φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΔΕΧΟΜΑΣΤΕ, αυτό μας λένε οι παλαιοντολόγοι, τους πιστεύουμε, ότι ο άνθρωπος ο σοφός ζει και υπάρχει πάνω στον πλανήτη εδώ και 300.000 χρόνια, πάνω κάτω. Δεχόμαστε επίσης ότι τα 290.000 χρόνια τα ζήσαμε ως τροφοσυλλέκτες – κυνηγοί, σε ολιγομελείς συμβιωτικές ομάδες, ότι οι κοινωνίες μας σε αυτό το χρονικό διάστημα ήταν κοινωνίες άυλου κοινωνικού πλούτου, αναπαράγονταν δηλαδή χάριν των σχέσεων με τη φύση και με τους άλλους και με τις εμπειρίες και τις γνώσεις που προέκυπταν από αυτές τις σχέσεις, ότι δεν υπήρχαν τάξεις και κράτος, και ότι, όταν πολεμούσαμε, δεν πολεμούσαμε συχνά, δεν πολεμούσαμε για να αρπάξουμε υλικό πλούτο, γη ή ανθρώπους αλλά ήταν κυρίως μια ανδρική ομαδική δραστηριότητα εκτόνωσης του άγχους και της επιθετικότητας, ότι οι μάχες διαρκούσαν λίγο και δεν ήταν πολύνεκρες. Γνωρίζοντας όλα αυτά, δεν γίνεται να μην αναρωτηθούμε: μα πώς φτάσαμε στην ατομική βόμβα, πώς με ένα και μόνο βλήμα μπορέσαμε να καταστρέψαμε μια μεγάλη πόλη και εξοντώσαμε τους περισσότερους κατοίκους της και μετά από τρεις μέρες το ξανακάναμε, πώς πήγαμε στο Φεγγάρι, πώς φτιάξαμε ρομπότ που σκέφτονται, κινούνται και μιλούν σαν εμάς – αν και όχι ακριβώς σαν εμάς; Τι συνέβη στο παρελθόν, πότε ακριβώς, πού, απο ποιους και φτάσαμε στη σημερινή κατάσταση της λεηλασίας και της καταστροφής της φύσης και στο σημείο να μην αποκλείουμε το ενδεχόμενο της εξαφάνισής μας μετά από ένα ή δύο αιώνες – ή και νωριτερα; Πώς φτάσαμε στο σημείο σήμερα να αντιμετωπίζουμε τόσο πολλά και οξυμένα παγκόσμια προβλήματα, όσο ποτέ άλλοτε, που παραμένουν άλυτα, γίνονται περισσότερα και συνεχώς επιδεινώνονται; Αυτό είναι το κομβικό σύνθετο ερώτημα που εγείρει η ιστορία του ανθρώπου του σοφού.
ΣΤΟ ερώτημα αυτό δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή απάντηση. Είμαι βέβαιος ότι μια μέρα θα υπάρξει. Εκείνο που γίνεται γενικά αποδεκτό είναι η διαπίστωση ότι εάν δεν παραγάγαμε τη τροφή μας, φυτική και ζωική, δεν θα γίνονταν όλα αυτά. Ναι, είναι αναγκαία συνθήκη, όχι όμως και επαρκής. Διότι για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα που ξεπερνάει τα 9.000 χρόνια οι πρώιμες αγροτικές κοινότητες (νεολιθικές και του χαλκού) στη δυτική Ασία αλλά και αλλού, όπου εκτυλίχθηκε η μακρόχρονη διαδικασία της γένεσης της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, ήταν ειρηνικές κοινότητες, χωρίς κράτος και τάξεις, χωρίς δηλαδή κοινωνική διαφοροποίηση. Η εκκίνηση της διαδικασίας μετασχηματισμού που οδήγησε στη σημερινή κατάσταση δεν οφείλεται στην επανάσταση, στη ριζική, μη αναστρέψιμη αλλαγή της παραγωγής της φυτικής και της ζωικής τροφής. Δεν είναι αυτό το κομβικο σημείο της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού. Ποιο είναι λοιπόν;
ΓΙΑ να το εντοπίσουμε θα πρέπει να σκεφτούμε απλά, πολύ απλά, παρατηρώντας την πραγματικότητα κατάματα. Ποιος πολιτισμός κατασκεύασε την ατομική βόμβα, ποιος πήγε στο Φεγγάρι, ποιος τα αυτοκίνητα και τα αεροπλάνα, τα υποβρύχια και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ποιος τα περισσότερα, να μην πω όλα, τα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα, ποιος κατακτούσε την Οικουμένη, όταν την ταυτίζαμε με τη Γη, και ποιος κατάκτησε, και πολλές φορές μάλιστα, όλον τον πλανήτη; Ποιος διεξήγαγε τους περισσότερους πολέμους; Ποιος πολιτισμός ευθύνεται για τα πάμπολλα και οξυμένα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα, που αν δεν επιλυθούν το μέλλον μας δεν θα είναι και τόσο ευχάριστο; Ποιος πολιτισμός έχει επεκταθεί σε όλον τον πλανήτη, ποιος έχει γίνει παγκόσμιος, ποιος εξοβελίζει αργά και σταθερά όλους τους άλλους;
Ο δυτικός πολιτισμός. Προς αυτόν πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας για να εντοπίσουμε το σημείο εκκίνησης, το κομβικό σημείο της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού. Ο δυτικός πολιτισμός είναι ένας υβριδικός πολιτισμός – δεν είναι ένας, ενιαίος πολιτισμός αλλά δύο πολιτισμοί. Διότι δίπλα σε όλα αυτά που παρέθεσα παραπάνω υπάρχουν κι άλλα πολλά θετικά – οι ελευθερίες, τα δικαιώματα, η δημοκρατία, η βελτίωση του επιπέδου ζωής, της υγείας και της περίθαλψης, η φιλοσοφία, το θέατρο, τα μαθηματικά, επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα. Τα αρνητικά και τα θετικά δεν είναι δύο αδιαχώριστες όψεις ενός πολιτισμού, του ίδιου πολιτισμού αλλά πρόκειται για δύο πολιτισμούς, δύο πολιτισμικές παραδόσεις, δύο κοσμοαντιλήψεις. Ποιες είναι αυτές οι δύο πολιτισμικές παραδόσεις που συνυπάρχουν, ευρισκόμενες σε διαρκή σύγκρουση, με νικήτρια αυτή που αποκαλούμε δυτική πολιτισμική παράδοση; Τι πρεσβεύει η κάθε μία από αυτές, ποιο είναι το περιεχόμενό τους; Πού έγινε η συνάντηση αυτών των δύο πολιτισμικών παραδόσεων, πότε;
Η δυτική κοσμοαντίληψη, η δυτική πολιτισμική παράδοση διατυπώθηκε από κάποιους άνδρες, για να είμαστε όσο γίνεται περισσότερο σαφείς, οι οποίοι είχαν και έχουν ένα σκοπό, ένα στόχο, μια στρατηγική επιδίωξη, ένα όραμα: επιθυμούν διακαώς να καταργήσουν την εξάρτηση από τη φύση και από την κοινωνία, θέλουν να γίνουν αθάνατοι, να καταργήσουν τα γηρατειά, να είναι πάντα νέοι, επομένως δεν θα έχουν ανάγκη ούτε τη φύση ούτε την κοινωνία. Όλα αυτά κωδικοποιούνται στον Θεό: ο ένας, μόνος, αθάνατος και πανίσχυρος και παντοκράτορας Θεός συνοψίζει τη δυτική πολιτισμική παράδοση και ταυτόχρονα είναι και μια φαντασιωσική εκπλήρωση των επιθυμιών τους. Θέλουν να γίνουν πιο ισχυροί από τη φύση και την κοινωνία. Λατρεύουν την ισχύ, τη δυνατότητα να επιβάλεις τη βούλησή σου στη φύση και στους άλλους, και θεωρούν ότι όλα προέρχονται από την ισχύ, την απόλυτη ισχύ – τον Θεό! Για να γίνουν πιο ισχυροί από τη φύση και την κοινωνία πρέπει να αυξήσουν την ισχύ τους, επιθυμούν να αυξήσουν την ισχύ τους, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τον πλούτο, κατά συνέπεια, επιθυμούν και την διαρκή αύξηση του πλούτου, επιθυμία η οποία βέβαια δεν μπορεί να εκπληρωθεί παρά μόνο με την αρπαγή του συλλογικά παραγόμενου κοινωνικού πλούτου. Πότε και πού και γιατί εμφανίστηκε και διαμορφώθηκε αυτή η κοσμοαντίληψη, αυτή η πολιτισμική παράδοση; Ποιο είναι το αντίπαλο δέος αυτής της κοσμοαντίληψης, της μη αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία, της επιθυμίας κατάργησης αυτής της διττής εξάρτησης;
ΤΟ αντίπαλο δέος, η εκ διαμέτρου αντίθετη της δυτικής πολιτισμικής παράδοσης είναι η κοσμοαντίληψη που είχε ο άνθρωπος ο σοφός από τότε που εμφανίστηκε και συνεχίζει να έχει η πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένου κι ενός πολύ μεγάλου μέρους του πληθυσμού που ζει στις δυτικές κοινωνίες. Η κοσμοαντίληψη αυτή δέχεται την εξάρτηση από τη φύση και την κοινωνία, δέχεται ότι δεν μπορούμε να καταργήσουμε τη διττή αυτή εξάρτηση, ότι είμαστε μέρος της φύσης και της κοινωνίας, ότι η φύση και η κοινωνία είναι πιο ισχυρές οντότητες από εμάς, ότι δεν μπορούμε να καταργήσουμε τον θάνατο, τα γηρατειά, τον πόνο και την ασθένεια. Και θεωρεί ότι η πηγή όλων των πολλών και οξυμένων παγκόσμιων κοινωνικών, άρα και προσωπικών, προβλημάτων είναι η επιθυμία κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και από την κοινωνία, είναι η δυτική πολιτισμική παράδοση, ο δυτικός πολιτισμός, που εμφανίζεται σήμερα με τη μορφή του καπιταλισμού. Η σύγκρουση μεταξύ αυτών τω δύο πολιτισμικών παραδόσεων είναι τιτάνια και το μέλλον μας θα καθοριστεί από την έκβαση αυτής της σύγκρουσης, του κομβικού αντικειμένου διαμάχης του κοινωνικού πολέμου της εποχής μας. Εάν συνεχίσει να νικά η δυτική κοσμοαντίληψη, τα παγκόσμια κοινωνικά προβλήματα θα γίνουν περισσότερα και θα επιδεινωθούν έτι περαιτέρω. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις αναβίωσης και επιστροφής της συμβιωτικής κοσμοαντίληψης, που θα γίνονται ολοένα πιο σαφείς και πιο έντονες όσο τα προβλήματα παραμένουν άλυτα και πολλαπλασιάζονται – θα ασχοληθούμε μια άλλη μέρα με αυτό το ζήτημα. Απομένουν δύο ερωτήματα: πού, πότε έγινε η συνάντηση αυτών των δύο κοσμοθεωρήσεων και πού και πότε και γιατί εμφανίστηκε και διαμορφώθηκε η δυτική. Απαντώ ευθύς αμέσως.
Η συνάντηση των δύο αυτών κοσμοαντιλήψεων έγινε στην ελλαδική χερσόνησο μεταξύ του 2.000 και 750 π. Χ. , η οποία κατέληξε στη γέννηση του δυτικού πολιτισμού κατά την αρχαϊκή εποχή της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας, από το 750 μέχρι το 500 π. Χ. Υποστηρίζω ότι γνωρίζουμε και τη μέρα που γεννήθηκε ο δυτικός πολιτισμός: ήταν η μέρα που ένας πλούσιος και ισχυρός αριστοκράτης έγραψε τον παρακάτω στίχο της Ιλιάδας: είην αθάνατος και αγήρως ήματα πάντα – θα ήθελα να ήμουν αθάνατος και αγέραστος, μια ζωή νέος! Οι περισσότεροι θεσμοί και αντιλήψεις του δυτικού πολιτισμού εμφανίστηκαν και διαμορφώθηκαν σε αυτό το χρονικό διάστημα των 250 ετών στην αρχαία ελληνική κοινωνία. Για να μπορέσουμε να εντοπίσουμε την ταυτότητα των υποστηρικτών των δύο κοσμαντιλήψεων, που η συνύπαρξή τους εκκίνησε τη διαδικασία γένεσης του δυτικού πολιτισμού, πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας στην αρχαία ελληνική κοινωνία. Και να θέσουμε το παρακάτω κρίσιμο και θεμελιώδες ερώτημα: ήταν κοινωνία ειρηνική ή πολεμική; Τι είναι μια ειρηνική κοινωνία και τι μια πολεμική; Υπάρχει κάποια αξιοσημείωτη διαφορά;
Η πολεμική κοινωνία είναι μια κοινωνία που δεν μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς τη συχνή διεξαγωγή του πολέμου. Δηλαδή, είναι μια ενδεής κοινωνία στα όρια του λιμού και της εξαθλίωσης που πρέπει να πολεμήσει για να αρπάξει ξένο κοινωνικό πλούτο και να επιβιώσει. Επίσης, πολεμική κοινωνία είναι μια κοινωνία στην οποία ο μόνος τρόπος οι πλούσιοι και ισχυροί να γίνουν πλουσιότεροι και ισχυρότεροι είναι ο πόλεμος, η αρπαγή ξένου κοινωνικού πλούτου. Οι άνδρες, ακτήμονες και εξαθλιωμένοι, πλούσιοι και ισχυροί αριστοκράτες, πολεμούσαν κάθε χρόνο! Το διανοείστε; Οι μεν για να φάνε, οι δε για να γίνουν πλουσιότεροι και ισχυρότεροι. Πολεμούσαν οι φτωχοί και οι ακτήμονες, οι πλούσιοι και ισχυροί αριστοκράτες διηύθυναν τον πόλεμο και έπαιρναν το μεγαλύτερο μέρος της λείας, αφήνοντας σε αυτούς πολέμησαν ελάχιστα. Ο μόνος τρόπος να πάψει κάποιος να είναι φτωχός είναι ο πόλεμος, η αρπαγή. Ειρηνική είναι η κοινωνία που αναπαράγεται χωρίς την διεξαγωγή του πολέμου – δεν αγνοεί τον πόλεμο αλλά δεν πολεμά για να αναπαραρχθεί, για να εξασφαλίσει τροφή και όλον τον άλλον αναγκαίο υλικό κοινωνικό πλούτο.
ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ άλλες πολεμικές κοινωνίες; Και βέβαια γνωρίζουμε: τη ρωμαϊκή, τη σημιτική, την εβραϊκή, την αραβική, την τουρκική, τη μογγολική και βέβαια τις κοινωνίες τα μέλη των οποίων μιλούσαν κάποια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Γνωρίζουμε ότι οι πρωταγωνιστές της ιστορίας τις τρεις τελευταίες χιλιετίες είναι οι πολεμικές κοινωνίες – αυτές ίδρυσαν αυτοκρατορίες, αυτές παρουσίασαν μεγάλα επιτεύγματα, αυτές προκάλεσαν μεγάλες αναστατώσεις – και με την επέκτασή τους και με την αποσύνθεση και αποδιοργάνωσή τους: Ακκάδιοι και Βαβυλώνοι, Ασσύριοι και Χεταίοι, Μυκηναίοι, Εβραίοι, Αθηναίοι, Μακεδόνες, Ρωμαίοι, Άραβες, Οθωμανοί Τούρκοι, Βενετσιάνοι και Γενουάτες Ιταλοί, Γερμανοί, Ισπανοί, Γάλλοι, Ρώσοι, Ολλανδοί, Πορτογάλοι, Άγγλοι, Αμερικάνοι! Υπάρχει κάποιο κοινό στοιχείο σε όλες αυτές τις πολεμικές κοινωνίες; Ναι, υπάρχει: ήταν όλες ποιμενικές κοινωνίες ή προήλθαν από ποιμενικές κοινωνίες. Αυτό είναι, φίλες και φίλοι, το κομβικό σημείο, ο κομβικός μετασχηματισμός της ιστορίας του ανθρώπου του σοφού. Η δυτική πολιτισμική παράδοση διαμορφώθηκε στους αχανείς λειμώνες της ευρασιατικής στέπας και έχει πολλά κοινά σημεία με αυτή όλων των αλλων ποιμενικών-πολεμικών κοινωνιών. Όλα άρχισαν από την εποχή του μετασχηματισμού των ειρηνικών ποιμενικών κοινωνιών σε πολεμικές. Γιατί όμως όλες αυτές οι ποιμενικές κοινωνίες της ευρασιατικής στέπας, της αραβικής και μογγολικής ερήμου, μετεξελίχθηκαν σε πολεμικές;
Κουράστηκα. Θα συνεχίσω αύριο το πρωί.