φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΜΕΣΑ στην καρδάρα με το γάλα (την αρχαία ελληνική γραμματεία) υπάρχει μία μύγα: τα Έργα και Ημέραι του Ησιόδου. Μεταξύ των άλλων, διαβάζουμε κι αυτό (στ. 42-44): “Κρυμμένο τον έχουν τον πλούτο οι  θεοί ( οι Κύριοι), ειδάλλως και μία μέρα τον χρόνο να εργαζόμασταν, θα έφτανε και πλούτο και ελεύθερο χρόνο να είχαμε”. Οι στίχοι αυτοί γράφτηκαν περί το 650 με 600 π. Χ. από έναν ξεπεσμένο αριστοκράτη της Βοιωτίας, σχετικά φτωχό δηλαδή, ο οποίος εργαζόταν και ο ίδιος, μαζί με τους λίγους δούλους  και τις λίγες  δούλες που είχε. Εάν συνόψιζα μία από τις πολλές πτυχές του έργου του Καρλ Μαρξ, με αυτούς τους στίχους θα το έκανα. Ο Ησίοδος διατείνεται ότι οι ισχυροί αρπάζουν τον κοινωνικό πλούτο που παράγει η πλειοντότητα του πληθυσμού όχι μόνο γιατί είναι άπληστοι αλλά γιατί με αυτόν τον τρόπο εξαναγκαζόμαστε να εργαζόμαστε, να γίνουμε όλοι και όλες Σίσυφοι. Ο βράχος του Σίσυφου είναι η καταναγκαστική εργασία –  η σημερινή της μορφή είναι η μισθωτή καπιταλιστική εργασία.  Με αυτόν τον τρόπο, με τον βάναυσο μόχθο και την  έλλειψη ελεύθερου χρόνου, μπορούν οι Κύριοι και αποτρέπουν  αποτελεσματικώτατα την κατάλυση της κυριαρχκής σχέσης, η οποία έχει επιβληθεί στην καταναγκαστική εργασία. Κατά συνέπεια, η εργασία είναι ένα μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα, με το οποίο θα καταπιαστούμε σήμερα. Από τη στιγμή που θα το κάνουμε αυτό, θα αντιμετωπίσουμε κάποια κρίσιμα, ακανθώδη, θεμελειώδη, επικίνδυνα και, άρα, γόνιμα, ερωτήματα. Θα αρχίσω με το κομβικό, το πρωταρχικό, από το οποίο προέρχονται ή με το οποίο σχετίζονται όλα τα άλλα. Τι εννοούμε όταν λέμε εργασία; Γιατί την διακρίνουμε από την καταναγκαστική εργασία; Υπάρχει ελεύθερη εργασία; Ποια είναι, τι είναι; Πώς η ελεύθερη εργασία έγινε καταναγκαστική; Μπορούμε την καταναγκαστική εργασία να την κάνουμε ελεύθερη; Μήπως θα έπρεπε, για να αποφύγουμε τη σύγχυση, να περιορίσουμε τον όρο εργασία στην καταναγκαστική εργασία και την ελεύθερη εργασία να την πούμε κάπως αλλιώς; Να την πούμε, άς πούμε, μεταβολική σωματική δραστηρότητα;

Continue reading →

“έτσι μου ‘ρχεται μια μέρα να τα παρατήσω όλα και να σηκωθώ να φύγω”

(σαρανταπεντάχρονη πελάτισσα φούρνου στην ομήλικη υπάλληλο – Αθήνα)

“γέμισε η Κόλαση, τώρα στέλνουν και στην Αθήνα”

(Αθηνιώτικο γνωμικό της δεκαετίας του 1980, τότε με το νέφος)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ τα θεμέλια του σημερινού τρόπου ζωής, στις  καπιταλιστικές κοινωνίες της εποχής μας, είναι “πόλη-δωδεκάμηνη πολύωρη εργασία- επάγγελμα-αυτοκίνητο-σούπερ μάρκετ-κινητό” τότε ένας άλλος τρόπος ζωής, δηλαδή,  μια   κ ο ι ν ω ν ι κ ή   ε π α  ν ά σ τ α σ η , θα θεμελιωνόταν ως άρνηση όλων αυτών.  Όλων, όχι ενός ή δύο! Διότι είναι αδύνατον, παντελώς αδύνατον,  να απαλλαχτείς από ένα ή δύο από αυτά.  Κάθε ένα από αυτά τα θεμέλια, θεμέλια του καπιταλισμού, βεβαίως, είναι ένα μεγάλο, ένα τεράστιο και δυσεπίλυτο κοινωνικό πρόβλημα, ένα megaproblem. Το κατανοώ, δεν είναι και πολύ εύκολο να φανταστούμε μια ζωή χωρίς πολη, δωδεκάμηνη πολύωρη εργασία, επάγγελμα, αυτοκίνητο, σούπερ μάρκετ, κινητό. Δεν μπορούμε να το φανταστούμε. Θα θέλαμε όμως να ζούμε με αυτόν τον τρόπο; Μη μου πείτε ότι είναι αδύνατον – σας παρακαλώ, σας ικετεύω! Πιθανόν να πείτε, και μάλλον θα το πείτε,  ότι, όχι, δεν θα θέλαμε, δεν θέλουμε να ζούμε χωρίς όλα αυτά.  Θα σας ακούσω με μεγάλη προσοχή αλλά δεν θα δώσω και πολύ μεγάλη βάση σε αυτά που θα με πείτε. Διότι, κάθε τριήμερη ή τετραήμερη αργία και στις ολιγοήμερες διακοπές τσακίζεστε να την κοπανήσετε από την πόλη για το χωριό σας, αδιαφορώντας για το ακριβό τίμημα που θα πληρώσετε στην επιστροφή σας –  το πολύωρο μποτιλιάρισμα. Και, η πρώτη μέρα μετά το τριήμερο στη δουλειά θα είναι μια φρίκη. Αυτές οι δύο σαφέστατες ενείξεις με παρωθούν να εικάσω ότι δεν είστε και πολύ ευχαριστημένοι, ες όπως ζείτε –  για τους μισθωτούς εργαζόμενους μιλάω, στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα, όχι για τους εισοδηματίες που έχουν δέκα εφτά ακίνητα και τα ματώνουν όλη μέρα. Ξεκινώντας από σήμερα, θα αφιερώσω ένα κείμενο για κάθε ένα από αυτά τα μεγαπροβλήματα, που προκαλούν άλλα προβλήματα, που προκαλούν άλλα προβλήματα, κοκ (προβληματογένεση).

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ μπορούσαμε το πρόταγμα “ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός” να το διατυπώσουμε με έναν άλλο τρόπο, μιας και σε αυτόν τον άλλο κόσμο,όχι τον κάτω, θα ζούμε διαφορετικά:  “ένας άλλος τρόπος ζωής είναι εφικτός” – θα συμπλήρωνα: “κι ένας άλλος τρόπος σκέψης είναι εφικτός”. Θα πρέπει λοιπόν να συγκρίνουμε δύο εκ διαμέτρου εξ ορισμού διαφορετικούς τρόπους ζωής  –  και τρόπους σκέψης. Και οι δύο είναι υπαρκτοί –  ο ένας είναι κυρίαρχος, ο άλλος περιφρονητέος και υπό διωγμόν, λίγοι και λίγες τον ακολουθούν. Ο κυρίαρχος τρόπος ζωής και σκέψης αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερες δυσκολίες, με αποτέλεσμα να μετασχηματίζεται, αργά αλλά σταθερά σε  πηγή ταλαιπωρίας, ανασφάλειας, ασθένειας και θανάτου. Μόλις τώρα εκκινεί η διαδικασία της αποδιάρθρωσης του, η οποία θα διαρκέσει δυο, τρεις δεκαετίες. Θα πρέπει λοιπόν πρώτα να εστιάσουμε την προσοχή μας στις κομβικές αρθρώσεις του κυρίαρχου τρόπου ζωής – με τον τρόπο σκέψης θα καταπιαστούμε ένα άλλο πρωινό – να επισημάνουμε τα προβλήματα που προκαλούν, και μετά να σκιαγραφήσουμε αδρομερώς τον εκ διαμέτρου και εξ ορισμού άλλον τρόπο ζωής.

ΠΡΙΝ το κάνουμε αυτό, πρέπει να κάνουμε κάτι άλλο: να εξετάσουμε επί τροχάδην την έννοια του τρόπου ζωής και τους ιστορικούς τρόπους ζωής που έχουν υπάρξει. Έχουμε την εντύπωση ότι είναι πολλοί –  θα δούμε ότι δεν είναι, δεν είναι πολλοί. Δεν μπορεί να είναι πολλοί –  απλά είναι αναρίθμητες οι παραλλαγές των ιστορικών τρόπων ζωής. Να σκεφτούμε μόνο ότι, εάν ο άνθρωπος ο σοφός κινείναι πάνω στη Γη 300.000 χρόνια, στα 290.000 υπήρχε μόνο ένας τρόπος ζωής: ο τροφοσυλλεκτικός-κυνηγητικός. Οι τοπικές εκδοχές αυτού του τρόπου ζωής εμφανίζουν μια ποικιλία που είναι αδύνατον να εντοπιστεί και να περιγραφεί. Όλοι οι άλλοι στριμώχνονται στα υπόλοιπα 10.000 χρόνια. Εάν εξετάσουμε τις αρθρώσεις, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τροφοσυλλεκτικού-κυνηγητικού τρόπου ζωής, θα μπορέσουμε να διευκρινίσουμε και να σαφηνίσουμε την έννοια του τρόπου ζωής.  Οι τροφοσυλλέκτες-κυνηγοί πρόγονοί μας α) ζούσαν στη φύση,  β) ζούσαν με άλλους είκοσι, τριάντα, πενήντα  γ) εξασφάλιζαν την τροφή τους άμεσα από τη φύση, περπατούσαν πολύ  δ) κατασκεύαζαν οι ίδιοι ό,τι χρειάζονταν, επιδιδόμενοι σε ένα μεγάλο αριθμό ελαφρών σωματικών δραστηριοτήτων (χειροτεχνία) ε) οι κοινωνίες τους ήταν κοινωνίες άυλου και όχι υλικού κοινωνικού πλούτου (δηλαδή, πολλές σχέσεις με τη φύση και τους άλλους, εντός και εκτός της συμβιωτικής ομάδας, εμπειρίες, γνώσεις, μετάδοση της γνώσης στους άλλους και ειδικά στα παιδιά, διαρκής πειραματισμός)  ζ) ως εκ τούτου,  δεν ήταν αρπακτικές, κτητικές και ατομικιστικές κοινωνίες αλλά χαριστικές (ανταλλαγή δώρων) και συνεργασιακές, χωρίς το άτομο να καταπνίγεται, και, η) όταν διαφωνούσαν, η ομάδα διασπώνταν, δεν επέβαλλε το ένα μέρος τη γνώμη του στο άλλο, το οποίο έφευγε.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΑΣ κάνουμε ένα νοητικό πείραμα –  δεν χρειάζονται πολλά εργαλεία και υλικά, φαντασία μόνο και τόλμη. Τα έχουμε.

Τις τρεις πρώτες εργάσιμες μέρες του Μαΐου του 2034 θα γίνει παγκόσμια απεργία, στην οποία θα συμμετέχει  η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, απεργία που συντονίστηκε από την διεθνή ομάδα LIFE OR DEAD εργαζομένων, καλλιτεχνών, λογοτεχνών, στοχαστών και πολιτικών μέσω των  μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με αίτημα να κλείσει η παγκόσμια πολεμική και διαστημική βιομηχανία ώστε να σταματήσει η καταστροφή του κοινωνικού πλούτου που διαπράττουν αυτές οι δύο βιομηχανίες και  ο κοινωνικός πλούτος να διοχετευτεί στην επίλυση των πολλών και οξυμμένων παγκόσμιων προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε.  Στην ανακοίνωση για την κήρυξη της προειδοποιητικής  παγκόσμιας απεργίας η ομάδα LIFE OR DEAD τονίζει ότι το κλείσιμο αυτών των δύο βιομηχανιών θα επιφέρει και το κλείσιμο κι άλλων πολλών που σχετίζονται άμεσα με αυτές, κατά συνέπεια θα μειωθεί η παγκόσμια παραγωγή, άρα και η κατανάλωση πρώτων υλών και ενέργειας, με ευεργετικά αποτελέσματα για την κλιματική κρίση, θα αυξηθεί η ανεργία, άρα θα μειωθεί ο χρόνος εργασίας –  θα δημιουργηθούν δηλαδή οι προϋποθέσεις για την επίλυση των παγκόσμιων κοινωνικών προβλημάτων: κοινωνικός πλούτος και ελεύθερος χρόνος, αυτά μας λείπουν –  γνώση και διάθεση έχουμε. 

ΑΥΤΟ είναι το νοητικό πείραμα. Τώρα μπορείτε να γελάσετε. Κι εγώ μαζί σας. Διότι το νοητικό αυτό πείραμα είναι μια πρόταση για την διεξαγωγή του κοινωνικού πολέμου στην εποχή μας κι αυτό που προτείνεις δεν πρόκειται να γίνει στον αιώνα τον άπαντα, ξεπερνάει και την πιο τολμηρή φαντασία.  Για να γελάσετε ακόμα περισσότερο, θα το συνεχίσω το νοητικό πείραμα και θα σας διαβεβαιώσω ότι εκείνες τις τρεις πρώτες εργάσιμες μέρες του Μαΐου του 2034 δεν πήγε κανένας και καμία στη δουλειά –  η τριήμερη παγκόσμια γενική απεργία είχε απρόσμενη επιτυχία. Συγκλήθηκε αμέσως συνάντηση των πλουσιότερων και ισχυρότερων κρατών του πλανήτη για να εξετάσουν το απανπάντεχο αυτό γεγονός που τους κατέπληξε και τους ανησύχησε τα μάλα. Η ομάδα LIFE OR DEAD πρότεινε, και η πρότασή της υπερψηφίστηκε, η απουσία από την εργασία των τριών πρώτων εργάσιμων ημερών να γίνεται κάθε μήνα και μετά από ένα χρόνο το τριήμερο αυτό να γίνει εβδομάδα. “Θα περάσουμε στη πράξη και θα μείωσουμε τον χρόνο εργασίας μόνοι μας, δεν είμαστε ζητιάνοι, είμαστε οι δημιουργοί αυτού του κόσμου. Αν πολλά από τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα δημιουργήθηκαν χωρίς να το θέλουμε, όπως η κλιματική κρίση, τώρα είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τι κάναμε και να επανορθώσουμε, να εξαλείψουμε την καταστροφή της φύσης και των κοινωνιών”. Η πρακτική αυτή της απουσίας από την εργασία επειδή είναι παγκόσμια ονομάστηκε OMNIPRESENT ABSENCE (ΠΑΝΤΑΧΟΥ ΑΠΟΥΣΙΑ).

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η μελέτη της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας του δυτικού πολιτισμού, από το 700 π. Χ. μέχρι σήμερα, μας παρωθεί να υποστηρίξουμε ότι κατά τη διάρκεια των μεταβατικών εποχών, των εποχών αποδιοργάνωσης, απορρύθμισης, αποσύνθεσης και, κατά συνέπεια,  μετασχηματισμού του τρόπου παραγωγής, της κοινωνικής δομής, της πολιτικής συγκρότησης, αναζωπυρώνεται ο κοινωνικός πόλεμος.  Ο οποίος υπνώττει, βρίσκεται σε κατάσταση αδράνειας, σιγοκαίει και καταλαγιάζει σε εποχές αποτελεσματικής επιβολής της κυριαρχίας της πλούσιας και ισχυρής άρχουσας τάξης –  δουλοκτήτες, φεουδάρχες, καπιταλιστές. Δύο είναι οι μέθοδοι της επιβολής και διαιώνισης, αναπαραγωγής της κυριαρχίας, δηλαδή, κατ΄αρχάς,  της αρπαγής ενός μεγάλου μέρους του συλλογικά παραγόμενου υλικού κοινωνικού πλούτου από μια μειονότητα που λίγες φορές ξεπέρασε το 5%: η ανηλεής βία και οι παραχωρήσεις (περισσότερος κοινωνικός πλούτος στους υποτελείς παραγωγής, συμμετοχή στη διανομή της πολεμικής λείας, ελευθερίες και δικαιώματα), με τον συνδυασμό τους να μη είναι σπάνιος. Αν συγκρίνουμε τη Σπάρτη και τη Ρώμη με την Αθήνα της κλασικής εποχής και την  φεουδαρχική μεσαιωνική Γαλλία θα δούμε σαφείς διαφορές. Με αυτόν τον συνδυασμό ανηλεούς βίας και παραχωρήσεων αναπαράγεται και η καπιταλιστική κυριαρχία –  φασισμός και ναζισμός από τη μία, κοινοβουλευτική δημοκρατία και κράτος δικαίου και πρόνοιας από την άλλη.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΑ χρόνια που ζούμε, και οι επόμενες δυο τρεις δεκαετίες, μέχρι το 2050, πάνω κάτω, είναι μια εποχή μετάβασης από την κοινωνία της εργασίας στην κοινωνία της αεργίας. Καθώς όμως οι διανοητικές, ψυχικές, πολιτισμικές και πολιτικές αλλαγές έπονται των υλικών, οικονομικών και κοινωνικών,  η Αριστερά δεν μπορεί παρά να παραμένει κολλημένη στο παρελθόν, να βλέπει το μέλλον υπό το πρίσμα του παρελθόντος και του παρόντος, να ακολουθεί ασθμαίνοντας και παρακολουθώντας αμήχανη και αφοπλισμένη ιδεολογικά και θεωρητικά τις εξελίξεις. Αυτή είναι με λίγα λόγια η γνώμη μου για το παρόν και το μέλλον της Αριστεράς. Τι εννοώ με αυτόν τον όρο θα το εκθέσω στη συνέχεια. Κρατείστε μόνο αυτό προς στιγμήν: δεν μπορεί να μην υπάρχει Αριστερά –  η κυριαρχική σχέση, η διαταγή και η εκτέλεση (η Δεξιά), δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την συνεργασιακή σχέση, την πρόταση, τη συζήτησή της και την συλλογική εκτέλεσή της (η Αριστερά).

Continue reading →