“ο νοητικός κόσμος – ο νους- ο κόσμος της επεξεργασίας των πληροφοριών – δεν περιορίζεται από το δέρμα”
Gregory Bateson (Η οικολογία του Νου)
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΘΑ αναρωτηθείτε, εδώ ο κόσμος καίγεται κι εσύ ασχολείσαι με τα χελιδόνια και τις χελιδονοφωλιές, μόλις διαβάσετε όμως το κείμενο θα διαπιστώσετε ότι αυτό το ζήτημα είναι μία από τις πολλές φλόγες που μας έχουν ζώσει, μια έκφανση της τιτάνιας και υπόγειας σύγκρουσης μεταξύ των δύο παγκόσμιων πολιτισμικών παραδόσεων που τείνει να βγει στην επιφάνεια και να ανέβει στο προσκήνιο της κοινωνικής ζωής. Θα ήθελα, πριν εκθέσω τις σκέψεις μου και τις ιδέες μου, που πηγάζουν από τη σχέση μου με τα χελιδόνια, να σας θυμίσω τη θέση μου για την παγκόσμια πολιτισμική σύγκρουση. Διατείνομαι ότι μπορεί να υπάρξουν μόνο δύο κοσμοαντιλήψεις, με τεράστια ποικιλομορφία η κάθε μία, σχετικά με τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση και με τους άλλους: ή αποδεχόμαστε την εξάρτησή μας από την κοινωνία και τη φύση ή δεν την αποδεχόμαστε. Η αντίληψη του Θεού, λόγουν χάριν, ως μόνου και αθάνατου, είναι προϊόν της μη αποδοχής της εξάρτησης από τη φύση, της επιθυμίας κατάργησης αυτής της διττής εξάρτησης. Βρίσκω αμέσως τον στόχο μου: γιατί άλλοι χαλάνε τις φωλιές των χελιδονιών κι άλλοι το θεωρούν αμαρτία; Γιατί είναι αμαρτία να χαλάς χελιδονοφωλιές, τι είναι η αμαρτία;
ΜΙΑ μέρα, ήμουν πέντε, επιστρέφω στο σπίτι και λέω στη μάνα μου, Μάνα, η θεία Χρυσούλα πήρε ένα ξύλο και χάλασε τις χελιδονοφωλιές. Η μάνα μου είπε: είναι αμαρτία να χαλάς χελιδονοφωλιές. Όλες τις λέξεις τις ήξερα, τη λέξη αμαρτία πρώτη φορά την άκουγα αλλά κατάλαβα τη σημασία της. Η λέξη αμαρτία με εντυπωσίασε και από τότε ασχολούμαι συνέχεια μαζί της – και με τα χελιδόνια. Τα ζητήματα αυτά είναι δύο από τα εξήντα εννιά που με απασχολούν ιστορικά, κοινωνικά, θεωρητικά – το εξηκοστό ένατο είναι το γνωστό 69. (Ανέκδοτο: Δεν είμαι καλά, λέει στο τηλέφωνο η φίλη σε φίλο. Να έρθω να σου κάνω ένα 96; Θα σου περάσουν όλα, προτείνει ο φίλος. Τι είναι το 96, ρωτάει έκπληκτη η γυναίκα. Το ανάποδο του 69, απαντά ο άνδρας). Την ξανάκουσα όταν πήγα στο σχολείο και έμαθα για τον χριστιανισμό και διαπίστωσα πόσες πολλές αμαρτίες υπάρχουν, διάβασα τα ρήματα άμαρτε και ημάρτανε και το επίθετο αμαρτοεπές στην Ιλιάδα και κατανόησα τη σημασιολογική εξέλιξη της λέξης αμαρτία. Η μάνα μου δεν ήξερε τις λέξεις έγκλημα ή παράβαση ή παράπτωμα – η αμαρτία ήταν το μεγαλύτερο κακό, μεγαλύτερο από το έγκλημα κι όλα τα άλλα. Δεν υπάρχει κάτι χειρότερο από την αμαρτία. Δεν εννοούσε ότι είναι παράβαση θρησκευτικού ή εκκλησιαστικού κανόνα – προς Θεού!
ΕΖΗΣΑ με τα χελιδόνια μέχρι τα έντεκα και μετά από τα 55 μέχρι σήμερα, 68 – 13 χρόνια. Μου δόθηκε η ευκαρία τώρα να τα μελετήσω όχι ως παιδί αλλά μετά από πολλά διαβάσματα, που με βοήθησαν να αντιληφθώ και να κατανοήσω κάποια ζητήματα που είναι πολύ σημαντικά, ως μια πτυχή της παγκόσμιας πολιτισμικής σύγκρουσης, όπως έχω ήδη σημειώσει. Εδώ και τρία καλοκαίρια που ζω μόνος, οι χελιδονοφωλιές είναι μία ή δύο. Όταν ζούσαμε εδώ στο σπίτι τέσσερις, οι χελιδονοφωλιές ήταν το λιγότερο τέσσερις- μέχρι και έξι, ένα καλοκαίρι. Αυτό με έκανε μεγάλη εντύπωση και η εξήγηση που έδωσα ήταν ότι ο αριθμός τους μειώθηκε γιατί δεν εξέτρεφα πια κότες – κότες σημαίνει πολλές μύγες (και σπουργίτια πολλά, και ποντίκια και κατοικίδια φίδια – δύο είχα δει να τριγυρίζουν στην αυλή). Έκανα λάθος. Διότι δίπλα ακριβώς υπάρχει ένα εγκατελελειμμένο σπίτι αλλά ποτέ τα χελιδόνια δεν έφτιαξαν εκεί χελιδονοφωλιά. Πήρα λοιπόν σβάρνα τα εγκατελελειμμένα σπίτια του χωριού και διαπίστωσα ότι σε κανένα δεν υπήρχε χελιδονοφωλιά. Πήγα να δω τι γίνεται και σε ένα τεράστιο εγκατελελειμμένο εργοστάσιο πολύ κοντά στο χωριό, ιδανική οικοθέση για χελιδόνια – ούτε μία χελιδονοφωλιά! Τα χελιδόνια είναι ζώα ανθρωπόφιλα, ζουν μόνο με ανθρώπους, όπως και πολλά άλλα, πτηνά και θηλαστικά (και ερπετά), νιώθουν ασφάλεια και βρίσκουν προστασία κοντά στους ανθρώπους. Δεν είναι φιλοξενούμενοι, συμβιώνουν με τους ανθρώπους, ζουν μαζί με τους ανθρώπους, είναι μέλη της οικογένειας όπως είναι τα σκυλιά και τα γατιά. Δεν πρόκειται περί διχοτομίας – τα χελιδόνια και οι άνθρωποι – δεν είναι δύο διακριτές οντότητες. Είναι μια ενότητα μέσα στο ίδιο περιβάλλον. Να γιατί είναι αμαρτία να χαλάς χελιδονοφωλιές! Εμείς και τα ζώα, εμείς και οι φύση, εμείς και οι άλλοι, εμείς και τα χελιδόνια – που μας κουτσουλάνε το πάτωμα του μπαλκονιού! Βάλε ένα χαρτόνι και ανακάτεψε αυτή την κοπριά με το χώμα της γλάστρας του βασιλικού να δεις τι έχει να γίνει! Θα τρελαθεί από τη χαρά του ο βασιλικός.
Η διχοτομία αυτή, εμείς και τα χελιδόνια, είναι παράγωγο της πολιτισμικής παράδοσης της επιθυμίας κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Το χάλασμα της χελιδονοφωλιάς, η επιθυμία της αθανασίας, η προσδοκία της ανάστασης των νεκρών και ο Θεός είναι πρώτα ξαδερφάκια, να μην πω αδερφάκια. Εφόσον θέλω να γίνω πιο ισχυρός από τη φύση και την κοινωνία, δεν μπορώ να αποδεχτώ την εξάρτηση από αυτές τις οντότητες, δεν θέλω να είμαι μέρος τους, δεν αποδέχομαι ότι είναι πιο ισχυρά από μένα – ξέρω ότι είναι πιο ισχυρά αλλά αυτό το ελάττωμα, το χάλι, θέλω να το αντιστρέψω: θα γίνω πιο ισχυρός, αυτά θα εξαρτώνται από μένα, όχι εγώ από αυτά. Χάλασμα, χαλάσματα παντού – μόνο έτσι θα εξαλείψουμε την εξάρτηση: θα καταργήσουμε, θα εξαφανίσουμε κάθε σχέση – αυτός είναι ο Θεός – διότι η σχέση είναι εξάρτηση, δέσιμο, όριο, περιορισμός. Ναι, αλλά οι περιορισμοί περιορίζουν την επιθυμία μας να γίνουμε πιο ισχυροί. Με αυτόν τον τρόπο αντιλαμβάνεται την ελευθερία η πολιτισμική παράδοση της επιθυμίας κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και την κοινωνία. Τα αποτελέσματα τα ζούμε- δεν έχουμε δει τίποτα ακόμα.
ΦΕΤΟΣ χτίσανε δύο χελιδονοφωλιές. Οι χελιδονοφωλιές μετά από δύο τρία χρόνια πέφτουν: ξεραίνεται το χώμα και με το βάρος των νεοσσών και του γονέα που τα ταΐζει πέφτει. Έχω δει στο μπαλκόνι πεσμένη χελιδονοφωλιά με τρία χελιδονάκια που είχαν εκκολαφτεί πριν λίγες μέρες – δεν σώζονταν, τα έφαγε κάποια γάτα. Το χτίσιμο της χελιδονοφωλιάς διαρκεί από πέντε έως οχτώ μέρες, εξαρτάται από το πόσο μακριά είναι η λάσπη. Αντιλαμβάνονται τον τοίχο του σπιτιού ως απόκρημνο βράχο και το στεγασμένο μπαλκόνι ως προεξοχή του βράχου, κάτω από την οποία κτίζουν τη φωλιά τους. Δεν κτίζουν τη φωλιά με λάσπη, δεν έχουν εγγενώς μέσα στο κεφάλι τους την εικόνα μιας χελιδονοφωλιάς την οποία και υλοποιούν, όπως κάνει ένας αρχιτέκτονας άνθρωπος σοφός. Η λάσπη τους καθοδηγεί τι θα κάνουν – το εγγενές, το βιολογικά καθορισμένο είναι η λάσπη, όχι το σχέδιο. Το λέω αυτό για να δούμε ότι για τα χελιδόνια δεν υπάρχει η διχοτομία εμείς και η φύση αλλά “η έκφραση ‘οργανισμός σύν περιβάλλον’ δεν θα έπρεπε να σημαίνει τη σύνθεση δύο πραγμάτων αλλά μια αδιαίρετη οντότητα” (Τιμ Ίνγκλοντ). Λοιπόν, η μία χελιδονοφωλία έχει σχήμα μισής σφαίρας, είναι ανοιχτή – η άλλη είναι κλειστή με μια μικρή τρύπα! Στην αρχή όλες οι φωλιές ήταν ανοιχτές, μετά έκλεισαν! Μετά άρχισαν να ανοίγουν και τώρα στο μπαλκόνι μου η μία είναι ανοιχτή ή άλλη κλειστή! Γιατί; Να σας πω γιατί. Μόλις εφυγαν τα παιδιά, σταματήσαμε να εκτρέφουμε κότες και ο αριθμός των σπουργιτιών μειώθηκε. Αυτά πήγαιναν και έκαναν κατάληψη στις φωλιές με αποτέλεσμα να γίνω μάρτυρας σφοδρών συγκρούσεων στον αέρα. Μόλις τα χελιδόνια έδιωξαν τα σπουργίτια, έκλεισαν τις φωλιές και τα επόμενα χρόνια τις έκτιζαν κλειστές. Τώρα που η παρενόχληση των σπουργιτιών εξέλιπε, οι φωλιές ξανάνοιξαν: θελει λιγότερο χρόνο για να κατασκευαστεί και αντέχει περισσότερο, λόγω μικρότερου βάρους. Τι είπατε, δεν άκουσα;
ΠΡΩΤΑ κατοικούμε και μετά κτίζουμε, έγραψε ο Μάρτιν Χάιντεγγερ, ο ναζιστής – όλοι κάτι σωστό έχουν σκεφτεί. Αυτό ισχύει για όλα τα ζώα που κατασκευάζουν φωλιές – το σπίτι είναι φωλιά, το λησμονούμε. Πρώτα φορέσαμε ρούχα και μετά σχηματίστηκε η έννοια του ρούχου και η λέξη για το ρούχο. Δεν είπαμε, α, ας φτιάξουμε κάτι να φορέσουμε! Το δεύτερο είναι απότοκο ενός τρόπου σκέψης που βασίζεται στη διχοτομία, μάλλον, σε πολλές διχοτομίες: εμείς και το άλλο, το έξω, διακριτά το ένα από το άλλο, διαχωρισμένο. Η διχοτομία αυτή είναι αποτέλεσμα της επιθυμίας ελέγχου και καθυπόταξης της φύσης, της κοινωνίας, των άλλων, των συναισθημάτων. Όλες οι αντιθέσεις που βιώνουμε – λογική-συναίσθημα, φύση-κοινωνία, εξωτερικό-εσωτερικό, σώμα-νους ή ψυχή είναι κι αυτές παράγωγα της κοσμοαντίληψης που θεμέλιό της είναι η επιθυμία κατάργησης της εξάρτησης από τη φύση και από την κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων σκέφτεται συνεχώς με όρους αντίθεσης. Και σύγκρισης. Η σύγκριση είναι αποτέλεσμα της επιθυμίας διάκρισης, ξεχωρίσματος, χαλάσματος σχέσης – εδώ βρίσκονται οι απαρχές του σχηματισμού του συγκριτικού βαθμού των επιθέτων – και του υπερθετικού, ζήτημα με το οποίο θα ασχοληθούμε το επόμενο Σάββατο.