φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στο Γιώργο, ως φόρο τιμής για το σχόλιό του.
Τα ερωτήματα του τίτλου συνιστούν, κατά τη γνώμη μου, το κριτήριο αξιολόγησης του έργου των καλλιτεχνών, των στοχαστών και των συγγραφέων. Διαβάζουμε τον ‘Δον Κιχώτη’ του Θερβάντες και δεν μπορούμε να μην δεχτούμε ότι είναι ένα πρωτότυπο έργο, ότι συνοψίζει την εποχή του, ότι εναντιώνεται στην εποχή του. Το ίδιο μπορούμε να ισχυριστούμε για τον ‘Οδυσσέα’ του Τζόις, για τον Καβάφη και για άλλους και άλλες (Βιρτζίνια Γουλφ, λόγου χάριν). Θεωρώ ότι αυτό είναι και το κριτήριο αξιολόγησης της επαναστατικής πολιτικής πρακτικής, μιας και η τέχνη με την επανάσταση είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Κατά συνέπεια, με αυτό το κριτήριο αξιολόγησης δεν μπορείς να κρίνεις τη διαχειριστική πολιτική, την πολιτική ως την τέχνη και την πρακτική της διακυβέρνησης, την οποία ο Πλάτων αποκαλούσε ανθρωποβοσκητική (ανθρωπονομική, ‘Πολιτικός’) αλλά μόνο την πολιτική που προσανατολίζεται προς την κατάλυση της Κυριαρχίας, την επανάσταση.
Αυτή η πολιτική/επανάσταση δεν είναι μόνο πρακτική. Είναι ιδέες, απόψεις, αξίες, συμπεριφορές, τρόποι ζωής, ηθική, τρόποι παραγωγής, αντιλήψεις, θεωρία, οργάνωση, ίσως και άλλα που μου διαφεύγουν αυτή τη στιγμή. Θα μπορούσαμε να συμπυκνώσουμε όλα αυτά τα χαρακτηριστικά στον ορισμό ότι η πολιτική/επανάσταση είναι παρέμβαση στην Ιστορία. Και ως ιστορία εννοώ τον συσχετισμό ισχύος μεταξύ του Κυρίου και του Υποτελούς.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών (1967-74) ήμουνα μαθητής στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο. Τη σχολική χρονιά 1974-75 ήμουνα στην Πέμπτη Γυμνασίου (Β΄Λυκείου). Οι καθηγητές μας υποχρέωναν να γράφουμε εκθέσεις στην καθαρεύουσα, ενώ οι μαθήτριες ήταν υποχρεωμένες να πηγαίνουν στο σχολείο με ομοιόμορφες και ίδιου χρώματος (μπλε) ποδιές. Τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης παρατηρήθηκε μια ανυπακοή που γενικεύτηκε: αρχίσαμε να γράφουμε εκθέσεις στη δημοτική, ακολουθώντας το παράδειγμα των δημοσιογράφων και των συγγραφέων, ενώ τα κορίτσια να πετάνε την ποδιά. Μέσα σε δυο τρία χρόνια η ανυπακοή γενικεύτηκε, με αποτέλεσμα λίγα χρόνια μετά να καταργηθεί η ποδιά και να καθιερωθεί ως επίσημη γλώσσα η δημοτική. Και οι δυο αυτές πρακτικές ανυπακοής ήταν πρωτότυπες, συνόψιζαν την εποχή, εναντιώνονταν στην εποχή. Πρόκειται για το πέρασμα στη πράξη, δηλαδή η ελευθερία και η ισότητα δεν είναι σκοπός, κατάληξη, αίτημα αλλά σημείο εκκίνησης, αφετηρία – η ελευθερία και η ισότητα δεν χαρίζονται και δεν διεκδικούνται αλλά ασκούνται και επιβεβαιώνονται.
Το πνεύμα της εποχής μας είναι η προϊούσα παρακμή, αποσύνθεση, διάλυση της Κυριαρχίας, της κοινωνικής σχέσης που βασίζεται στη διαταγή και όχι στην πρόταση και τη συνεργασία. Διαταγή προς τη Φύση και προς τον Άλλον, ώστε και οι δυο να καθίστανται υποτελείς, με αποτέλεσμα την καταστροφή όλων όσων εμπλέκονται στην κυριαρχική σχέση, μη εξαιρουμένου του εξαρτώμενου από τον Υποτελή Κυρίου, με αποτέλεσμα να είναι δούλος του δούλου του, όπως παρατήρησε ο Χέγκελ. Καταρρέουν, ξεθωριάζουν αξίες, αντιλήψεις, θεσμοί, συμπεριφορές, πρακτικές ενώ την ίδια στιγμή νέες εμφανίζονται και εγκαινιάζουν μια νέα εποχή. Σε μια τέτοια μεταβατική εποχή ζούμε. Αντιθμετωπίζουμε το δίλημμα της εξόντωσης της ζωής ή της κατάλυσης της Κυριαρχίας, της καταστροφής του δυτικού πολιτισμού, διατηρώντας ασφαλώς τα κομμουνιστικά στοιχεία που υπάρχουν, μιας και δεν υπάρχει κοινωνία που να μην είναι κομμουνιστική, όπως υποστηρίζω. Πολλές από τις νέες αντιλήψεις, πρακτικές και αξίες κουβαλάνε μαζί τους στοιχεία του παρελθόντος αλλά και στοιχεία του μέλλοντος.
Αναρωτιέμαι: Ποιο είναι το στοιχείο εκείνο που είναι πρωτότυπο, συνοψίζει την εποχή μας και εναντιώνεται στην εποχή μας; Με άλλα λόγια, ποιο είναι το κομβικό χαρακτηριστικό της επανάστασης; Απαντώ: όταν λέμε επανάσταση εννοώ μια νέα ρύθμιση του χρόνου, άρα και του χώρου. Ας το εκφράσουμε με μια λέξη, του χρονοχώρου (ή του χωροχρόνου). Μια επανάσταση δεν μπορεί να είναι πρωτότυπη, δεν μπορεί να συνοψίζει την εποχή της και δεν μπορεί να εναντιώνεται στην εποχή της, εάν δεν προτείνει/εφαρμόζει μια νέα ρύθμιση του χρονοχώρου.
Αυτή η νέα ρύθμιση του χωροχρόνου δεν μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της ικανοποίησης ενός αιτήματος, μιας διεκδίκησης, μιας ικεσίας προς τον Κύριο από τον Υποτελή (Παραγωγό του κοινωνικού πλούτου). Θα είναι το αποτέλεσμα περάσματος στην πράξη. Τι σημαίνει όμως ρύθμιση του χωροχρόνου;
Ως προς το χώρο, σημαίνει το άνοιγμα όλων των κοινωνικών χώρων και την ελεύθεση πρόσβαση σε αυτούς όλων, ανδρών και γυναικών. Το ‘Απαγορεύεται αυστηρά η είσοδος’ και το ‘Απαγορεύεται η είσοδος εις τους μη έχοντας εργασίαν’ θα τα σβήσουμε. Ως προς το χρόνο, αυτό σημαίνει τη διαρκή μείωση του χρόνου εργασίας μέχρι να φτάσουμε στην κατάργηση της μέτρησης του χρόνου εργασίας, εάν αυτό είναι εφικτό – κατά τη γνώμη μου είναι.
Είμαστε κάτι παραπάνω από βέβαιοι ότι ο Κύριος δεν θα μείνει με σταυρωμένα χέρια και ότι είναι πάνοπλος. Κατά συνέπεια, η νέα ρύθμιση του κοινωνικού χρονοχώρου θα εξαρτηθεί από την έκβαση του κοινωνικού πολέμου μεταξύ του Κυρίου και των Υποτελών Παραγωγών. Θα πολεμήσουμε με τον Κύριο, πρέπει να είμαστε αποφασισμένοι. Υπάρχει τρόπος να επιβάλλουμε τη νέα ρύθμιση, υπάρχει τρόπος να τρέψουμε σε φυγή τον Κύριο; Υπάρχει. Εάν θέλουμε να νικήσουμε χωρίς να πολεμήσουμε, ή, πρώτα να νικήσουμε και μετά να πολεμήσουμε, οφείλουμε να αρνηθούμε τη θέση μας στην κυριαρχική σχέση, να πάψουμε να είμαστε Υποτελείς Παραγωγοί. Να είμαστε Παραγωγοί, ελεύθεροι και ίσοι. Το εργατικό κίνημα των περασμένων αιώνων ηττήθηκε διότι δεν επεδίωξε να καταλύσει την Κυριαρχία αλλά να την αναστρέψει: Κύριος έγινε ο Υποτελής Παραγωγός, μάλλον οι αντιπρόσωποί του.
Ποιο ήταν το πρόσχημα, το άλλοθι; Ήταν η άποψη ότι ο κομμουνισμός (η ελεύθερη και ίση κοινοχρησία και κοινοκτησία) ήταν κάτι που θα εφαρμοζόταν στο μέλλον, δεν ήταν σημείο εκκίνησης, δεν ήταν αφετηρία. Αυτό που ισχύει για την ελευθερία και την ισότητα, ισχύει και για τον κομμουνισμό, μιας και δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία που να μην βασίζεται στη συμβίωση, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη, την κοινοχρησία και την κοινοκτησία. Θέλουμε, δε θέλουμε, είμαστε όλοι κομμουνιστές. Χρησιμοποιούμε από κοινού το δρόμο από Αθήνα για Θεσσαλονίκη, δεν θα αποκτήσει ποτέ ο καθένας το δικο του δρόμο ή το δικό του ασανσέρ ή το δικό του τρένο, κλπ.
Υπαρχει όμως ένα πρόβλημα. Τι θα απελευθερώσουμε πρώτα; Τον χρόνο ή τον χώρο. Που είμαστε πιο ισχυροί, στον χώρο ή τον χρόνο; Απαντώ: στον χρόνο. Λόγω της οπλικής υπεροχής του Κυρίου, ο έλεγχος του χώρου είναι πολύ δύσκολος – το διαπιστώνουμε όταν βλέπουμε διαδηλωτές να τρέχουν έντρομοι. Θεωρώ ότι είμαστε πιο ισχυροί στον χρόνο: ότι εκεί μπορούμε να νικήσουμε χωρίς να πολεμήσουμε – αρκεί να μην πάμε στο σχολείο, στη δουλειά, στο στρατό, στην εκκλησία, στο σούπερ μάρκετ. Το πότε και το πόσο θα το αποφασίσουμε όλοι και όλες μαζί.
Εκείνο που πρέπει να λάβει πρώτα υπόψη της μια επανάσταση είναι ο τρόπος ακύρωσης της ισχύος των κατασταλτικών μηχανισμών. Κάτι που δεν διανοήθηκαν να κάνουν οι ειρηνικοί αγανακτισμένοι. Με το πρώτο δακρυγόνο και τις πρώτες ροπαλιές, ή θα ξεχάσουν την ειρήνη ή θα το βάλλουν στα πόδια. Μάλλον δεν θα γίνει ούτε το ένα ούτε το άλλο και θα τους αφήσουν να αγανακτήσουν με την αναποτελεσματικότητά τους και να σηκωθούν να φύγουν από μόνοι τους.
Το ΕΙΚΟΣΑΩΡΟ ΚΑΙ ΜΙΣΘΟΣ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ είναι μια πρόταση που θέλει να είναι πρωτότυπη, να συνοψίζει την εποχή μας, να εναντιώνεται στην εποχή μας. Ενδέχεται να μην είναι τίποτα από όλα αυτά και να πλανώμαι. Θα ήθελα να ακούσω τις επιφυλάξεις και τους ενδοιασμούς. Θα ήθελα να ακούσω κάποια άλλη πρόταση που να είναι όντως πρωτότυπη, να συνοψίζει την εποχή μας, να εναντιώνεται στην εποχή μας. Εάν πειστώ, θα εγκαταλείψω τη δική μου και θα υιοθετήσω την άλλη.
Ένα είναι βέβαιο: δεν έχω ούτε χρόνο ούτε διάθεση να φτιάξω στρατό ή κόμμα για να επιβάλλω την άποψη/πρότασή μου. Προτιμώ τα βιβλία, τον λαχανόκηπο και τον περίπατο στο ποτάμι και στην παραλία. Θα χαρώ εάν γίνει δεκτή. Δεν θα λυπηθώ, εάν δεν γίνει. Λυπάμαι που υποφέρουμε και ταλαιπωρούμαστε ενώ θα μπορούσαμε να ζήσουμε όλοι χωρίς άγχος και στερήσεις.
Ξημερώνει. Φεύγω για τον λαχανόκηπο. Ο αρακάς είναι έτοιμος, πρέπει να τον μαζέψουμε. Στις εννιά θα έρθουν και τα παιδιά με τη μητέρα τους.
