Ιούνιος 2014
Οδύσσεια: από τους μνηστήρες του παραμυθιού στους μνηστήρες της ηρωικής ποίησης
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον/στην vel
Η Οδύσσεια είναι ένα παραμύθι που οι αοιδοί το έκαναν έπος, ηρωική ποίηση, προφορική ποιητική αφήγηση. Για ποιο παραμύθι πρόκειται; Να το πρώτο ερώτημα. Ένα δεύτερο: γιατί να το κάνουν αυτό; Να κι ένα άλλο ερώτημα: αυτή η αρπαγή, η αφομοίωση ενός λαϊκού παραμυθιού ήταν εύκολο εγχείρημα; Κι ένα τέταρτο: ο Οδυσσεύς ήταν ο ήρωας του παραμυθιού;
Δεν θα μπορέσουμε να απαντήσουμε ποτέ στο τέταρτο ερώτημα. Μόνο εικασίες είμαστε σε θέση να διατυπώσουμε – η δική μου είναι ότι δεν ήταν ήρωας παραμυθιού, αν και δεν έχει ιδιαίτερη σημασία αν ήταν ή δεν ήταν. Γνωρίζουμε όμως για ποιο παραμύθι πρόκειται. Ένας άνδρας επιστρέφει μετά από πολλά χρόνια απουσίας, αγνώριστος από το πέρασμα του χρόνου ή μεταμφιεσμένος, την ώρα που η σύζυγός στο σπίτι του πρόκειται να παντρευτεί κάποιον από τους μνηστήρες που έχουν προσκληθεί ή την ώρα της δοκιμασίας ποιος,από τους μνηστήρες θα επιλεγεί. Ο άνδρας νικάει στη δοκιμασία, οι μνηστήρες φεύγουν, η γυναίκα αναγνωρίζει τον άνδρα και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς πολύ χειρότερα.
εμπορευματοποίηση του ποδοσφαίρου και επέκταση του καπιταλισμού
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Γνωρίζουμε ότι δεν υπήρξε κοινωνία που να αγνοούσε το παιχνίδι – όχι μόνο των παιδιών αλλά κυρίως των ενηλίκων. Από τότε που εμφανίστηκαν μέχρι πριν ενάμισι αιώνα, για εκατό χιλιάδες χρόνια, περισσότερο ή λιγότερο, οι άνθρωποι έπαιζαν πολύ και διαφορετικά παιχνίδια – ο Χουιζίνγκα υποστηρίζει (Homo Ludens) ότι η βάση του πολιτισμού είναι το παιχνίδι. Σήμερα οι άνθρωποι δεν παίζουν (τα ηλεκτρονικά παιχνίδια δεν είναι παιχνίδια) – πότε σταμάτησαν να παίζουν; Όταν άρχισε η επέκταση του βιομηχανικού καπιταλισμού, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
Στον δυτικό πατριαρχικό πολιτισμό, μέχρι στις αρχές του 20ού αιώνα, έπαιζαν σχεδόν μόνο οι άνδρες. Και οι γυναίκες έπαιζαν αλλά ο οικιακός εγκλεισμός τους δεν μας επιτρέπει να έχουμε μια εικόνα των παιχνιδιών που έπαιζαν μέσα στον σκοτεινό γυναικωνίτη, πρόκειται για μια καταχωνιασμένη κι άγνωστη παράδοση, ανεξερεύνητη ακόμα κι από τις γυναικείες σπουδές. Τί παιχνίδια έπαιζαν οι άντρες; Πολλά και διάφορα. Μεταξύ αυτών των πάρα πολλών ομαδικών παιχνιδιών υπήρχαν και κάνα δύο στα οποία η νίκη επιτυγχάνονταν με τη διείσδυση μιας μπάλας σε έναν περιορισμένο, αφύλακτο στην αρχή, χώρο. Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα μόνα ομαδικά παιχνίδια που υπήρχαν ήταν αυτά που αποκαλώ ομαδικά παιχνίδια διείσδυσης. Το ερώτημα που θέτω είναι το εξής: γιατί εξαφανίστηκαν όλα τα παιχνίδια και επικράτησαν, επιβλήθηκαν, κυριάρχησαν τα παιχνίδια της διείσδυσης που όλα σχεδόν είναι παραλλαγές ενός μόνο, του μεσαιωνικού ποδοσφαίρου;
Σήμερα λοιπόν δεν παίζουμε αλλά βλέπουμε· και το μόνο που βλέπουμε είναι ένα ανδρικό ομαδικό παιχνίδι διείσδυσης. Όλες αυτές οι αλλαγές δεν μπορεί να μην σχετίζονται με τη δυτική πατριαρχία και τον καπιταλισμό: η μεν πατριαρχία λατρεύει τη διείσδυση (όποιος διεισδύει είναι ισχυρός, νικητής, όποιος υφίσταται τη διείσδυση είναι ανίσχυρος και ηττημένος), ο δε καπιταλισμός την εμπορευματοποίηση του παιχνιδιού, την μετατροπή των ανθρώπων από ελεύθερους παίκτες σε λίγους επαγγελματίες παίκτες και σε πολλούς θεατές, οι οποίο δεν είναι τίποτα άλλο παρά εξόριστοι παίκτες. Το γήπεδο και ο καναπές είναι τόποι εξορίας με όλες τις ανέσεις.
ὦ ἄνερ Νέρων: τί σημαίνει η λέξη ‘ανήρ, άνδρας’ ;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Άνδρας, άντρας (<ανήρ) σημαίνει άνδρας, άντρας, το ανθρώπινο αρσενικό, τί άλλο να σημαίνει; Όχι, φίλες και φίλοι, όχι. Ακόμα και η λέξη, ουσιαστικοποιημένο επίθετο, το αρσενικό, ο άρρην, το άρρεν (φύλο), σημαίνει ‘ αυτός που χύνει (σπέρμα)’ , θα ασχοληθούμε όμως μια άλλη μέρα με αυτη τη λέξη διεξοδικά . Όταν πλάστηκε η λέξη ανήρ, πριν πολλές χιλιάδες χρόνια ασφαλώς και δήλωνε και συνεχίζει να δηλώνει τον άντρα αλλά άλλο η δήλωση κι άλλο η σημασία. Σήμερα, είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε την αρχική της σημασία και θα το κάνουμε. Επί του θέματος υπάρχει γενική ομοφωνία, αν και πολλές πτυχές του ζητήματος παραμένουν υπό εξέταση, οπότε δεν έχω να προσθέσω κάτι που δεν έχει επισημανσθεί και μελετηθεί – θα στρέψω όμως την προσοχή μου σε κάποιες πτυχές του ζητήματος που δεν έχουν συσχετισθεί με την υπό εξέταση λέξη.
Η λέξη ανήρ είναι σύνθετη λέξη.
‘είμαστε στην ίδια βάρκα’ : ναι, Κύριε, εμείς όμως τραβάμε κουπί κι εσύ τρως σούσι!
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Σήμερα θα ασχοληθούμε με ένα ανέκδοτο και με ένα ποίημα του αριστοκράτη Αλκαίου, που γεννήθηκε στη Λέσβο περί το 620 π. Χ. και ήταν νεώτερος, φίλος και γνωστός της Σαπφούς, στο οποίο για πρώτη φορά στην ποίηση της δυτικής Κυριαρχίας (του δυτικού πολιτισμού) εμφανίζεται η εικόνα-μεταφορά (ή αλληγορία) της κοινωνίας ή και του Κράτους ως πλοίου (εν μέσω χειμωνιάτικης τρικυμίας – κοινωνικής και πολιτικής αναταραχής). Αφορμή η δήλωση του Γκιωργκίκα Γουρονοχαλκά, κατά κόσμον Γκίκα Χαρδούβελη, ότι είμαστε στην ίδια βάρκα. Να σας θυμίσω ότι πριν λίγα χρόνια ο υποτελής αυτός Κύριος, επαΐον (οικονομολόγος, τραπεζίτης) τσιράκι του Κυρίου καπιταλιστή, είχε δηλώσει πως το 12% των επιχειρήσεων θα επιβιώσουν και ότι εάν δεν υπάρξει ανάπτυξη το 2013 και το 2014, τα πράγματα θα είναι πολύ δύσκολα.
Έχουμε λοιπόν μπροστά μας έναν από τους συντονιστές της επίθεσης του Κυρίου κατά των Υποτελών Παραγωγών, των αυταπασχολούμενων και των πολύ μικρών, μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων. Το 88% των επιχειρήσεων δεν απεβίωσαν, απεβίωσαν όμως πάρα πολλές και οι υπόλοιπες θα αποβιώσουν στα επόμενα έξι με δέκα, το πολύ, χρόνια – την ολοκλήρωση αυτής της επιδίωξης καλείται να συντονίσει ο Γκιωργκίκας Γουρουνοχαλκάς (Γκίκας Χαρδούβελης). Είμαστε λοιπόν στην ίδια βάρκα, εν μέσω τρικυμίας (κρίσης, αναταραχής), μας λέει ο Υπηρέτης (Υπουργός), και σκέφτομαι τα δύο χρονικά άκρα αυτής της μεταφοράς, τον αριστοκράτη Αλκαίο και τον καπιταλιστή Χαρδούβελη. Η μεταφορά του πλοίου είναι πια κοινός τόπος στον δυτικό πολιτισμό, τόσο κοινός τόπος που έχει περάσει και σε ανέκδοτο.
χαρδούβελης σημαίνει ‘ο κρίκος που μπαίνει στη μύτη του γουρουνιού για να μην σκάβει’· γκίκας, τι σημαίνει;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Πέτρο Τσαχαλίδη
Σε σχόλιό του, στην προηγούμενη ανάρτηση, ο Πέτρος Τσαχαλίδης με απάντησε σε ένα από τα δύο ερωτήματα που με γέννησε ο φίλος εγκέφαλός μου μόλις άκουσα το ονοματεπώνυμο του νέου υπουργού Αρπαγής Κοινωνικού Πλούτου (Εθνικής Οικονομίας, κατά τον Κύριο), συμβούλου του Κυρίου καπιταλιστή, Γκίκας Χαρδούβελης. Μας λέει λοιπόν ότι χαρδούβελης λεγόταν κάποτε, ή και λέγεται ακόμα, ο κρίκος που έβαζαν οι χωρικοί στη μύτη του γουρουνιού για να μην σκάβει, είτε μέσα στον χώρο όπου ήταν κλεισμένο είτε στον μπαξέ του σπιτιού είτε στις καλλιέργειες. Και μας
Πηνελόπη σημαίνει ‘πάπια’: γιατί ο Οδυσσεύς σκότωσε τους μνηστήρες;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Μιχάλη Πασιάκο
Κάθε μία νέα ανάγνωση της Οδύσσειας είναι και μία νέα επαναφορά και ενίσχυση της απορίας μου για ποιον ή ποιους λόγους ο Οδυσσεύς σκότωσε τόσο αμείλικτα και αδίστακτα και αγρίως φρικωδώς τους μνηστήρες της Πηνελόπης για να τους εκδικηθεί – τί έγκλημα όμως είχαν διαπράξει; Η απορία δεν είναι μόνο δική μου – τα χρόνια της ηθικής αγανάκτησης κατά της άγριας εκδίκησης του Οδυσσέα είναι τόσα όσα και της Οδύσσειας. ( Πηνέλωψ όνόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες ένα είδος πολύχρωμης πάπιας, πουλί που συμβολίζει την συζυγική πίστη λόγω της ‘μονογαμικής’ της συμπεριφοράς). Η ύπαρξη της απορίας δεν σημαίνει ασφαλώς και ανυπαρξία εξήγησης – με αυτη την απορία και την εξήγησή της θα ασχοληθούμε σήμερα, φίλες και φίλοι.
Η ιστορία, η ποίηση, η μυθολογία και τα παραμύθια μάς λένε ότι όταν ένας πλούσιος αριστοκράτης ήθελε να παντρέψει την κόρη του καλούσε γόνους αριστοκρατικών οικογενειών στο σπίτι του, τους παρείχε γενναιόδωρη φιλοξενία για μικρό ή μεγάλο χρονικό διάστημα και ένας από αυτούς την παντρευόταν, την έπαιρνε και επέστρεφε στο σπίτι του. Οι νέοι αυτοί ονομάζονταν μνηστήρες. Θα εικάσουμε ότι την παντρευόταν ή ο πιο πλούσιος, κοινωνικά ισχυρός, ή ο πιο ρωμαλέος – εικασία που βασίζεται σε μαρτυρίες.
Ο Ηρόδοτος μας λέει ( 6.126 -131) ότι με αυτόν τον τρόπο πάντρεψε, το 575 π. Χ., την κόρη του Αγαρίστη (άγαν αρίστη, πάρα πολύ όμορφη) ο τύραννος της Σικυώνας Κλεισθένης. Ο Κλεισθένης φιλοξένησε τους επίδοξους μνηστήρες, γόνους των ισχυρότερων αριστοκρατικών οικογενειών των ισχυρότερων πόλεων, τους ονοματίζει έναν έναν, πάνω από ένα χρόνο για να δοκιμάσει την ανδρεία τους (ανδραγαθίη), την ιδιοσυγκρασία τους (οργή), τη μόρφωσή τους (παίδευσις) και τη συμπεριφιορά τους (τρόπος). Όσο καιρό τους κράτησε, γράφει ο Ηρόδοτος, τους παρείχε ό,τι χρειάζονταν και τους φιλοξένησε μεγαλοπρεπέως. Τελικά, ο Κλεισθένης έδωσε την κόρη του στον Μεγακλή από την Αθήνα, της οικογένειας των Αλκμεωνιδών, της ισχυρότερης οικογένειας, που έκοβε και έρραβε για πολλούς αιώνες. Η Αγαρίστη γέννησε δύο αγόρια: το ένα ήταν ο Κλεισθένης, ο φερόμενος ως ιδρυτής της αθηναϊκής δημοκρατίας· το άλλο ονομάζονταν Ιπποκράτης, η κόρη του οποίου Αγαρίστη παντρεύτηκε τον Ξάνθιππο και γέννησε τον γνωστό μας Περικλή. Λίγες μέρες πριν γεννήσει είχε δει στον ύπνο της ότι γέννησε λιοντάρι. Ο Ηρόδοτος τα γράφει όλα αυτά.
Δεν έχουμε άλλες ιστορικές μαρτυρίες, τουλάχιστον εγώ δεν γνωρίζω, για επιλογή γαμπρού με αυτόν τον τρόπο. Πιθανόν να είχε παρακμάσει και σβήσει και ο Κλεισθένης να τον αναβίωσε. Η ποίηση όμως και η μυθολογία μας λένε ότι στο παρελθόν ήταν συνηθισμένος. Στον Κατάλογο Γυναικών, που αποδίδεται στον Ησίοδο, διαβάζουμε ότι με αυτόν τρόπο παντρεύτηκε η ωραία Ελένη – εάν ζούσε σήμερα σίγουρα θα παρουσίαζε πρωινάδικο και θα έδειχνε αφειδώς μπούτια, βυζιά και κώλο. Την πήρε ο Μενέλαος πλείστα πορών, έδωσε τα περισσότερα (έεδνα) στον πλειστηριασμό και την πήρε.
ιστορία της ανεκτικότητας προς τις εξωσυζυγικές ερωτικές εμπειρίες
εσύ τον έφαγες, σκύλα, κακό χρόνο να ΄χεις! (χηρεία και ελευθερογαμία στις δυτικές πατριαρχικές κοινωνίες: η γκρίνια της γυναίκας ως τρόπος διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου μεταξύ ανδρών και γυναικών)
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Τα εγκλήματα πάθους, με θύματα τις γυναίκες σε ποσοστό 99,9%, είναι μία από τις ορατές πλευρές ενός κοινωνικού πολέμου που διεξάγεται εδώ και πάνω από 6.000 χρόνια και είναι γνωστός με τον όρο πατριαρχία ή ανδροκρατία. Διότι η πατριαρχία δεν είναι μόνο καθεστώς, μία μορφή κοινωνικής κυριαρχίας αλλά είναι και κοινωνικός πόλεμος, θα έλεγα ότι είναι καθεστώς κοινωνικού πολέμου. Μια μορφή της πατριαρχίας είναι η δυτική, ποιμενικής προέλευσης· οι γνώσεις μας για την καταγωγή της και την ιστορία της δεν είναι λίγες. Με κριτήριο τον επικρατούντα τρόπο παραγωγής θα μπορούσαμε να κάνουμε την εξής περιοδολόγηση: ποιμενική, δουλοκτητική, φεουδαρχική και καπιταλιστική πατριαρχία. Εάν θέλουμε να μάθουμε πως προέκυψε, θα πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας στον ποιμενικό τρόπο παραγωγής και μια μέρα θα αφιερώσουμε ένα πρωινό σημείωμα.
crime of passion και ταξική πάλη: οι κοινωνίες αλλάζουν πολύ αργά, όταν δεν αλλάζουν πολύ γρήγορα
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Πριν πολλά χρόνια, έγινε στην Αθήνα ένα έγκλημα πάθους που όσοι το άκουσαν και το διάβασαν δεν θα το ξεχάσουν μέχρι να πεθάνουν. Μια κοπέλα, γύρω στα είκοσι, αραβωνιασμένη, ήθελε να βγει, να πάει να χορέψει, αλλά ο αραβωνιαστικός της δεν την άφηνε. Επέμενε, τσακώθηκαν, την σκότωσε, την έκανε κομμάτια και μετά πέταξε τα τεμάχια στον κάδο των σκουπιδιών. Ο δράστης πήγε φυλακή, και μέσα εκεί διάβασε κι έγινε ψυχοθεραπευτής! Μα την Παναγία. Ονομάζεται Φραντζής, το όνομα του δεν το θυμάμαι. Να ένα άλλο έγκλημα πάθους: Πριν λίγους μήνες, πάλι στην Αθήνα, ένας φοιτητής πέταξε από το μπαλκόνι του πέμπτου ορόφου τη φίλη του γιατί επέμενε να συνεχίζει να δουλεύει σε κωλόμπαρο.
Πολλά εγκλήματα πάθους γίνονται, φίλες και φίλοι , και στην Ελλάδα και στην Ευρώπη και στον κόσμο όλον, κάθε μέρα, κάθε μήνα, κάθε χρόνο. Σχεδόν όλα γίνονται σε πατριαρχικές κοινωνίες, ποιμενικής προέλευσης,τόσο του δυτικού πολιτισμού όσο και του ισλαμικού. Πολύ λιγότερα γίνονται στη κινέζικη πατριαρχική κοινωνία. Δεν μας παραξενεύει λοιπόν η διαπίστωση ότι τα θύματα είναι σχεδόν πάντα γυναίκες. Φαίνεται πως είναι η ορατή πλευρά ενός ακήρυκτου, διάχυτου και μοριακού κοινωνικού πολέμου μεταξύ του άνδρα και της γυναίκας. Κι ενώ στις δυτικές κοινωνίες και στην κινέζικη, το Κράτος τιμωρεί τους δράστες, στις ισλαμικές χώρες είναι το ίδιο, σε συνεργασία με τους δυνάμει δράστες, που αναλαμβάνει αν διεκπεραιώσει τον φόνο (με λιθοβολισμό ή με απαγχονισμό).
Τα εγκλήματα πάθους εγείρουν πληθώρα ερωτημάτων και ζητημάτων. Πάντα γίνονταν, σε όλες τις κοινωνίες του παρελθόντος; Υπάρχουν κάποιες εποχές όπου παρατηρείται έξαρση; Υπάρχει το ενδεχόμενο να πάψουν να γίνονται; Γιατί η προοπτική της εξάλειψής τους δεν είναι μέρος του προγράμματος των κομμάτων, δεξιάς και Αριστεράς; Εάν η εξάλειψη των εγκλημάτων πάθους είναι ένας από τους σκοπούς της κοινωνικής επανάστασης, μπορεί να πραγματοποιηθεί άμεσα και γρήγορα; Μπορεί να εξαλειφθούν τα εγκλήματα πάθους, αν δεν εξαλειφθεί η πατριαρχία και η πυρηνική οικογένεια; Είναι δυνατόν να εξαλειφθούν; Είναι από τη φύση τους ζηλιάρηδες, παθολογικά ή μή, οι άνδρες και οι γυναίκες; Εάν ο άνθρωπος δεν είναι μονογαμικός, γιατί γίνονται εγκλήματα πάθους; Μπορούμε να εξηγήσουμε και να αντιμετωπίσουμε τα εγκλήματα πάθους καταφεύγοντας στην ταξική πάλη; Παρατηρείται ή όχι η συρρίκνωση της πατριαρχίας, που μετράει μερικές χιλιετίες ζωής και ύπαρξης; Πόσο γρήγορα μπορεί να εξαλειφθεί η πατριαρχία; Είναι δυνατόν οι κοινωνίες να αλλάξουν γρήγορα; Μπορεί μια κοινωνία να αλλάξει κατά τη διάρκεια μιας 70χρονης, 80χρονης ζωής του ανθρώπου; Εάν οι κοινωνίες αλλάζουν τόσο αργά, γιατί ελπίζουμε και πιστεύουμε σε επαναστατικά οράματα, γιατί αγχωνόμαστε και πιέζουμε καταστάσεις, με αποτέλεσμα να απελπιζόμαστε και να παραιτούμαστε;