‘Πόθεν και πότε οι Έλληνες;’ – τρόπος παραγωγής και σημασιολογία

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η  μέσα σε εισαγωγικά φράση του τίτλου είναι τίτλος  βιβλίου του Θεόδωρου Γ. Γιαννόπουλου (ΠΕΚ, 2012). Στο βιβλίο αυτό ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι Έλληνες κατοικούν στην ελλαδική χερσόνησο από την παλαιολιθική εποχή, από το 46.000 π. Χ. και μιλούν μια γλώσσα από την οποία προήλθε μετά από χιλιετίες η ελληνική. Πριν αυτή τη χρονολογία η ελλαδική χερσόνησος ήταν ακατοίκητη. Από που ήρθαν; Το 65.000 π. Χ. ο homo sapiens άφησε την Αφρική και κινήθηκε προς τα βόρεια. Το 49-47.000 βρίσκεται στην σημερινή Παλαιστίνη και το 46.000 στα Βαλκάνια και στην ελλαδική χερσόνησο. Είναι κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες. Τη νεολιθική εποχή, μετά το 6.000 π. Χ. οι κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες Έλληνες γίνονται γεωργοί και κτηνοτρόφοι. Πώς έγινε αυτή η αλλαγή; Τη γεωργία και την κτηνοτροφία την έμαθαν από αποίκους της σημερινής Μικράς Ασίας. Θα παραθέσω την γνώμη του συγγραφέα, δεν φέρω όμως καμία ευθύνη εάν νιώσετε κάπως αμήχανα.  Και θα καταλάβετε τι σημαίνει επιστήμη. Θα ήταν παράβλεψη εάν δεν παρέθετα και τον υπότιτλο του βιβλίου: Οι υπεύθυνες απαντήσεις της επιστήμης και η παρούσα κατάσταση της έρευνας για την πρώτη αρχή του ελληνικού πολιτισμού. Ας απολαύσουμε λοιπόν την υπευθυνότητα της επιστήμης. Γράφει ο συγγραφέας (σελ. 537) –  τον είχε καλέσει και η Φλέτσα στην εκπομπή Στα άκρα.

Continue reading

res publica και δημοκρατία: γένεση, ομοιότητες, διαφορές (1)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΘΑ εξετάσουμε σήμερα αδρομερώς τη γένεση, τις ομοιότητες και της διαφορές μεταξύ της ρωμαϊκής res publica και της αθηναϊκής (την οποία συνηθίζουμε να αποκαλούμε αρχαιοελληνική, αν και δημοκρατία υπήρξε μόνο στην Αθήνα) δημοκρατίας. Θα την γράφω πάντα με πλάγια γράμματα για να δείξω ότι αναφέρομαι στην αρχαία ελληνική δουλοκτητική δημοκρατία και όχι γενικά σε κάποια αφηρημένη δημοκρατία, η οποία δεν υπάρχει. Η εξέταση θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε αφενός  τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ του Ρεμπουμπλικανικού και Δημοκρατικού κόμματος στις ΗΠΑ και αφετέρου τη στρατηγική μιας τάσης του πρώτου που εκφράζεται μέσω του Τραμπ –  ο οποίος δεν είναι ούτε νοσηρά εγωιστής ούτε ψυχοπαθής –  είναι Κύριος με τα όλα του.

Continue reading

το αλογάκι δεν είναι αλογάκι

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Μεγάλος ενθουσιασμός επικρατεί αυτές τις μέρες μετά τον εντοπισμό στην Νέα Υόρκη ενός  ‘αριστουργηματικού’ χάλκινου αγαλματιδίου του 8ου π. Χ. αιώνα, που αναπαριστάνει ‘αλογάκι’  και την  επικείμενη επιστροφή του στον ΄τόπο΄ όπου πλάστηκε. Δεν γνωρίζω τις διαστάσεις του αγαλματιδίου, είναι βέβαιο όμως ότι θα πρέπει να είναι μερικές δεκάδες εκατοστά, σε μήκος και πλάτος. Επειδή είναι προϊόν παράνομης ανασκαφικής δραστηριότητας δεν γνωρίζουμε πού βρέθηκε – έχω κάποιες υποψίες και θα τις εκθέσω. Δυσκολεύομαι πολύ να κατανοήσω αυτόν τον μεγάλο, έξαλλο, θα έλεγα, ενθουσιασμό. Θα διατυπώσω λοιπόν κάποια ερωτήματα και θα επιχειρήσω να απαντήσω.

ΓΙΑΤΙ το χαρακτηρίζουμε αριστούργημα; Τι το ιδιαίτερο έχει; Τι εννοούμε όταν λέμε ‘αλογάκι’;  Ότι είναι μικρό άγαλμα που αναπαριστάνει άλογο ή μήπως αναπαριστάνει αλογάκι, πουλάρι δηλαδή; Γιατί είναι από χαλκό και όχι από μάρμαρο; Ποιος άραγε να παρήγγειλε την κατασκευή του; Ποια να ήταν η λειτουργία του; Ποιοι είχαν άλογα τον 8ο αι. π. Χ; Γιατί τα εξέτρεφαν; Ποιοι είχαν χαλκό;  Τι συμβόλιζε ο χαλκός και το άλογο;

Continue reading

γνώση χωρίς επιστήμη, επιστήμη με γνώση (1)

φίλες  και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΡΙΝ γίνουμε άνθρωποι, πριν κάνα δυο εκατομμύρια χρόνια (δεν θα μάθουμε ποτέ πότε ακριβώς) συνέβη μια πολύ μεγάλη αλλαγή στην φύση των προγόνων μας. Γινόμασταν έφηβοι στα τέσσερα με έξι έτη αλλά κάποια στιγμή, διάρκειας πολλών χιλιάδων ετών, η παιδική ηλικία παρατάθηκε και η εφηβεία άρχιζε, και αρχίζει, στα δώδεκα, πάνω κάτω. Πώς άλλαξε η φύση μας, γιατί παρατάθηκε η παιδική ηλικία; Γνωρίζουμε την απάντηση: είχαμε μάθει τόσο πολλά που για να τα μεταδώσουμε έπρεπε να αλλάξει η φύση μας, τόσο σημαντική ήταν η γνώση και η μετάδοση της γνώσης στα παιδιά- η αλλαγή αυτή ήταν η λύση κάποιου προβλήματος που προέκυψε χωρίς να το θέλουμε. Η διαδικασία της ανθρωπογένεσης/κοινωνιογένεσης ήταν μια διαδικασία υποβάθμισης του ενστίκτου και αναβάθμισης της γνώσης και της επίκτητης μάθησης, ήταν μια διαδικασία διαρκούς πρόκρισης της συμβίωσης και της συνεργασίας – είχε προηγηθεί η απώλεια του οίστρου με αποτέλεσμα να έρθουν πιο κοντά το αρσενικό και το θηλυκό. Η παράταση της παιδικής ηλικίας, αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας,  ήταν και μια περαιτέρω ενίσχυση της συμβίωσης και της συνεργασίας.

Η γνώση και η επίκτητη μάθηση είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας και της συμβίωσης, της εξάρτησης από τη φύση και τους άλλους ανθρώπους. Είναι παντελώς αδύνατον να υπάρξει γνώση και επίκτητη μάθηση με διαφορετικό τρόπο. Δεν μπορεί να υπάρξει γνώση χωρίς εξάρτηση από τη φύση και τους άλλους. Η συνθήκη αυτή διαμόρφωσε τον τρόπο σκέψης μας – τον οποίο αποκαλώ τρόπο σκέψης της εξάρτησης, ο οποίος βέβαια υπάρχει ακόμα αλλά σε διαρκή υποχώρηση έναντι ενός δεύτερου τρόπου σκέψης που εμφανίστηκε πριν 2.500 χρόνια μόνο, του τρόπου σκέψης της κατάργησης της εξάρτησης, ο οποίος μας οδηγεί ταχέως προς την καταστροφή της ζωής και της κοινωνίας.

Continue reading

η διαδικασία γένεσης της αρχαίας ελληνικής πόλεως (3)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΡΙΝ συνεχίσω το αφήγημά μου για τον σχηματισμό της πόλεως θα κάνω ένα σχόλιο σχετικά με την κρίση του Κ. Καστοριάδη και των ομοφρονούντων ότι η άποψη για την ύπαρξη της δουλείας στην αρχαία ελληνική κοινωνία είναι μια ‘μαρξιστική ανοησία᾿. Θα διατυπώσω λοιπόν το εξής ερώτημα: τι θα γινόταν, εάν μια μέρα εξαφανίζονταν οι δούλοι στην αθηναϊκή κοινωνία, εάν ξυπνούσε ο Πλάτων και οι τέσσερις δούλοι του και η μία δούλα του δεν υπήρχαν; 

Continue reading

η διαδικασία γένεσης της αρχαίας ελληνικής πόλεως (2)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ δεχτούμε ότι η αρχαία ελληνική πόλις διαμορφώνεται τον 8ο και 7ο π. Χ. αιώνα, υπάρχει ομοφωνία περί αυτού,  εγείρεται το εξής ερώτημα: Τι υπήρχε πριν τον σχηματισμό της πόλεως; Στο ερώτημα αυτό δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή απάντηση. Μεταξύ των διαφόρων υποθέσεων που έχουν προταθεί, κερδίζει έδαφος μία, συζητιέται ολοένα και περισσότερο και πιο σοβαρά μεταξύ των ιστορικών· εκείνο όμως που δεν συζητιέται είναι πώς από την προηγούμενη κατάσταση, θα δούμε ποια είναι, μεταβαίνουμε στον σχηματισμό της πόλεως. Σήμερα θα δούμε ποια ήταν η προηγούμενη κατάσταση και πώς έγινε η μετάβαση στην πόλιν.

Continue reading

η διαδικασία γένεσης της αρχαίας ελληνικής πόλεως (1)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ και αύριο θα εκθέσω τη θεωρία μου για τη διαδικασία σχηματισμού της αρχαίας ελληνικής πόλεως. Θα αφήσω τη λέξη πόλις αμετάφραστη διότι δεν μπορούμε να την μεταφράσουμε. Θα την δηλώνω με πλάγια γράμματα. Θα παραθέσω έναν ορισμό, θα ήθελα όμως να τονίσω ότι η πόλις δεν έχει καμία απολύτως σχέση με την πόλη.Δεν υπήρχαν πόλεις στην αρχαία Ελλάδα, υπήρχαν πόλεις. Η πόλις, η αρχική σημασία της λέξης είναι ‘φρούριο, οχυρό πάνω σε ψηλό και απόκρημνο λόφο (ακρόπολις)’ είναι μια έκταση γης, καλλιεργήσιμη στο μεγαλύτερο μέρος της, την οποία υπερασπίζονται, και επιδιώκουν να επεκτείνουν, οι πολίται, οι αγρότες πολεμιστές (οπλίται).  Δεν υπήρξε πόλη της Αθήνας, υπήρξε η πόλις των Αθηναίων, δηλαδή η σημερινή Αττική, κατά προσέγγιση. Η Αθήνα ήταν άστυ, δεν ήταν πόλη. Ολόκληρη η Αττική δηλαδή θεωρουμένη ως φρούριο, οχυρό, το οποίο υπερασπίζονται οι πολίται, οι οπλίται ήταν η πόλις των Αθηναίων.

ΠΡΙΝ εκθέσω τη θεωρία μου, θα επισημάνω τρία πολύ βασικά σημεία. Πρώτον, η αρχαία ελληνική κοινωνία ήταν μια πολεμική κοινωνία – πολεμική κοινωνία είναι αυτή η οποία πολεμάει κάθε χρόνο, επί αιώνες· δεύτερον, ήταν μια κοινωνία όπου το χάσμα των λίγων πλούσιων γαιοκτημόνων, των αριστοκρατών,  και των πολλών μικρών φτωχών γεωργών ήταν αχανές. Υπήρχε πολύς πλούτος και πολλή φτώχεια στην αρχαία Ελλάδα. Και, τρίτον, ήταν μια κοινωνία που παρήγαγε διαρκώς και συνεχώς ακτήμονες. Ο αριθμός των ακτημόνων ήταν πολύ μεγάλος. Υπάρχει κάποια εξήγηση αυτών των τριών φαινομένων. Υπάρχει και θα την εκθέσω ευθύς αμέσως και μετά θα καταπιαστώ με τη διαδικασία διαμόρφωσης της πόλεως.

Continue reading

η γένεση της αρχαίας ελληνικής πόλεως

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ θα εκθέσω τη δική μου θεωρία για τη γένεση της αρχαίας ελληνικής πόλεως που επεξεργάζομαι πολλά χρόνια τώρα. Και γράφω ‘τη δική μου’ διότι δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή θεωρία για τον σχηματισμό της πόλεως. Η Ιστορία, η ιστοριογραφία, θα το επαναλάβω άλλη μια φορά, δεν είναι επιστήμη, είναι ερμηνεία, όπως και η φιλοσοφία, η ύψιστη ερμηνεία. Εάν ήταν επιστήμη, όπως η βιολογία, θα υπήρχε μια ομοφωνία. Ομοφωνία όμως δεν υπάρχει, αν και οι πηγές είναι ίδιες για όλους και όλες. Και δεν υπάρχει διότι υπάρχει διαφορετική μεθοδολογία και διαφορετική ιδεολογία –  χωρίς ιδεολογία δεν υπάρχει ερμηνεία. Πολλοί υποστηρίζουν ότι γράφουν χωρίς ιδεολογία αλλά αυτό είναι μύθος. Διότι και ο εμπειρισμός και ο θετικισμός έχουν τη δική τους ιδεολογία. Η οποία αντανακλά μεν την πραγματικότητα αλλά και την διαστρεβλώνει και την σχηματίζει.

Η μόνη ομοφωνία που υπάρχει στο υπό εξέταση ζήτημα είναι ότι δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να σχηματίσουμε μια γενικά αποδεκτή εικόνα για τον σχηματισμό της πόλεως. Όποιος ασχολείται με το ζήτημα αυτό, οφείλει να το δηλώσει και να το ξεκαθαρίσει. Το κάνει ο Βόλφγκανγκ Σούλερ στην ‘Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας’ (σελ. 155): Δεν γνωρίζουμε παρά ελάχιστα πράγματα ειδικότερα . . .  για τις κινητήριες δυνάμεις που οδήγησαν στην δημιουργία της πόλεως. . .. Το κάνει και ο Φρανσουά ντε Πολινιάκ (Η γέννηση της αρχαίας ελληνικής πόλης, σελ. 23): .. τα αίτια και οι διαδικασίες που οδήγησαν στο σχηματισμό της πόλης  . . .  εξακολουθούσαν να περιβάλλονται από αβεβαιότητα. . . .

Continue reading

ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική (650-600 π. Χ.) [5]

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΤΟ χθεσινό σημείωμα κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο εμφύλιος πόλεμος στην Αττική μεταξύ των πλουσίων και ισχυρών γαιοκτημόνων και των ακτημόνων/μικροκαλλιεργητών έληξε με παραχωρήσεις που έκαναν οι πρώτοι οικειοθελώς, με αποτέλεσμα να ξαναγίνουν ελεύθεροι όσοι είχαν υποδουλωθεί και πουληθεί στην αλλοδαπή. Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι:  γιατί να το κάνουν αυτό, γιατί να αποφασίσουν να μειώσουν τον πλούτο τους και την ισχύ τους και να μην συνεχίσουν να υποδουλώνουν και τους υπόλοιπους και να περιέλθει όλη η γη στα χέρια τους; Τι τους σταμάτησε;

ΓΙΑ να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να σταματήσουμε να εστιάζουμε στην Αττική, να διευρύνουμε τον ορίζοντά μας και να εξετάσουμε την γενικότερη κατάσταση που επικρατεί αυτά τα χρόνια, στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα (650-600). Ας το κάνουμε.

Continue reading

τόκος και χρήμα την εποχή του Σόλωνος

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΥΠΗΡΧΕ χρήμα την εποχή του Σόλωνος; Υπήρχε η λέξη τόκος; Και τι να δήλωνε αυτή η λέξη; Είχε μια γενική σημασία ή δήλωνε ό,τι και σήμερα, το  επιπλέον χρηματικό ποσό που έπρεπε να καταβάλει ο δανειζόμενος; Με αυτά τα ζητήματα θα ασχοληθούμε σήμερα, φίλες και φίλοι. Ζητήματα που ταλαιπώρησαν τα μάλα τους ιστορικούς αλλά σήμερα μπορούμε να πούμε ότι ως προς το χρήμα υπάρχει μια γενικά αποδεκτή άποψη· ως προς το ζήτημα του τόκου δεν έχει γραφεί τίποτα, από ό,τι γνωρίζω.

Continue reading