φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η fight or flight response (μάχομαι ή φεύγω) είναι ένας φυσικός βιολογικός μηχανισμός, νόμος, θα μπορούσαμε να πούμε, στον οποίο υπόκεινται πολλά είδη ζώων, μεταξύ των οποίων και ο άνθρωπος ο σοφός: όταν αντιμετωπίζουμε μια απειλή, εάν μας παίρνει να συγκρουστούμε, να πολεμήσουμε, να αγωνιστούμε, το κάνουμε, χωρίς να γνωρίζουμε εάν θα νικήσουμε ή θα ηττηθούμε. Εάν κρίνουμε ότι δεν μας παίρνει, ότι η ήττα είναι βέβαιη και αναπόφευκτη, αποφεύγουμε τη μάχη, φεύγουμε, την κοπανάμε, να γλιτώσουμε. Αυτό συμβαίνει και μεταξύ μεμονωμένων ατόμων και μεταξύ ομάδων. Στη πρώτη περίπτωση, μεταξύ μεμονωμένων ατόμων, τα πράγματα είναι απλά – ο βιολογικός μηχανισμός λειτουργεί αυτόματα. Στη δεύτερη όμως τα πράγματα δεν είναι απλά – η ανθρώπινη κοινωνία δεν είναι αγέλη αντιλοπών να τρέχει να σωθεί μόλις εμφανιστεί ο θηρευτής. Θα πρέπει να αποφασίσει εάν θα συγκρουστεί ή θα φύγει και η απόφαση αυτή θα είναι το αποτέλεσμα μιας σύγκρουσης (πολιτική, με την ευρεία έννοια), στην οποία κάποιοι θα συμμετάσχουν (μάχη) και κάποιοι θα αποφύγουν (φυγή).
ΘΑ πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι η διαδικασία της συγκρότηση της πρωτοκοινωνίας, άρα και της ανθρωπογένεσης – η κοινωνία προηγείται του ανθρώπου) άρχισε με κάποιο μοναχικό δενδρόβιο πρωτεύον θηλαστικό, λένε πώς ήταν ο ardipithecus ramidus, που αναγκάστηκε να ζήσει στη σαβάνα αλλά ήταν τόσο βραδύ που δεν μπορούσε να τρέξει για να αποφύγει τους θηρευτές του – ήταν αναγκασμένο να τους αντιμετωπίσει και υπήρχε μόνο ένας τρόπος: η ομαδική αντιμετώπιση, η συνεργασία. Μόνο μάχη, η φυγή σημαίνει “θάνατος”! Αυτή ήταν, κατά τη γνώμη μου, η εκκίνηση της διαδικασίας της συγκρότησης της πρωτοκοινωνίας.
ΜΕΤΑ την εμφάνιση του ανθρώπου, μέσα στις ολιγομελείς συμβιωτικές ομάδες, που ήταν το κύτταρο της κοινωνίας, αν δεν ταυτίζονταν, ήταν αδύνατον να αποφευχθεί ο βιολογικός μηχανισμός “μάχη ή φυγή” μεταξύ των ατόμων – κάθε φορά που εμφανιζόταν κάποια διεκδίκηση (προσώπου ή κοινωνικής θέσης). Πολύ συχνά όμως εμφανιζόταν κάποια διαφωνία που χώριζε την ομάδα σε δύο αντίπαλες “παρατάξεις”. Η σύγκρουση έπαιρνε τη μορφή της συζήτησης και της διατύπωσης επιχειρημάτων, συζήτηση που, όπως μας λένε οι ανθρωπολόγοι, διαρκούσε πολλές ώρες, ακόμα και πολλές μέρες, ώστε να υπάρξει ομοφωνία και ομόνοια, να αποφευγεί η διασάλευση της σταθερότητας της ομάδας. Εάν αυτό δεν ήταν εφικτό, δεν επέβαλλε η πλειοψηφία τη θέλησή της (την απόφασή της) στην μειοψηφία, δεν υπήρχε σύγκρουση: η μειοψηφία έφευγε από την ομάδα και αυτονομούνταν. Μόνο φυγή.
ΑΣ δούμε τώρα πώς λειτουργεί αυτός ο βιολογικός νόμος στον πόλεμο και, κυρίως, στον κοινωνικό πόλεμο. Ως προς τον πόλεμο, όταν οι δύο αντίπαλοι εκτιμούν ότι θα νικήσουν, τότε μάχονται, πολεμούν – τελικά, κάποιος νικάει και κάποιος ηττάται. Εάν κρίνεις εγκαίρως ότι θα ηττηθείς, τότε υποχωρείς: δεν θα νικήσεις αλλά θα αποφύγεις την ήττα, τον θάνατο. Η υποχώρηση είναι μια μορφή φυγής: υποχώρα και νίκα, λένε οι Κινέζοι. Η τόσο αποτελεσματική τακτική της καμμένης γης είναι υποχώρηση, είναι μια μορφή φυγής. Υπάρχει και το ενδεχόμενο, που δεν είναι και πολύ συχνό, να υπάρξει και εκεχειρία και διακοπή του πολέμου και συνθήκη ειρήνης. Εάν κρίνεις ότι δεν υπάρχει καμια περίπτωση να νικήσεις, τότε δεν πολεμάς και, αν δεν μπορείς να φύγεις, παραδίδεσαι, με την ελπίδα ότι ο εχθρός θα σε αφήσει να ζήσεις με τίμημα την καταβολή ετήσιου φόρου υποτέλειας. Εάν είσαι βέβαιος ότι θα σφαγιαστείς, τότε φεύγεις εγκαίρως. Οι ανυπεράσπιστοι κάτοικοι των αγροτικών κοινοτήτων ανέβαιναν σε ψηλά βουνά, σε δύσβατες και δυσπρόσιτες περιοχές, τις οποίες ο κατακτητής δεν μπορούσε να κατακτήσει – τα παραθαλάσσια χωριά των νησιών του Αιγαίου εγκαταλείφθηκαν και χτίστηκαν πάνω σε κορφές βουνών για να αποφύγουν τις ληστρικές επιδρομές των πειρατών. Η φυγή τους έσωζε, η μάχη θα τους εξόντωνε ή θα τους υποδούλωνε.
ΑΣ δούμε τώρα τι γίνεται στον κοινωνικό πόλεμο. Υποστηριζω ότι ο κοινωνικός πόλεμος είναι ένα πλέγμα συγκρούσεων που εκτυλίσσονται σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες: μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, μεταξύ ατόμων, μεταξύ κοινωνικών ομάδων, στρωμάτων, τάξεων, μεταξύ κράτους και υποτελών – αυτός είναι ο εμμενής κοινωνικός πόλεμος. Είναι καθημερινός, διέπει δηλαδή όλο το φάσμα των κοινωνικών σχέσεων, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες ενδέχεται να κλιμακωθεί και να πάρει τη μορφή της εξέγερσης (προσωρινή εκτόνωση της συσσωρευμένης κοινωνικής έντασης) και του ένοπλου εμφυλίου πολέμου. Η κατανομή της κοινωνικής ισχύος καθορίζει και τον τρόπο διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου – ή θα πολεμήσω ή θα φύγω. Και ο πόλεμος και η φυγή προσλαμβάνει ιδιαίτερες ιστορικές μορφές – ας δούμε τις σημαντικότερες από αυτές.
ΤΙ έκαναν οι δούλοι στις δουλοκτητικές κοινωνίες – στις κοινωνίες που το μεγαλύτερο μέρος του κοινωνικού πλούτου παράγονταν από τους δούλους, τα ομιλούντα εργαλεία (instrumenta vocalia), όπως τους χαρακτήριζαν οι Ρωμαίοι; Και πολέμησαν και έφυγαν. Κάθε φορά που πολέμησαν, ηττήθηκαν οικτρά και εξοντώθηκαν ανηλεώς. Έξι χιλιάδες δούλοι του Σπάρτακου σταυρώθηκαν – δεν υπήρχε πιο οδυνηρός θάνατος, ένας διαρκής πόνος τριών έως πέντε ημερών. Η προσωπική μάχη, η ανυπακοή, τιμωρούνταν αυστηρότατα, ενίοτε και με θάνατο για παραδειγματισμό, εκφοβισμό των άλλων δούλων. Στην Οδύσσεια διαβάζουμε πώς θανατώθηκε ο ανυπάκουος δούλος Μελάνθιος στην αυλή του βασιλικού μεγάρου του Οδυσσέα (δεν είναι σαφές εάν συμμετείχαν πατέρας και γιος) : του έκοψαν τα αυτιά, τη μύτη, τα γεννητικά όργανα (τα πέταξαν στα σκυλιά, τα οποία βέβαια τα έφαγαν), τα χέρια και τα πόδια. Εάν δεν με πιστεύετε: Οδύσσεια, χ 474-7. Οι δούλοι απέφευγαν να πολεμούν κατά μέτωπο τους κυρίους τους, ατομικά ή συλλογικά. Ο κοινωνικός πόλεμος διεξαγόταν με δύο διαφορετικές μορφές φυγής: την παθητικότητα (αδιαφορία, απροθυμία) και την ατομική ή ομαδική απόδραση.
Η παθητικότητα είναι μια μορφή καθημερινής παθητικής επανάστασης – δεν είναι εξέγερση, αιφνίδιο ξέσπασμα, μικρής διάρκειας εκτόνωση έντασης. Είναι επανάσταση διότι είναι μια ριζική, μόνιμη αλλαγή συμπεριφοράς, μια συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται κάθε μέρα. Θα κάνω μια πρόωρη παρέκβαση για να εξετάσουμε ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κατά τη διάρκεια της Σοβιετικής Ένωσης, οι ταξιτζήδες στη Μόσχα, για να αποφύγουν το αλκοτέστ , χρησιμοποιούσαν υπόθετα βότκας. Οι εργαζόμενοι πήγαιναν στη δουλειά τους, από την οποία δεν μπορούσε το κράτος να τους απολύσει, και τα έξυναν. Σε όλη τη Ρωσία, δε όλους τους παραγωγικούς τομείς, την ώρα που στις δυτικές κοινωνίες οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία, και όχι μόνο, χτυπούσαν οχτάωρα, σκληρά και οδυνηρά, και έβριζαν την ώρα και τη στιγμή που γεννήθηκαν. Ελάχιστη παραγωγικότητα στη Ρωσία, τεράστια στη Δύση. Και τι να τους κάνεις; Να τους στείλεις όλους στα γκουλάγκ, στη Σιβηρία; Αυτομεταρρύθμιση: ο κρατικός καπιταλισμός να γίνει ιδιωτικός. Αυτό είναι το μεγαλείο και το ανυπέρβλητο μειονέκτημα της παθητικής επανάστασης.
ΦΥΓΗ: οι δούλοι δραπέτευαν. Και στην αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη – οι μαρτυρίες της ελληνορωμαϊκής γραμματείας είναι πολλές. Και οι ιδιοκτήτες τους έψαχναν να τους βρουν. Δραπέτευαν κι από τις φυτείες της νότιας Αμερικής, των νησιών Καραϊβικής και των πολιτειών της Β. Αμερικής. Οι δούλοι που δραπετεύουν, έλεγαν οι ψυχίατροι της εποχής, πάσχουν από μια ψυχική διαταραχή, την δραπετομανία – γι’ αυτό δραπετεύουν!
ΣΤΙΣ φεουδαλικές κοινωνίες της δυτικής Ευρώπης οι εξεγέρσεις των δουλοπαροίκων είναι αμέτρητες. Όλες κατεστάλησαν βαναύσως και ανοικτιρμόνως. Κάποιοι όμως επέλεγαν τη φυγή. Οι απόγονοι των δουλοπάροικων που κατέφυγαν στα ψηλά βουνά των Άλπεων και ιδρυσαν αυτόνομες και αυτοδιοικούμενες αγροτικές κοινότητες είναι οι Ελβετοί. Η Ελβετία είναι το αποτέλεσμα της φυγής ως τρόπου διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου. Οι σλαβικές αγροτικές κοινότητες για να αποφύγουν την υποδούλωσή τους και γίνουν δουλοπάροικοι, και αργότερα όσοι έγιναν δουλοπάροικοι, έφευγαν νύχτα από τα χωριά τους και έβρισκαν καταφύγιο στις απόμακρες περιοχές της Σιβηρίας. Φυγή!
Τι παρατηρούμε; Διαπιστώνουμε ότι και οι δούλοι και οι δουλοπάροικοι νικούσαν όταν δεν πολεμούσαν. Όλες οι μάχες που έδωσαν οδήγησαν σε οδυνηρή ήττα. Νικούσαν όταν έφευγαν. Και μετά από όλα αυτά, θα πρέπει να εξετάσουμε την διεξαγωγή του κοινωνικού πολέμου στις καπιταλιστικές κοινωνίες από την οπτική γωνία του “μάχη ή φυγή”. Υπήρξαν πολλές μάχες, εξεγέρσεις, ταξική πάλη – γνωρίσαμε και τη νίκη και την ήττα. Υπήρξε όμως η φυγή ως τρόπος διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου; Δεν έχει υπάρξει ή την αγνοούμε, αδιαφορούμε, την απαξιώνουμε; Γιατί να το κάνουμε αυτό; Και το κρίσιμο και θεμελιώδες ερώτημα: τι θα κάνουμε στο μέλλον;
Μάχη ή φυγή; Υπάρχουν ενδείξεις φυγής και παθητικής επανάστασης στις σημερινές δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες; Μήπως η αποχή στις εκλογές είναι μια μορφή φυγής, μια πτυχή παθητικής επανάστασης; Υπάρχουν άλλες; Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες της παθητικής επανάστασης, εάν γενικευτεί σε έκταση και οξυνθεί σε ένταση; Υπάρχει το ενδεχόμενο να συμβεί κάτι τέτοιο;