φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΜΕΣΑ στην καρδάρα με το γάλα (την αρχαία ελληνική γραμματεία) υπάρχει μία μύγα: τα Έργα και Ημέραι του Ησιόδου. Μεταξύ των άλλων, διαβάζουμε κι αυτό (στ. 42-44): “Κρυμμένο τον έχουν τον πλούτο οι θεοί ( οι Κύριοι), ειδάλλως και μία μέρα τον χρόνο να εργαζόμασταν, θα έφτανε και πλούτο και ελεύθερο χρόνο να είχαμε”. Οι στίχοι αυτοί γράφτηκαν περί το 650 με 600 π. Χ. από έναν ξεπεσμένο αριστοκράτη της Βοιωτίας, σχετικά φτωχό δηλαδή, ο οποίος εργαζόταν και ο ίδιος, μαζί με τους λίγους δούλους και τις λίγες δούλες που είχε. Εάν συνόψιζα μία από τις πολλές πτυχές του έργου του Καρλ Μαρξ, με αυτούς τους στίχους θα το έκανα. Ο Ησίοδος διατείνεται ότι οι ισχυροί αρπάζουν τον κοινωνικό πλούτο που παράγει η πλειοντότητα του πληθυσμού όχι μόνο γιατί είναι άπληστοι αλλά γιατί με αυτόν τον τρόπο εξαναγκαζόμαστε να εργαζόμαστε, να γίνουμε όλοι και όλες Σίσυφοι. Ο βράχος του Σίσυφου είναι η καταναγκαστική εργασία – η σημερινή της μορφή είναι η μισθωτή καπιταλιστική εργασία. Με αυτόν τον τρόπο, με τον βάναυσο μόχθο και την έλλειψη ελεύθερου χρόνου, μπορούν οι Κύριοι και αποτρέπουν αποτελεσματικώτατα την κατάλυση της κυριαρχκής σχέσης, η οποία έχει επιβληθεί στην καταναγκαστική εργασία. Κατά συνέπεια, η εργασία είναι ένα μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα, με το οποίο θα καταπιαστούμε σήμερα. Από τη στιγμή που θα το κάνουμε αυτό, θα αντιμετωπίσουμε κάποια κρίσιμα, ακανθώδη, θεμελειώδη, επικίνδυνα και, άρα, γόνιμα, ερωτήματα. Θα αρχίσω με το κομβικό, το πρωταρχικό, από το οποίο προέρχονται ή με το οποίο σχετίζονται όλα τα άλλα. Τι εννοούμε όταν λέμε εργασία; Γιατί την διακρίνουμε από την καταναγκαστική εργασία; Υπάρχει ελεύθερη εργασία; Ποια είναι, τι είναι; Πώς η ελεύθερη εργασία έγινε καταναγκαστική; Μπορούμε την καταναγκαστική εργασία να την κάνουμε ελεύθερη; Μήπως θα έπρεπε, για να αποφύγουμε τη σύγχυση, να περιορίσουμε τον όρο εργασία στην καταναγκαστική εργασία και την ελεύθερη εργασία να την πούμε κάπως αλλιώς; Να την πούμε, άς πούμε, μεταβολική σωματική δραστηρότητα;
ΟΤΑΝ οι τροφοσυλλέκτες, μια όμαδα είκοσι ή τριάντα ανθρώπων, έφευγαν το πρωί από τον καταυλισμό τους για να πάρουν από τη φύση της τροφή τους, φυτική και ζωική, τι έκαναν – εργάζονταν; Όταν κάθονταν και έφτιαχναν εργαλεία, δοχεία, σκεύη, ρούχα, δώρα, τι έκαναν – εργάζονταν; Έχοντας στο μυαλό μας την πεποίθηση ότι οι δούλοι και οι δουλοπάροικοι εργάζονταν, ότι οι προλετάριοι, οι υπάλληλοι στο σούπερ μάρκετ εργάζονται, τότε δεν μπορούμε να πούμε ότι οι τροφοσυλλέκτες και οι αγρότες των αυτόνομων αγροτικών κοινοτήτων εργάζονταν. Μεταχειριζόμαστε την ίδια λέξη για να περιγράψουμε δύο διαφορετικές καταστάσεις. Οι τροφοσυλλέκτες και οι αγρότες των αυτόνομων αγροτικών κοινοτήτων δεν εργάζονταν. Τα ζώα που όργωναν, αλώνιζαν, τραβούσαν τα κάρα, εργάζονταν; Ναι, εργάζονταν! Οι αντιλόπες όταν βόσκουν στη σαβάνα, εργάζονται; Όχι, δεν εργάζονται. Οι αγελάδες, τα γουρούνια και τα πρόβατα, ενσταυλισμένα ή μη, όταν τρώνε, εργάζονται; Ναι, εργάζονται! Η δουλειά τους είναι να τρώνε και το προϊόν της εργασίας τους είναι το κρέας και το γάλα.
ΘΑ στρέψουμε τώρα το βλέμμα μας από τα ζώα που εκτρέφουμε και που η δουλειά τους είναι ΝΑ ΤΡΩΝΕ, στα παιδιά. Όσοι και όσες έχετε μεγαλώσει παιδιά, θα ξέρετε πόσο πολύ τους αρέσει να εργάζονται – δεν ξέρω ποιο άλλο ρήμα να χρησιμοποιήσω. Θα με σκότωναν τα παιδιά μου, Δημοτικό πήγαιναν, εάν πήγαινα να βγάλω πατάτες και δεν έρχονταν μαζί μου. Το χώμα ήταν μαλακό και τις έβγαζαν σκάβοντάς το με τα χέρια, μιλώντας ασταμάτητα και γελώντας – Παύλο, Παύλο, κοίτα μια πατατάρα! Όχι, Αποστολία, δεν είναι πατατάρα, είναι παραράτα. Όχι, είναι παραταράτα – και ούτω καθ΄ εξής. Χαχαχαχα τα χάχανα! Μετά από λίγη ώρα βαριόντουσαν κι άρχιζαν να παίζουν ή να κάνουν κάποια άλλη δουλειά – ή να μην κάνουν καμιά – πήγαιναν στο ρυάκι κι έπαιζαν με το νερό. Πάντως τις πατάτες που έπρεπε να βγάλουμε, τις έβγαλαν (τις περισσότερες). Συμμετείχαν στην παραγωγή του υλικού κοινωνικού πλούτου, ο πυρήνας του οποίου είναι η τροφή – με λέμε μαλακίες τώρα, ότι δεν είναι δηλαδή! Με ξεκούρασαν, εγώ έκανα κάτι άλλο. Αρέσει πολύ στα παιδιά η δουλειά, αρκεί να μην είναι μεγάλης διάρκειας, να μπορούν να παίζουν και να μιλάνε και να γελάνε και να κάνουν κάτι άλλο ή να μην κάνουν τίποτα – δεν την μπορούν την μονοτονία, αντιδρούν έντονα σε αυτήν, βαριούνται εύκολα και γρήγορα. Αυτό όμως δεν είναι εργασία, δεν είναι δουλειά!
ΜΕ αυτόν τον τρόπο εργάζονταν ο άνθρωπος ο σοφός για πάνω από 290.000 χρόνια από τα 300.000 που είμαστε πάνω στη Γη. Την μονοτονία και τον μόχθο δεν τα μπορεί ο άνθρωπος ο σοφός – είμαστε όντα επιπόλαια και φιλήδονα, γιατί είμαστε ζώα. Τόσο απλά! Καταλήγουμε λοιπόν στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος ο σοφός παρήγαγε τον υλικό κοινωνικό πλούτο, εξασφάλιζε την τροφή του, με τη συλλογή ή με την παραγωγή της, επιδιδόμενος μαζί με άλλους κι άλλες σε εναλλασσόμενες δραστηρότητες μικρής διάρκειας, κατά τη διάρκεια των οποίων μιλούσε,γελούσε, έπαιζε, αστειευόταν, τραγουδούσε και χόρευε. Όσοι και όσες έχετε γεννηθεί και μεγαλώσει σε χωριό θα τα θυμάστε, δεν μπορεί, έχουν καταγραφεί ανεξίτηλα στον εγκέφαλό σας. Είναι η φύση των δραστηριοτήτων τέτοια που επιτρέπει την αναβολή τους – το ότι κάποια στιγμή πρέπει να γίνει αυτό είναι βέβαιο. Αλλά εάν δεν έχω όρεξη να φυτέψω σήμερα λάχανα, μπρόκολα και κουνουπίδια για να έχω να φάω το φθινόπωρο και τον χειμώνα, δεν θα το κάνω. Θα μείνω στο κρεβάτι και θα διαβάσω τις Σκιές του Νου του έξοχου Πενρόουζ. Και μόλις κουραστώ, θα πιάσω για καμιά ώρα την Αντίληψη του Περιβάλλοντος του έξοχου Ίνγκολντ και μετά θα πάω για περπάτημα στο βουνό. Αύριο το φύτεμα. Κι αν αύριο πάλι δεν έχω όρεξη ή προέκυψε κάτι άλλο – κάποιος φίλος θα έρθει από Θεσσαλονίκη, νο πρόμπλεμ, την άλλη μέρα. Αυτό όμως δεν μπορώ να το κάνω εάν δουλεύω στο εργοστάσιο ή στο σχολείο ή στο σούπερ μάρκετ!
ΚΙ ενώ είμαστε όντα, ζώα, επιπόλαια και φιλήδονα, κάποιοι επέβαλαν και συνεχίζουν να επιβάλουν, τον μόχθο και την μονοτονία, με τη χρήση ανηλεούς και ανείπωτης βίας – δουλεία! Ο άνθρωπος ο σοφός άρχισε να εργάζεται, να δουλεύει όταν έγιναν δούλοι, όταν έχασαν την ελευθερία τους. Η πρώτη εργασία ήταν η εργασία των δούλων. Με τη δουλεία επινοήθηκε η εργασία. Και επιβάλλοντας την καταναγκαστική εργασία απέκτησαν την δική τους ελευθερία Οι αρχαίοι Έλληνες δουλοκτήτες αριστοκράτες γαιοκτήμονες, και οι Ρωμαίοι στη συνέχεια, ζούσαν επιπόλαια και φιλήδονα: συμπόσια, σεξ (“παιδικά”), άλογα, αθλητισμός, ταξίδια, ποίηση, φιλοσοφία. Θεωρούσαν την μονότονη κοπιαστική χειρωνακτική εργασία ως το χειρότερο πράγμα – και ο Μαρξ έγραψε ότι δυστυχέστερο και αθλιότερο πλάσμα από τον προλετάριο δεν υπάρχει! Με την μονοτονία καταπιάστηκε ο Μαρκούζε στο έξοχο, εξοχότατο, “Μονοδιάστατο άνθρωπο” – εάν δεν το έχετε διαβάσει, να το διαβάστε, αν θέλετε να πάθετε πλάκα.
ΌΤΑΝ εργαζόμαστε, η μονοτονία και ο μόχθος, η διά βίου πολύωρη εργασία, μας καραστρέφουν. Ο εξοβελισμός της επιπολαιότητας και της φιληδονίας, της ελευθερίας δηλαδή, μας καταστρέφει. Η απομόνωση από τους άλλους και οι ανταγωνιστικές σχέσεις με τους άλλους μας καταστρέφουν. Η εργασία είναι κατάρα, είναι ένα μεγάλο, τεράστιο κοινωνικό πρόβλημα. Μπορούμε να παραγάγουμε τον αναγκαίο υλικό κοινωνικό πλούτο με μικρής διάρκειας και με πολλές ελεύθερες σωματικές δραστηριότητες, με παρέα, με κουβέντα, με γέλια και αστεία, με τραγούδια και με χορό – αυτό κάναμε για 290.000 χρόνια από τα 300.000 που υπάρχουμε πάνω στον πλανήτη, τον οποίο έχουμε μαμήσει με την καταναγκαστική εργασία.
ΜΠΟΡΟΥΜΕ, ναι, αλλά πώς θα μετασχηματίσουμε την καταναγκαστική εργασία σε ένα μεγάλο αριθμό ελεύθερων σωματικών χειρωνακτικών δραστηριοτήτων;