φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΕΧΟΥΜΕ σχηματίσει την πεποίθηση, και καταδυναστευόμαστε, καταπιεζόμαστε, ταλαιπωριόμαστε, υποφέρουμε από αυτήν, ότι το δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα” που χαρακτηρίζει τις δυτικές και άλλες κοινωνίες, είναι ένα δίπολο που υπήρχε και υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες του ανθρώπου του σοφού. Η πεποίθηση αυτή δεν είναι μόνο λάθος, είναι και ολέθρια. Ανήκει στο χώρο του αυτονόητου, κατά συνέπεια, είναι μια παγίδα από την οποία δεν μπορούμε να ξεφύγουμε, είναι πολύ δύσκολο – όχι όμως και ακατόρθωτο. Σε αυτήν θα στρέψουμε σήμερα το βλέμμα μας και την προσοχή μας και θα εξετάσουμε την προέλευσή της, τις εκφάνσεις της στην καθημερινή συμπεριφορά, και ειδικά στη σεξουαλική, και το πιθανό μέλλον της.
ΤΟ δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα” δεν είναι μια φυσική κατάσταση αλλά φυσικοποίηση μιας πρακτικής που εμφανίστηκε σε κάποιες κοινωνίες κάτω από ειδικές συνθήκες, επιβίωσε και επεκτάθηκε σε όλο το πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων. Το “βλέπουμε παντού”, με αυτό κατανοούμε τη φύση και την κοινωνία, με αυτό ερμηνεύουμε φαινόμενα και πρακτικές. Ήταν τόσο δραστική η επίδρασή του ώστε σε πολλές κλιτικές γλώσσες, όπως στην αρχαία ελληνική που επιβιώνει και στη νέα ελληνική, έχει γραμματικοποιηθεί: η φυσικότητα της διάκρισης μεταξύ ενεργητικής και παθητικής φωνής παραβλέπει τόσο την ιστορικότητά της όσο και την προέλευση της παθητικής φωνής (διάθεσης!): εμφανίστηκε τελευταία, με πρώτη την ενεργητική και μετά την μέση. Ένα από τα πεδία στα οποία η ύπαρξη του διπόλου είναι καταλυτική είναι η σεξουαλική συμπεριφορά: το αρσενικό είναι, ή πρέπει να είναι, ενεργητικό, το θηλυκό είναι, ή πρέπει να είναι, παθητικό. Το ίδιο ισχύει και κάθε μορφή σεξουαλικής συμπεριφοράς, ανεξαρτήτως φύλου. Ο ενεργητικός, η ενεργητική γαμάει, ο παθητικός, η παθητική γαμιέται. Ο βιαστής γαμάει, το θύμα γαμιέται. Όταν κάποτε ανυποψίαστοι αριστεροί και αναρχικοί διαπίστωναν “Μητσοτάκη γαμιέσαι”, και το εξελάμβαναν αυτό ως πράξη αντίστασης, δεν έκαναν τίποτα άλλο από το αναπαραγάγουν το δίπολο ‘ενεργητικότητα-παθητικότητα”.
ΓΙΑ να εξετάσουμε την προέλευση του διπόλου πρέπει να στρέψουμε πρώτα την προσοχή μας στις λέξεις. Ενεργητικός (με την κατάληξη -ος θα αναφέρομαι και στα δύο φύλα ή σε όλα τα φύλα, για όσους και όσες πιστεύουν ότι είναι πολλά) είναι αυτός που ενεργεί, είναι το υποκείμενο της ενέργειας, του έργου, της δραστηριότητας, είναι αυτός που δρα, ο δρων, το δρων πρόσωπο. Παθητικός είναι αυτός που παθαίνει κάτι, που πάσχει, που υφίσταται κάτι, που υποφέρει από αυτόν που ενεργεί, από τον ενεργητικό. Θα μου πείτε βέβαια ότι έτσι είναι ζωή, έτσι ήταν πάντα, κι εγώ θα σας πω ότι κάνετε πολύ μεγάλο λάθος. Όχι μόνο διότι το δίπολο δεν υπήρχε σε πολλές, στις περισσότερες κοινωνίες, αλλά ότι και στη κοινωνία που ζούμε σήμερα, το δίπολο αυτό δεν το εντοπίζουμε σε πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής – είμαστε σαν τα ψάρια που δεν βλέπουν και δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει νερό. Ή μήπως γνωρίζουν;
ΤΟ δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα” δηλώνει αντίθεση – είναι αντίθεση, διαχωρισμός, διάκριση. Για να κατανοήσουμε την ιστορική του προέλευση, το πρώτο βήμα που πρέπει να κάνουμε είναι να αναρωτηθούμε, εάν υπάρχουν κι άλλα δίπολα – αντιθέσεις, διακρίσεις, διαχωρισμοί – που έχουν κάποια κοινά στοιχεία με το δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα”. Δεν θα μπορέσουμε να αποφύγουμε την απάντηση: υπάρχουν και μάλιστα πολλά, πάρα πολλά και πάρα πολύ γνωστά – και άρρηκτα συνδεδεμένα. Το υπό εξέταση δίπολο είναι μία πτυχή αυτού του πλέγματος. Θα εξετάσουμε, επί τροχάδην, τρία πεδία: του πολέμου, της κυριαρχικής σχέσης μεταξύ των ανθρώπων και της κυριαρχικής σχέσης μεταξύ δυτικού ανθρώπου και φύσης.
ΜΙΑ από τις πηγές, η πρώτη χρονικά, του δίπολου “ενεργητικότητα-παθητικότητα” είναι η διάκριση νίκης-ήττας. Αυτός που νικάει, που φονεύει, ο ισχυρός, είναι ο ενεργητικός – αυτός που ηττάται, που πεθαίνει, ο ανίσχυρος είναι ο παθητικός. Η αντίθεση αυτή έχει καταγραφεί με πολλούς τρόπους στην αρχαία ελληνική γλώσσα: ο ένας ποιεί, ο αλλος πάσχει. Εάν δεν υπάρξει φόνος, ο νικητής είναι ο ενεργητικός, ο αιχμάλωτος είναι ο παθητικός – είναι ανδράποδον, κείται στα πόδια του άνδρα νικητή! Ο κατακτητής νικητής είναι ο ενεργητικός, ο κατακτημένος είναι ο παθητικός. Αυτός που αρπάζει και καταστρέφεί είναι ο ενεργητικός, το θύμα της αρπαγής και της καταστροφής είναι ο παθητικός. Στις ανταγωνιστικές σχέσεις, που αναπόφευκτα εμφανίστηκαν και επεκτάθηκαν στις πολεμικές κοινωνίες, ο νικητής είναι ο ενεργητικός, ο ηττημένος είναι ο παθητικός. Όποιος βρίζει, ενεργεί, είναι ενεργητικός – όποιος βρίζεται, πάσχει, είναι παθητικός. Ο άνδρας που πολεμά είναι ο ενεργητικός, η γυναίκα που δεν πολεμά είναι η παθητική. Η κοινωνική κατασκευή του φύλου εμφανίζεται στις πολεμικές κοινωνίες – όσο πιο πολύ απομακρύνεται ο άντρας και η γυναίκα, λόγω πολέμου, τόσο πιο σαφής και έντονη γίνεται η μεταξύ τους διάκριση: ό, τι έχει ο άνδρας, δεν πρέπει να έχει η γυναίκα. Ο άντρας έχει τρίχες, η γυναίκα δεν πρέπει να έχει τρίχες – πρέπει όλη τη μέρα να κάνει αποτρίχωση.
Ο Κύριος που διατάζει είναι ο ενεργητικός, ο Δούλος, ο Υποτελής που υπακούει είναι ο παθητικός. Η διάκριση, το δίπολο “σώματος – ψυχής (νου), το τόσο προσφιλές στον Πλάτωνα, και όχι μόνο, είναι απόρροια της διάχυτης κυριαρχικής σχέσης: εάν δεν υπήρχε η σχέση Κυρίου-δούλου, το δίπολο αυτό δεν θα είχε εμφανιστεί. Το αυτό ισχύει και για το δίπολο “συναίσθημα-λογική”. Το τρίτο πεδίο, η σχέση ανθρώπου – φύσης έχει να μας πει πολλά, πάρα πολλά. Ο δυτικός άνθρωπος ενεργεί, η φύση πάσχει. Αυτοί οι δύο πόλοι δεν έχουν κάτι κοινό – ο (δυτικός) άνθρωπος από δω, η φύση εκεί απέναντι, έξω. Δεν είμαστε μέσα στη φύση, είμαστε έξω από τη φύση – ή πάνω στη φύση. Ο άνθρωπος είναι ενεργητικός, η φύση είναι παθητική. Γιατί είναι παθητική; Διότι επιθυμούμε να την υποτάξουμε. Η επιθυμία της κυριαρχίας πάνω στη φύση προκαλεί το δίπολο ‘ενεργητικότητα-παθητικότητα” . Έχει φτάσει μάλιστα στο σημείο να επιθυμεί την εκπλήρωση της επιθυμίας αυτής με την φαντασίωση ότι αυτός δημιούργησε τη φύση ή θα την δημιουργήσει, θα την αλλάξει. Ο Θεός είναι ο δημιουργός της φύσης: ο Θεός είναι ενεργητικός, το δημιούργημά του δεν μπορεί παρά να είναι παθητικό. Ο θάνατος είναι ενεργητικός, ο θνητός άνθρωπος είναι παθητικός: όχι, ο θνητός άνθρωπος θα γίνει αθάνατος, θα γίνει ενεργητικός και θα νικήσει τον θάνατο και ο θάνατος θα γίνει παθητικός.
ΓΙΑΤΙ ο άντρας είναι ενεργητικός και η γυναίκα παθητική; Διότι ο άντρας ενεργεί – διεισδύει – και η γυναίκα είναι παθητική – υφίσταται τη διείσδυση. Ως ενεργητικός, ο άνδρας δεν μπορεί παρά να είναι ο νικητής, ο θριαμβευτής, και η γυναίκα ως παθητική, δεν μπορεί παρά να πάσχει, να ταπεινώνεται! Ο άνδρας γαμάει, η γυναίκα γαμιέται. Από αυτό το δίπολο προέρχονται οι βρισιές “γαμιέσαι!”, “θα σε γαμήσω!”, “άντε και γαμήσου” και άλλες πολλές. Από αυτό το δίπολο προέρχεται η σημασιολογική εξέλιξη του ρήματος γαμάω και γαμιέμαι: νικάω, καταστρέφω και ταπεινώνομαι, υποφέρω. Τη στιγμή αυτή βρισκόμαστε απέναντι σε ένα κρίσιμο και θεμελιώδες ερώτημα: η διείσδυση είναι έκφανση ενεργητικότητας; Ο άνδρας που διεισδύει είναι ενεργητικός και η γυναίκα που διεισδύεται είναι παθητική; Να σημειώσω ότι ρήμα “διεισδύομαι” δεν υπάρχει, εγώ το έπλασα, για να αποφύγω τη φράση “υφίσταται τη διείσδυση”. Θα αντιλαμβάνεστε ότι δεν διαθέτουμε λέξεις και όρους για να εκφράσουμε κάποια, πολλά, ζητήματα. Ναι, ασφαλώς και υπάρχει διείσδυση, αλλά γιατί να εκλαμβάνεται ως ενεργητικότητα και το θηλυκό να “υφίσταται τη διείσδυση”; Εάν εκλαμβάνεται ως ενεργητικότητα και το αρσενικό ως ενεργητικό, πάραυτα το θηλυκό θα εκληφθεί ως παθητικό! Είναι παθητικό, υφίσταται τη διείσδυση, υποφέρει, πάσχει; Πλάκα με κάνετε; Όταν, λόγου χάριν, η γυναίκα είναι από πάνω, υφίσταται τη διείσδυση; Εκλαμβάνουμε τη διείσδυση ως ενεργητικότητα διότι εκλαμβάνουμε το πέος ως βλήμα, ως ξίφος, δόρυ, μαχαίρι, σφαίρα! “Εξάσφαιρο” – είναι ένας από τους χαρακτηρισμούς του πέους – αλλά και “επαναληπτική καραμπίνα”, χωρίς να ξεχνάμε το “παλούκι”! Αθώες μεταφορές; Κάθε άλλο: Είμαστε αξιοθρήνητοι αιχμάλωτοι, είμαστε θύματα, της πολεμικής πολιτισμικής, παράδοσης – ποιμενικής προέλευσης. Στην Ιλιάδα, η μάχη, ο πόλεμος απεικονίζεται με όρους σεξουαλικούς και στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα η σεξουαλική συνεύρεση με πολεμικούς. Εάν μπορούσαμε να αποτινάξουμε αυτό το βαρύ και θλιβερό φορτίο, θα δούμε τα πράγματα αλλιώς, πολύ διαφορετικά. Να πώς.
ΑΣ δούμε πρώτα τρία παραδείγματα από την καθημερινή ζωή. Όταν το παξιμάδι είναι ακίνητο, η βίδα διεισδύει σε αυτό – εάν η βίδα είναι ακίνηση, το παξιμάδι τι κάνει; Εάν δούμε τις κινήσεις με όρους σεξουλικούς και υποπέσουμε στο αμάρτημα του σεξισμού, θα πούμε ότι η βίδα διεισδύει στο παξιμάδι. Αλλά και τα δύο είναι άχρηστα χωρίς το άλλο. Η βίδα δεν διειδύει – βίδα και παξιμάδι είναι συμπληρωματικά, πληρώνει, γεμίζει δηλαδή, το ένα το άλλο! Το αιδοίο είναι άδειο χωρίς το πέος αλλά και το πέος δεν είναι άδειο χωρίς αιδοίο; Το πέος και το αιδοίο, ή οποιαδήποτε άλλη οπή περιωπής, είναι συμπληρωματικά, δεν υπάρχει ενεργητικότητα και παθητικότητα. Ας δούμε τη σχέση μητέρας-βρέφους; Μπορούμε να πούμε ότι η μητέρα είναι ενεργητική και το βρέφος παθητικό; Πλάκα με κάνετε; Κατά κανένα τρόπο. Αυτά τα δύο πρόσωπα, ναι, το βρέφος είναι πρόσωπο, είναι συμπληρωματικά. Το τρίτο παράδειγμα: σε μια φιλική σχέση, υπάρχει ενεργητικότητα και παθητικότητα; Η ανάληψη πρωτοβουλίας ή η διατύπωση πρότασης είναι ενεργητικότητα και η αποδοχή τους είναι παθητικότητα; Ελάτε τώρα!
ΕΚΕΙ όπου δεν υπάρχει κυριαρχική σχέση, σε όλες της τις εκφάνσεις (πόλεμος, ανταγωνισμός, Κύριος-δούλος) το δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα” δεν υπάρχει. Γιατί δεν υπάρχει; Διότι η ζωή, η φύση δεν εκλαμβάνεται ως κάτι έξω από εμάς, ως κάτι εξωτερικό στο οποίο πρέπει να επέμβουμε, να δράσουμε – μια στάση που καθορίζεται από την επιθυμία κυριαρχίας της φύσης, αλλά είναι αδιαχώριστα από εμάς. Δεν είμαστε έξω για να μπούμε μέσα στη φύση και τη ζωή, για να διεισδύσουμε, αλλά είμαστε μέσα στη ζωή, κινούμαστε μέσα σε αυτήν, κινούμαστε όπως κινείται η ζωή και η φύση. Αυτή η αντίληψη δεν είναι δυτική, υπάρχει όμως στις δυτικές κοινωνίες – καταπιεσμένη, περιφρονημένη, καταδιωκόμενη. Αυτή ήταν η αντίληψη του ανθρώπου του σοφού για 295.000 χρόνια από τα 300.000 που υπάρχει και κινείται στη Γη. Έχει παρατηρηθεί και μελετηθεί διεξοδικά, κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, σε πολλές τροφοσυλλεκτικές -κυνηγητικές κοινωνίες και σε εξισωτικές αγροτικές κοινότητες.
ΟΤΑΝ όλα ενεργούν (ζωή, φύση,ζώα, φυτά, άνθρωπος, μητέρα, βρέφος, άντρας, γυναίκα), τίποτα δεν είναι παθητικό. Εάν δεχτούμε ότι κάποια ενεργούν και κάποια δεν ενεργούν, τότε αναπόφευκτα θα προβάλει το δίπολο “ενεργητικότητα-παθητικότητα”. Η πρώτη αντίληψη είναι ο πυρήνας της πολιτισμικής παράδοσης της αποδοχής της αλληλοεξάρτησης μεταξύ ανθρώπων και μεταξύ ανθρώπων και φύσης. Η δεύτερη, της πολιτισμικής παράδοσης της επιθυμίας κατάργησης αυτής της αλληλεξάρτησης – ποιμενικής και πολεμικής προέλευσης.