φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΑΦΟΥ διαβάσουμε προσεκτικά και μελετήσουμε την Οδύσσεια, θα βρεθούμε στην αμήχανη θέση να πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ δύο αναγνώσεων, προσλήψεών της, που το ίδιο το κείμενο με τις αμφισημίες και τους υπαινιγμούς, και με τους ακατανόητους για μας στίχους, και λέξεις, μας ενθαρρύνει να διαμορφώσουμε. Ο ένας τρόπος είναι να μείνουμε πιστοί στην αφήγηση της πιστής Πηνελόπης, που περίμενε πώς και πώς να επιστρέψει ο καλός της, που έκλαιγε μέρα νύχτα και που τον αναγνώρισε στη ραψωδία ψ, λίγο πριν το τέλος – ή και στο τέλος, μιας και το μεγαλύτερο μέρος της ω είναι μετεγενέστερη σύνθεση: είναι οι χειρότεροι στίχοι της επικής ποίησης (ως προς τη μορφή και ως προς το περιεχόμενο). Ο άλλος τρόπος ανάγνωσης και πρόσληψης είναι να δεχτούμε ότι η Πηνελόπη αναγνώρισε αμέσως τον Οδυσσέα μόλις είδε τον ζητιάνο-Οδυσσέα και αυτό δεν της άρεσε καθόλου μα καθόλου. Ο Οδυσσέας κατάλαβε ότι η Πηνελόπη τον κατάλαβε και η Πηνελόπη κατάλαβε ότι ο Οδυσσέας κατάλαβε ότι τον αναγνώρισε. Οι ενδείξεις που έχουμε είναι πολλές και έχει χυθεί πολύ μελάνι γι΄ αυτές, πάρα πολύ. Μία από αυτές είναι το όνειρο που βλέπει και αφηγείται η Πηνελόπη στον ζητιάνο-Οδυσσέα. Τώρα, πώς γίνεται μια βασίλισσα να κάθεται να συνομιλεί με ένα ζητιάνο και να του εξομολογείται προσωπικά της θέματα, είναι ένα άλλο ζήτημα. Πριν σας αφηγηθώ το όνειρο που αφηγήθηκε η Πηνελόπη στον ζητιάνο-Οδυσσέα, ομολογώ απερίφραστα ότι συντάσσοναι ανεπιφύλακτα με αυτούς και αυτές που ακολουθούν τον δεύτερο τρόπο ανάγνωσης και σκέψης. Και για να το κατανοήσουμε καλύτερα, θα κάνω δύο εισαγωγικές παρεκβάσεις για να δούμε αφενός τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε για να κατανοήσουμε το κείμενο και αφετέρου κάποιες πραγματολογικές προϋποθέσεις που απαιτούνται.
ΑΡΧΙΖΩ με το δεύτερο σημείο. Πώς ξαναπαντρευόταν μια γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα, όταν πέθαινε ο συζυγός της; Καλή ώρα, η Πηνελόπη. Έπρεπε να βρει έναν άλλον; Όχι, κατά κανένα τρόπο! Ο γάμος μεταξύ ενός άντρα και μιας γυναίκας δεν ήταν κάτι που αφορούσε αυτός, δεν επέλεγαν οι ίδιοι το ταίρι τους, όπως κάνουμε εμείς σήμερα, αλλά οι γονείς τους. Ή, πάντρευαν την κόρη τους με όποιον έδινε τα περισσότερα (έδνα)- μετά αυτό άλλαξε και η γυναίκα έδινε (προίκα). Η 14χρονη γυναίκα άλλαζε Κύριο: από τον πατέρα της πήγαινε στον συζυγό της. Όταν πέθαινε ο άντρας της, επέστρεφε στο πατρικό της και ο πατέρας της την ξαναπάντρευε! Το πιάσατε, το εμπεδώσατε; Πολύ ωραία. Και για να μην έχετε την παραμικρή επιφύλαξη, ακούστε τι συμβουλεύει η θεά Αθηνά στον Τηλέμαχος στην αρχή κιόλας της Οδύσσειας (α 275-278), τα οποία δεν είναι παρά σκέψεις του ίδιου του Τηλέμαχου:
Όσο για τη μάνα σου, εάν η ψυχή της την παρακινεί (εφορμάται) να παντρευτεί / ας πάει πίσω στο αρχοντικό (μέγαρον) του πλούσιου και ισχυρού πατέρα της (μέγα δυναμένοιο). / Αυτοί εκεί πέρα θα την παντρέψουν και θα της ετοιμάσουν προικιά / πολλά, πάρα πολλά, όσα ταιριάζει να παίρνει μαζί της μια αγαπημένη κόρη.