Απρίλιος 2010
το τροχοφόρο σαλόνι
Αντικείμενο του σημερινού μας σημειώματος θα είναι το σαλόνι του αυτοκίνητου, οι δυο πολυθρόνες μπροστά και ο καναπές πίσω. Δε μου πάει η καρδιά να μεταχειριστώ τη λέξη “καθίσματα”, μπροστινά και πίσω: το σαλόνι, ως γνωστόν, απαρτίζεται από αναπαυτικές πολυθρόνες και άνετους καναπέδες. Εκτός εάν φανταστούμε ένα σαλόνι μόνο με καθίσματα· έτσι, ναι, μπορώ να το δεχτώ.
Πέρα από το ότι καθόμαστε (και ο μελλοθάνατος καθόταν στην ηλεκτρική καρέκλα), το σαλόνι του αυτοκινήτου δεν έχει καμιά απολύτως ομοιότητα με το σαλόνι του σπιτιού μας. Και είναι τόσες πολλές αυτές οι διαφορές που μας ωθούν να αναρωτηθούμε εάν ο όρος “σαλόνι” είναι κυριολεξία ή μεταφορά. Πριν δώσουμε μια απάντηση, θα ήθελα να διευκρινίσω τι εννοούμε με τον όρο μεταφορά. Μεταφορά είναι ένα σχήμα λόγου με το οποίο παραβιάζουμε την φυσιολογική τάξη των πραγμάτων, χαρακτηρίζοντας ως γεγονός κάτι το οποίο στην πραγματικότητα είναι αδύνατο. Εάν πω κοιμάται το πουλάκι μου, τότε εκλαμβάνω το παιδί μου ως πουλάκι κι αυτό συνιστά παραβίαση της τάξης των πραγμάτων· εάν πω κοιμάται σαν πουλάκι, τότε συγκρίνω το παιδί μου με το πουλάκι. Τι είναι αυτό όμως που μου επιτρέπει να παραβιάσω τη λογική; Η ύπαρξη παρόμοιων στοιχείων που εντοπίζονται σε δύο πράγματα, τα οποία όμως κατά τα άλλα είναι τελείως διαφορετικά. Πράγματι, ανάμεσα σε ένα τρίχρονο παιδί και σε ένα πουλάκι υπάρχουν κάποια παρόμοια στοιχεία.
η λατρεία του χρυσού στον Πίνδαρο
Πίσω από τις εκφράσεις είναι χρυσός άνθρωπος ή έχει χρυσή καρδιά και άλλες πολλές, που επιβεβαιώνουν ότι το χρυσάφι είναι ένα, από τα πολλά και πολύ συχνά χρησιμοποιούμενα, δυτικό μέτρο αξιολόγησης, λανθάνει η λατρεία του χρυσού. Γιατί ο δυτικός πολιτισμός λατρεύει το χρυσάφι; Πότε και από ποιους συγκροτήθηκε αυτή η λατρεία; Γιατί επιβιώνει χιλιάδες χρόνια τώρα; Για να δώσουμε μια απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα θα πρέπει να καταφύγουμε στην αρχαϊκή γραμματεία, από την Ιλιάδα μέχρι τον Πίνδαρο, τον Παρμενίδη και τον Αισχύλο. Από όλα αυτά τα κείμενα, το πιο σημαντικό για να κατανοήσουμε τη σημασία της λατρείας του χρυσού είναι οι Επίνικοι του Πινδάρου. Ποια είναι η σχέση του χρυσού με τη διάκριση, την υπεροχή, τη νίκη; Την απάντηση θα μας τη δώσει μια ερευνητική ανάγνωση των Επινίκων με οδηγό το χρυσάφι. Την φέραμε σε πέρας και εκθέτουμε τα συμπεράσματα στα οποία καταλήξαμε.
usura:τοκογλυφία ή τόκος;
φίλες και φίλοι, γεια σας και χαρά σας!
Δούλεψα στο κήπο, φρόντισα τα παιδιά, πήγα σε μια θεία μου και της έφτιαξα το μηχανισμό που αναβοκατεβάζει το παντζούρι, πήγα στο βιβλιοπωλείο και πήρα ένα βιβλίο που παρήγγειλα, ήπια δύο τρία τσιπουράκια, με καλο μεζέ, μερακλώθηκα και πάνω στο μεράκι μου (όλα με το μεράκι γίνονται – ο κομμουνισμός είναι το μεράκι όλων μας) κάθομαι να κουβεντιάσω με σας και τον Έζρα Πάουντ. Ο ποιητής δεν ήταν φασίστας -ήταν αφελής. Μου αρέσουν πολύ οι αφελείς άνθρωποι -είναι αθώοι, ποιητές και ηττημένοι: ο Ρίτσος την είχε καταβρεί στην εξορία -αρσενικά να περιμένουν στην σειρά! Θα στρέψω την προσοχή μου σε ένα πάρα πολύ σπουδαίο ποίημά του το οποίο έχει παρερμηνευθεί και ακρωτηριασθεί. Παλαιότερα είχα σχηματίσει την εντύπωση ότι η παρερμηνεία του οφείλονταν στην άγνοια. Σήμερα, θα δείξω ότι δεν πρόκειται περί άγνοιας άλλά περί συνειδητής διαστρέβλωσης. Πρόκειται για το το τεσσαρακοστό πέμπτο άσμα (canto ΧLV), το With Usura. Συνηθίζεται, από ξένους και έλληνες μεταφραστές, η λέξη usura να αποδίδεται ως τοκογλυφία. Θα δείξω ότι ο Έζρα Πάουντ δεν εννούσε με τον όρο usura την τοκογλυφία αλλά τον τόκο. Την τοκογλυφία μπορούμε να την αμφισβητήσουμε αλλά όχι και τον τόκο! Για όνομα του Θεού! Ο τόκος είναι καλός, και το κέρδος είναι καλό αλλά η τοκογλυφία και η κερδοσκοπία, όχι, προς Θεού, είναι απαράδεκτες. Να αρπάζεις λίγο (τόκος, κέρδος) δεν είναι πρόβλημα, να αρπάζεις ασύδοτα (κερδοσκοπία, τοκογλυφία) αυτό είναι το πρόβλημα. Αυτό μας λένε οι κριτικοί ότι εννούσε ο Πάουντ. Κάνουν λάθος! Εννοούσε τον τόκο και όχι την τοκογλυφία! Πριν σχολιάσω το ποίημα, θα το παραθέσω, διαβάστε το με προσοχή και αύριο, μεθαύριο, όποτε μπορέσουμε, τα ξαναλέμε.
With Usura
With usura hath no man a house of good stone
each block cut smooth and well fitting
that design might cover their face,
with usura
hath no man a painted paradise on his church wall
harpes et luthes
or where virgin receiveth message
and halo projects fron incision,
with usura
seeth no man Gonzaga his heirs and his concubines
no picture is made to endure nor to live with
but it is made to sell and sell quickly
with usura, sin against nature,
is thy bread ever more of stale rags
is thy bread dry as paper
with no mountain wheat, no strong flour
with usura the line grows thick
with usura is no clear demarcation
and no man can find site for his dwelling.
stone cutter is kept from from his stone
weaver is kept from his loom
WITH USURA
wool comes not to market
sheep bringeth no gain with usura
Usura is a murrain, usura
blunteth the needle in the maid’ s hand
and stoppeth the spinner’ s cunning. Pietro Lompardo
came not by usura
Duccio came not by usura nor Pier della Francesca; Zuan
Bellin’ not by usura
nor was ‘La Calunnia’ painted.
Came not by usura Angelico; came not Ambrogio Praedis,
Came no church of cut stone signed: Adamo me fecit.
Not by usura St. Trophine
Not by usura Saint Hilaire,
Usura rusteth the chisel
It rusteth the craft and the craftsman
It gnaweth the thread in the loom
None learneth to weave gold in her pattern;
Azure hath a canker by usura; cramoisi is unbroidered
Emerald findeth no Memling
Usura stayeth the young man’ s courting
It hath brought the young bride and her bridegroom
CONTRA NATURAM
They have brought whores for Eleusis
Corpses are set to banquet
as behest of usura.
Το πρώτο ερώτημα στο οποίο πρέπει να απαντήσουμε είναι το εξής: γιατί ο ποιητής επέλεξε τη λατινική λέξη usura και όχι την αγγλική usury; Όποιος, όποια μας δώσει μια πειστική απάντηση, θα τον/την κεράσω ένα τσίπουρο στο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης.
ταλαιπωρία και δημοκρατία
Εάν η δημοκρατία είναι το μόνο πολίτευμα που δίνει σε όλους και όλες ίσες ευκαιρίες να γίνουν πλούσιοι, ισχυροί και διάσημοι, είναι βέβαιο ότι οι πολίτες τις επιδιώξεις αυτές δεν μπορούν να τις πραγματοποιήσουν με το να γίνουν βουλευτές, εκτός εάν είναι γιατροί ή δικηγόροι. Εάν ο μόνος τρόπος που όλοι και όλες μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να εκπληρωθούν αυτές οι επιθυμίες είναι ο κρατικός τζόγος, τότε ο ναός της δημοκρατίας δεν μπορεί να είναι η Βουλή, που σημαίνει “βούληση, θέληση” (τίνος;), αλλά τα διάσπαρτα ανά την επικράτεια αναρίθμητα πρακτορεία του ΟΠΑΠ. Δεν νοείται δημοκρατία χωρίς κρατικό ή ιδιωτικό, μαζικής εμβέλειας, τζόγο. Εάν το Τζόκερ μοιράζει τόσα πολλά που δεν θα ξέρουμε τι θα έχουμε, εάν η αρχική σημασία της λέξης δήμος ήταν “το σύνολο των πολεμιστών που μοιράζουν μεταξύ τους τη γη που καταλαμβάνουν”, τότε θα πρέπει να υποθέσουμε μια βαθιά, αθέατη σχέση, μη αντιληπτή δια γυμνού οφθαλμού, ανάμεσα στη δημοκρατία και στα από το κράτος οργανωμένα τυχερά παιχνίδια. Εάν στην αρχαία δημοκρατία είχαμε κλήρωση των αρχόντων, εάν οι κληρουχίες ήταν η κατακτημένη και μοιρασμένη από τους Αθηναίους πολίτες ξένη γη, εάν στα κρατικά τυχερά παιχνίδια η ανάδειξη των νικητών, που θα πάρουν ένα τεράστιο ποσό, γίνεται με την κλήρωση, η σχέση ανάμεσα στη δημοκρατία και τον κρατικό τζόγο επιβεβαιώνεται.
το μπάσκετ και η Αριστερά
Θα υπάρχει άραγε επαγγελματικό μπάσκετ σε μια άλλη κοινωνία που είναι εφικτή, σε μια κοινωνία που οι άνθρωποι θα είναι πάνω από τα κέρδη, σε μια κοινωνία δηλαδή που δεν θα υπάρχουν κέρδη, αρπαγή με άλλα λόγια μέσω του χρήματος του συλλογικά παραγόμενου κοινωνικού πλούτου; Θα υπάρχουν επαγγελματίες μπασκετμπολίστες που θα πληρώνονται, όπως σήμερα, πολλοί από αυτούς μάλιστα με αστρονομικά ποσά, για να παίζουν; Θα υπάρχουν ομάδες μπάσκετ που θα είναι καπιταλιστικές επιχειρήσεις, που θα πουλάνε και θα αγοράζουν παίκτες σαν να είναι δούλοι-εμπορεύματα; Θα υπάρχουν εθνικά και ευρωπαϊκά πρωταθλήματα, κατηγορίες, βαθμολογίες και όλα τα σχετικά (στατιστικές, στοιχήματα, κλπ); Κι αν απαντήσουμε αποφατικά και δεχτούμε ότι θα υπάρχει μόνο ερασιτεχνικό μπάσκετ, τι θα κάνουμε, θα προτιμάμε να παίζουμε ή να βλέπουμε τους άλλους να παίζουν;
παππάκη, παππάκη! ένα φλογερό αμάξι!
Στην εισαγωγή του πολύτομου και πολύτιμου ερμηνευτικού υπομνήματος του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ (Cambridge University) στην Ιλιάδα, ο εκδότης Γκρέκορι Κέρκ (G.S. Kirk) σημειώνει ότι κάθε υπόμνημα είναι καταδικασμένο να ξεπεραστεί και να αντικατασταθεί. “Διότι”, τονίζει, “πως θα μπορούσε να υπάρξει ένα οριστικό υπόμνημα για ένα ποίημα τόσο μακροσκελές, ιδιοφυές και περίπλοκο, που πάντοτε μένει ανοικτό σε καινούργιες προσεγγίσεις; Αυτή η ιδέα της οριστικότητας έχει ζημιώσει σε αρκετές περιπτώσεις την κλασική φιλολογία, . . .” (Α΄τόμος, σελ. ix). Οφείλουμε να συμπληρώσουμε ότι αυτό που ισχύει για το υπόμνημα, ισχύει και για τη μετάφραση. Κάθε μετάφραση της Ιλιάδας είναι καταδικασμένη μια μέρα να χαρακτηρισθεί απαρχαιωμένη, αν και δεν πρόκειται να χάσει ποτέ την αξία της, εάν έχει βέβαια κάποια. Εάν ο Γκρ. Κέρκ αναφέρει το παράδειγμα του μεγαλόπνοου, όπως το χαρακτηρίζει, υπομνήματος του Βάλτερ Λιφ (W. Leaf), που η δεύτερη έκδοσή του έγινε το 1900-2, εμείς, στο ζήτημα της μετάφρασης και τηρουμένων των αναλογιών, θα πρέπει να αναφέρουμε τη μετάφραση των Ν. Καζαντζάκη –Ι.Θ. Κακριδή.