω στον πλανήτη, εδώ και εκατό χιλιάδες χρόνια, δεν έχουν επίγνωση αυτής της διαδικασίας, κατά συνέπεια, δεν έχουν επίγνωση και του νοήματος της παγκόσμιας ιστορίας. Αυτό το νόημα λοιπόν είναι κρυφό, οπότε, κρυφά θα είναι τόσο η πρόθεση όσο και το σχέδιο. Διότι δεν νοείται (κρυφό) νόημα χωρίς κάποια αγαθή (κρυφή) πρόθεση, ‘μέσα στα σχέδια της οποίας το μεμονωμένο, φαινομενικά ακατανόητο και δίχως νόημα γεγονός έχει την εντελώς καθορισμένη αξία του, χωρίς το ίδιο να ξέρει τίποτα’[1]. Ένας άλλος φιλόσοφος, ο πρώτος πραγματικός φιλόσοφος της ιστορίας, ο Τζιανμπατίστα Βἰκο (1668-1744), υποστηρίζει ότι στη παγκόσμια ιστορία επαναλαμβάνεται το εξής μοντελάκι: ενώ ο σκοπός είναι η τελική κυριαρχία μιας δίκαιης κοινωνικής τάξης, στο τέλος κάθε κύκλου επιστρέφουμε στη βαρβαρότητα και ξανά μανά από την αρχή. Στις απόψεις του Βίκο στηρίχθηκε ο Όσβαλντ Σπέγκλερ και υποστήριξε τη δική του φιλοσοφία της ιστορίας: υπάρχει ένας πολιτισμός που επικρατεί κάθε φορά στο παγκόσμιο προσκήνιο, ένας πολιτισμός που είναι νέος, ώριμάζει και τέλος πεθαίνει για να καταλυθεί από τον επόμενο (νεαρό και ρωμαλέο) πολιτισμό (Η παρακμή της Δύσης).
Θεωρώ ότι είμαστε πολύ κοντά στο να συνειδητοποιήσουμε το τέλος της Φιλοσοφίας της Ιστορίας ως νοητικής κατασκευής ενός κρυφού νοήματος, κρυφής πρόθεσης, κρυφών σχεδίων και κρυφών σκοπών που αποκαλύπτουν οι φιλόσοφοι. Κι αυτό διότι ζώντας εντός του απείρου αντιλαμβανόμαστε ότι το νόημα, η πρόθεση, το σχέδιο και ο σκοπός είναι τελείως ασύμβατα με το άπειρο. Οι έννοιες αυτές είναι πεπερασμένες και δεν είναι δυνατόν να έχουν κάποια σχέση με το άπειρο. Δεν μπορούμε να διακρίνουμε, εγώ τουλάχιστον δεν μπορώ να διακρίνω, κάποια πρόθεση ή κάποιον σκοπό ούτε στην ύπαρξη του σύμπαντος, ούτε της ζωής, ούτε του ανθρώπου. Δεν σταθήκαν όρθια κάποια πρωτεύοντα (!) για να γίνουμε άνθρωποι – απλά, η όρθια στάση, όπως κι όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ήταν ή η καλύτερη δυνατή λύση (επινόηση) σε κάποια πρόβλημα της ανάγκης ή συνέπεια κάποιας λύσης. Έτσι, η επινόηση, η δημιουργία αναδεικνύεται σε θυγατέρα της μητέρας Ανάγκης, εκλαμβανομένης ως κινδύνου ανυπαρξίας, όπως θα δούμε ένα άλλο πρωινό–κι αυτός είναι ο λόγος που βγάζω εξανθήματα με τον Καστοριάδη, που οι ιδέες του φλερτάρουν με τη φιλοσοφία της ιστορίας ως νοητικής κατασκευής νοήματος. Θεωρώ ότι δεν μας επιτρέπεται πια να γράψουμε μια Φιλοσοφία της Ιστορίας, μπορούμε όμως να γράψουμε μια Παγκόσμια Ιστορία.