φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Ναι, ο νεκρός είναι κομμουνιστής, ο νεκρός είναι ένα φυσικό κοινόχρηστο σκουπίδι, απόβλητο – σήμερα θα επιχειρηματολογήσω υπέρ αυτής της άποψης: η διαδικασία του θανάτου είναι μια κομμουνιστική διαδικασία, είναι μια κομμουνιστικότητα. Η απάντηση όμως σε ένα ερώτημα είναι το σημείο συνάντησης άλλων απαντήσεων σε άλλα ερωτήματα τα οποία προηγούνται λογικά και χρονικά. Πως φτάσαμε στο σημείο να αναρωτιόμαστε εάν ο νεκρός είναι κομμουνιστής; Η ενασχόληση με αυτό το ερώτημα θα φέρει στο προσκήνιο κάποια καταχωνιασμένη γνώση; Γιατί να μας νοιάζει το ερώτημα εάν ο νεκρός είναι κομμουνιστής ή όχι; Θα έχει κάποιο αντίκτυπο στη ζωή μας; Θα μας παρακινήσει να σκεφτούμε περαιτέρω και να διευρύνουμε τους ορίζοντες της σκέψης μας και της φαντασίας μας;

Θα μπορούσαμε να απαντήσουμε σε όλα αυτά τα ερωτήματα με ένα πολύ απλό και σύντομο τρόπο: να απαντήσουμε στο εξής ερώτημα: με ποια ζητήματα θα ασχοληθούν οι ελεύθερα σκεπτόμενοι άνθρωποι, οι ανοιχτόμυαλοι, οι φιλομαθείς, οι χαριστικοί, οι ζωοποιοί, οι ζωογόνοι κατά τις επόμενες (οι οποίες δεν θα είναι λίγες)  δεκαετίες; Κι όταν λέω ‘ασχοληθούν’ εννοώ ότι θα μελετήσουν, θα σκεφτούν, θα γράψουν, θα συζητήσουν, θα ερευνήσουν με σκοπό την προσβολή αξιών, γνώσεων, πρακτικών, ιδεών, συμπεριφορών που μας φέρνουν ολοένα και πιο κοντά στην Κόλαση και την Αποκάλυψη – μας έχουν φέρει ήδη. Απαντώ: δύο θα είναι τα ζητήματα αυτά: ο κομμουνισμός και ο θάνατος, άρα και  η επιθυμία της σωματικής αθανασίας.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

‘σύντροφοι, ακούω το ποδοβολητό των εχθρών μας και διακρίνω κιόλας μερικούς που έρχονται πολυπληθείς καταπάνω μας. Ας συναθροιστούμε εδώ κι ας προχωρήσουμε με τάξη. Έτσι, θα μπορέσουμε να τους δεχτούμε προς χαμό τους και  προς τιμή μας’ (Ραμπελέ, Γαργαντούας, κεφ. 43)

θα έρθει μια μέρα, δεν θα αργήσει, μέχρι το 2015 το αργότερο, που ο κόσμος της εργασίας και  οι πέριξ αυτού (συνταξιούχοι, παιδιά, νέοι, ασθενείς, άνεργοι, έγκυες, μάνες, ερωτευμένοι, ποιητές  και άλλοι)  θα προφέρει τη φράση  εικοσάωρο και μισθός για όλους και ο τόπος θα σείεται, οι ουρανοί θα αγάλλονται, τα αρώματα θα μας καταπλήσσουν, οι ήχοι θα σχηματίζουν εικόνες, τα χάδια θα επιταχύνουν την παραγωγή νοήματος, οι υπαινιγμοί θα φέρνουν στο προσκήνιο την εγγύτητα και την βραδύτητα, οι χειρονομίες θα αφηγούνται ιστορίες, είμαστε μόνο στην αρχή, νικάμε χωρίς να πολεμάμε, πρώτα νικάμε και μετά πολεμάμε,  κανένας διάλογος, άσκηση ισότητας και ελευθερίας, ένας νέος κόσμος δημιουργείται, ένας κόσμος που δεν χαρίζεται και δεν διεκδικείται αλλά επιβεβαιώνεται και ασκείται, σε κάθε μας λέξη, σε κάθε μας κίνηση, σε κάθε μας σκέψη και επιθυμία, ένας κόσμος χωρίς προνόμια παράγει τρόπους διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου που δεν καταστέλλονται, που δεν αφομοιώνονται, ένα σύμπαν δημιουργείται, ένα σύμπαν που θα εξαρθρώνει το εμπόρευμα και το  χρήμα, τον κτητικό ατομικισμό, τον ανταγωνισμό, τη μισθωτή δουλεία, αυτό το σύμπαν θα είναι το επαναστατικό υποκείμενο, είμαστε μόνο στην αρχή, είμαστε μόνο στην αρχή, ο Κύριος καπιταλιστής πετάγεται στον ύπνο του και ουρλιάζει, stasis is death, stasis is death, βλέπει την επανάσταση, τη διαρκή στάση πληρωμών, αγοράς, εργασίας, υποχρεωτικής εκπαίδευσης, υποχρεωτικής στράτευσης, υπακοής, πειθαρχίας, ανταγωνισμού, βλέπει την επανάσταση να γυρίζει την πλάτη της στην εξέγερση, βλέπει τον κόσμο να σταματά, να σταματά για να ξαποστάσει και να ξεκινήσει τη δημιουργία, σταματά να καταστρέψει και να αποδιαρθρώσει, να αναστατώσει, να εξαρθρώσει, να ανακατατάξει, να προσβάλει ιδέες, αντιλήψεις, γνώσεις, πρακτικές, αξίες, συμπεριφορές,

να φέρει στο προσκήνιο το μέγα ζήτημα

του συνδυασμού της προσωπικής ελευθερίας και της ατομικής ισότητας με τη ζωοποιό ομαδικότητα, την ζωογόνα συλλογικότητα,

να φέρει στο προσκήνιο το μέγα ζήτημα

της πολιτικής ως σημείο εκκίνησης, ως πεδίο άσκησης και επιβεβαίωσης της συμβίωσης, της συνεργασίας, της αλληλεγγύης, της αλληλοβοήθειας, της χαριστικότητας, της δημιουργικής σύγκρουσης, ως έμπρακτη πρόταση και όχι  ως πολιτικάντικη υπόσχεση, ως διάχυτη καθημερινότητα και όχι ως ελιτίστικη πρωτοπορία, ως γείωση και πραγμάτωση και όχι ως ουτοπία, ως παρόν και όχι ως μεσσιανική προσδοκία, ως ελεύθερη  επιλογή και όχι ως τυφλή αναγκαιότητα,

να αναστατώσουμε και να αναστατωθούμε

ήρθε η ώρα να στρέψουμε την προσοχή μας  – και τα πυρά μας – στο εμπόρευμα και το χρήμα – εδώ είναι που είμαστε παντελώς ακαταμάχητοι! Εδώ είναι που θα ζήσουμε την Αποκάλυψη του Κυρίου καπιταλιστή: είναι ένοπλος ζητιάνος!

νικάμε χωρίς να πολεμάμε, πρώτα νικάμε και μετά πολεμάμε!

ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Εμείς τι ρόλο παίζουμε; ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ: Τι ρόλο παίζουμε;  ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Μη βιάζεσαι, με την ησυχία σου ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ: Τι ρόλο παίζουμε; Το ρόλο του ικέτη. ΕΣΤΡΑΓΚΟΝ: Έχουμε ξεπέσει ως εκεί; (Σ. Μπέκετ, Περιμένοντας τον Γκοντό, πρ. Α΄)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Πολύ συχνά, ακούμε ή διαβάζουμε  μια αφήγηση, ένα μυθιστόρημα λόγου χάριν,  κατά την οποία ο πρωτεύων αφηγητής εμφανίζει κάποια πρόσωπα της ιστορίας  ως αφηγητές: αυτούς τους αφηγητές η αφηγηματολογία τους αποκαλεί δευτερεύοντες αφηγητές. Οι αφηγήσεις αυτών των αφηγητών ονομάζονται εγκιβωτισμένες αφηγήσεις (αλλά και μετα-αφηγήσεις, κατοπτρισμένα κείμενα, μυθολογικά παραδείγματα ή παράπλευρες αφηγήσεις).  Το πιο γνωστό αφηγηματικό κείμενο που περιέχει πολλές και ενδιαφέρουσες εγκιβωτισμένες αφηγήσεις είναι ο Δον Κιχότης του Μ.Θερβάντες.

Διαβάζοντας την Ιλιάδα θα παρατηρήσουμε ότι ο αοιδός, ο πρωτεύων αφηγητής της Ιλιάδας, εμφανίζει και αυτός πολλά πρόσωπα της αφήγησής του ως δευτερεύοντες αφηγητές.  Εάν όμως υπάρχει πρωτεύων αφηγητής, ο αοιδός, θα υπάρχουν και πρωτεύοντες ακροατές/αναγνώστες – άρα, οι ακροατές των δευτερευόντων αφηγητών θα είναι οι δευτερεύοντες ακροατές. Εάν ο πρωτεύων αφηγητής είναι ο αοιδός, ο συνθέτης της μνημειώδους Ιλιάδας, οι πρωτεύοντες ακροατές/αναγνώστες είναι το αριστοκρατικό ακροατήριο, είναι οι πλούσιοι και ισχυροί γαιοκτήμονες δουλοκτήτες  της αρχαϊκής εποχής (700-500 π.Χ.). Και, εάν οι δευτερεύοντες αφηγητές δεν μπορεί παρά να είναι ήρωες, ήρωες θα είναι και οι δευτερεύοντες ακροατές. Οι διαπιστώσεις αυτές μας ωθούν να θέσουμε τα παρακάτω ερωτήματα και να αποπειραθούμε να διατυπώσουμε μια απάντηση.

Για ποιο λόγο ένας ήρωας της Ιλιάδας αφηγείται μια ιστορία, ένα αξιομνημόνευτο γεγονός, σε έναν άλλο ήρωα; Με άλλα λόγια, ποιος είναι ο σκοπός μιας αφήγησης; Μήπως είναι η τέρψη, η διασκέδαση και ο επηρεασμός, η πειθώ, η τροποποίηση της συμπεριφοράς του ακροατή από τον αφηγητή; Ποιο από τα δυο στοιχεία υπερισχύει;

Και εάν αυτός είναι ο σκοπός της δευτερεύουσας αφήγησης, μήπως αυτός είναι και ο σκοπός της πρωτεύουσας αφήγησης; Και τι υπερισχύει, η τέρψη ή η τροποποίηση της συμπεριφοράς;

Ποιος ήταν ο σκοπός της αφήγησης της Ιλιάδας; Αυτός ο σκοπός ισχύει και σήμερα; Εάν ο αοιδός αφηγούνταν την Ιλιάδα για να αλλάξει τον τρόπο σκέψης των ακροατών/αναγνωστών μήπως θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την Ιλιάδα ως επιχείρημα; Μιας και η λέξη μύθος σημαίνει, όπως θα δούμε, την αφήγηση μιας ιστορίας, μήπως στην χρησιμοποίηση του μύθου ως επιχειρήματος, στην εργαλειακή χρήση του μύθου,  βρίσκονται τα πρώτα σπέρματα ενός τρόπου σκέψης που αποκλήθηκε ορθός λόγος; Εάν δηλαδή ο μύθος χρησιμοποιείται για να αυξήσει την ισχύ του γαιοκτήμονα/ακροατή/αναγνώστη, μήπως ο αρθός λόγος είναι ο (κάθε) λόγος που αυξάνει την ισχύ του;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Σήμερα, θα επιχειρήσω να δείξω ότι τα σώματά μας είναι και κουφάρια και ζωντανά κορμιά, θα καταπιαστούμε δηλαδή με τη μελέτη της αρχαιότερης σημασίας δύο λέξεων που θα τις χαρακτήριζα ‘μυστήριο’: τις λέξεις ‘σώμα’ και ‘πρόσφατος’ και μη  σας παραξενεύει η επιλογή αυτή:  υπάρχει μια πολύ στενή σημασιολογική συνάφεια μεταξύ αυτών των δύο λέξεων, όσο κι αν σας φαίνεται περίεργο. Η μελέτη αυτών των λέξεων, και άλλων πολλών που θα ακολουθήσει, επιβεβαιώνει τη θέση μου ότι όλες οι (αρχαιο)ελληνικές λέξεις είναι ή ποιμενικής ή πολεμικής προέλευσης – μιας και ο ποιμένας ήταν και πολεμιστής, όπως εξηγήσαμε στον ποιμενικο τρόπο παραγωγής και σκέψης (βλ. ομώνυμη κατηγορία).  Αυτό σημαίνει ότι οι πρόγονοί μας για πολλές χιλιάδες χρόνια ήταν ποιμένες – και η Ιλιάδα, η μυθολογία, η θρησκεία και η αρχαιολογία  μας το επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο.

Οι αρχαιότερες μαρτυρίες των λέξων σώμα και πρόσφατος εντοπίζονται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Τη πρώτη από αυτές τη διαβάζουμε πέντε (5) φορές στην Ιλιάδα (Η 79 = Χ 342  Γ 23  Σ 161  Ψ 169)  και 3 στην Οδύσσεια ( λ 53  μ 67  ω 187). Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η λέξη σώμα δηλώνει το  ‘το κουφάρι’ και όταν πρόκειται μόνο για τον άνθρωπο,  ‘το λείψανο, το πτώμα, τον νεκρό, το νεκρό κορμί, τη σορό’. Η σημασία αυτή διατηρήθηκε μέχρι και τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Διαβάζουμε, λ.χ., στην Καινή Διαθήκη, στον Μαρκο ότι Ιωσήφ . . . εισήλθε προς Πιλάτον και ητήσατο το σώμα του Ιησού. Μαρτυρίες αυτής της σημασίας θα βρούμε και στον Ησίοδο, τον Σιμωνίδη, τον Πίνδαρο, τον Σοφοκλή, τον Ηρόδοτο, τον Διόδωρο Σικελιώτη. Παράλληλα όμως, από την εποχή της σύνθεσης των Έργων και Ημερών, γύρω στο 650-600 π.Χ., και του Θέογνι, του Πινδάρου, του Αισχύλου και του Ηροδότου, η λέξη εκτός από κουφάρι και πτώμα αρχίζει να δηλώνει και το ζωντανό κορμί. Και εύλογα αναρωτιέται κανείς: πως είναι δυνατόν μια λέξη που δηλώνει ‘το κουφάρι, το λείψανο, το πτώμα’ να αρχίσει να δηλώνει το ζωντανό κορμί; Πως να εξηγήσουμε αυτήν τη σημασιολογική εξέλιξη; Και γιατί σταδιακά χάθηκε η πρώτη σημασία και επιβίωσε μόνο η δευτερογενής;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Σήμερα, οι (δηλωμένοι)  άνεργοι είναι 700.000.   Στο τέλος του 2013, θα είναι άλλοι τόσοι, κοντά στο 1,5 εκ. Είμαστε βέβαιοι ότι θα είναι τόσοι και γιατί;

Είμαστε βέβαιοι: πρώτον, θα κλείσουν πολλές μεγάλες και μεσαίες επιχειρήσεις που δεν θα μπορέσουν να ανταγωνιστούν τις ξένες, τα  προϊόντα των οποίων θα καταναλώνουμε  από δω και πέρα. Δεύτερον, 220.000 μικρές παραγωγικές και εμπορικές επιχειρήσεις θα κλείσουν τα επόμενα δυο χρόνια. Βλέπετε τι γίνεται γύρω μας: εκατοντάδες μαγαζιά έκλεισαν και πολύ περισσότερα θα κλείσουν στο εγγύς μέλλον. Τρίτον, μέχρι το 2014, θα έχουμε 200.000 λιγότερους δημοσίους υπαλλήλους.  Αυτό σημαίνει ότι ακόμα κι αν δεν γίνουν απολύσεις, είναι βέβαιο ότι δεν θα γίνονται προσλήψεις, ή, εάν γίνουν, θα είναι ελάχιστες.

Το πρόβλημα της ανεργίας είναι ένα πρόβλημα που οι ίδιοι οι άνεργοι δεν μπορούν να λύσουν μόνοι τους κατά κανένα τρόπο: μιας και είναι εκτός παραγωγής, είναι άοπλοι. Δεν μπορούν να απεργήσουν, το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να διαδηλώσουν αλλά δεν το κάνουν, και πολύ καλά κάνουν,  διότι αντιλαμβάνονται ότι δεν έχει κανένα απολύτως νόημα. Το πρόβλημα της  ανεργίας μπορούν να το λύσουν μόνο όσοι εργάζονται, αλλά αυτοί έχουν ήδη τα δικά τους προβλήματα, για των ανέργων θα ασχοληθούν;  Φοβούνται μην  χάσουν τη δουλειά τους, φοβούνται μην απολυθούν εάν απεργήσουν, φόβος και ανασφάλεια παντού.

Το πρόβλημα της ανεργίας όμως είναι άρρητκα συνδεδεμένο με αυτό της εργασίας, της πολύωρης, εξαντλητικής και πενιχρά αμειβόμενης εργασίας. Ζούμε το τέλος της πολύωρης καθολικής απασχόλησης: η ανάπτυξη δεν δημιουργεί αλλά καταργεί θέσεις εργασίας, αυτή είναι η jobless recovery, ανάπτυξη χωρίς θέσεις εργασίας.  Έτσι, ο μόνος τρόπος να επιλυθεί το πρόβλημα της ανεργίας  είναι η δραστική μείωση του χρόνου εργασίας, αλλά αυτή είναι και η λύση στο πρόβλημα της εξαντλητικής εργασίας: λιγότερη δουλειά, δουλειά για όλους.

Τι κάνουμε όμως μέχρι να γίνει αυτό; Τι κάνουμε μέχρι να χορηγηθεί σε όλους και σε όλους τους ανέργους ένα επίδομα 600 εβρών χωρίς προϋποθέσεις και επ’ αόριστον;  Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συναντηθούμε και να συντονίσουμε την αλληλεγγύη μεταξύ μας και μεταξύ ανέργων και κοινωνίας, των ήδη εργαζομένων  δηλαδή.

Σε κάθε πόλη να ανοίξουμε στέκια συνάντησης και αλληλοβοήθειας. Τα στέκια αυτά θα είναι χώροι όπου θα μπορούμε να συναντηθούμε ελεύθερα, να ανταλλάξουμε ιδέες, να εκφράσουμε τις απόψεις μας, τα προβλήματά μας. Θα είναι όμως και χώροι όπου θα μπορέσουμε να πιούμε και να φάμε κάτι πολύ φτηνά, να προμηθευτούμε τρόφιμα, ρουχισμό, βιβλία, οικιακά σκεύη και άλλα βασικά είδη ανάγκης. Πολλά από αυτά τα είδη υπάρχουν στα σπίτια μας, μπορούμε να τα χαρίσουμε, να πάρουμε κάτι εάν χρειαζόμαστε, αλλά ο βασικός μας προμηθευτής πρέπει να είναι η ίδια η κοινωνία, οι εργαζόμενοι που μπορούν να βοηθήσουν με μια ελάχιστη προσφορά σε χρήματα, τρόφιμα, ρουχισμό κλπ.

Τα στέκια ανέργων μπορούν να γίνουν οι πρώτοι πυρήνες   αυτοοργάνωσης της κοινωνικής ζωής, μιας αυτοργάνωσης που θα βασίζεται στη συμβίωση και τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και την αλληλοβοήθεια, την άσκηση της ελευθερίας και της ισότητας, της δημιουργικής σύγκρουσης, της κοινοχρησίας και της κοινοκτησίας.

600 εβρά επίδομα σε κάθε άνεργο, χωρίς προϋποθέσεις και απ’ αόριστον

εικοσάωρο και μισθός για όλους

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Η νεκροζώντανη Αριστερά ασχολείται με όλα εκτός από αυτό που θα έπρεπε να ασχοληθεί: με την οργάνωση της επίθεσης κατά του Κυρίου καπιταλιστή της παραγωγής και του χρήματος, με σκοπό να επιλυθούν τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι υποτελείς Παραγωγοί. Η επίλυση αυτή, μερική ή ολική, θα ανέτρεπε τον σε βάρος μας συσχετισμό ισχύος, με αποτέλεσμα να διεξαγάγουμε τον κοινωνικό πόλεμο από ισχυρότερες θέσεις. Όλοι και όλες γνωρίζουμε ποια είναι αυτά τα προβλήματα: η εξαντλητική και καθόλου καλά αμειβόμενη εργασία, η ανεργία, η ακρίβεια, η φτώχεια, η υποχρεωτική εκπαίδευση, το ενοίκιο, ο φόβος, η αποβλάκωση, η απομόνωση, η κατάθλιψη.

Continue reading →

φίλες και φίλοι καλή σας μέρα

Το ζήτημα της προέλευσης του ορθού λόγου μας ενδιαφέρει διότι υποστηρίζουμε ότι η σημερινή οικτρή παγκόσμια κατάσταση, περιβαλλοντική και κοινωνική, είναι αποτέλεσμα της Κυριαρχίας του ορθού λόγου. Αυτό δεν σημαίνει κατά κανένα τρόπο ότι η σωτηρία μας βρίσκεται στον ανορθολογισμό. Ο ορθός λόγος είναι ένας συγκεκριμένος, ιστορικά διαμορφωμένος,  τρόπος σκέψης αλλά εμείς υποπίπτουμε στο σφάλμα να ταυτίζουμε την σκέψη, ως ικανότητα του ανθρώπου, με τον ορθό λόγο. Ο ορθός λόγος είναι ένας τρόπος σκέψης μιας κοινωνικής ομάδας, των αριστοκρατών, των γαιοκτημόνων δουλοκτητών, του τέλους της αρχαϊκής (700-500)  και των αρχών (500-430)  της κλασικής εποχής, ο οποίος μεταβιβάστηκε από γενιά σε γενιά, μέχρι που έφτασε στον Αριστοτέλη κι από εκεί στη Δύση. Τα κείμενα που έχουν διασωθεί, από την Ιλιάδα μέχρι του Αριστοτέλη, μας επιτρέπουν να εντοπίσουμε τόσο τη γένεση του ορθού λόγου ως συγκεκριμένου και ιδιόρυθμου τρόπου σκέψης όσο και της έκφρασης που τον αποτυπώνει. Αυτό είναι το αντικείμενο της εργασίας μου ορθός λόγος: από την Ιλιάδα στον Αριστοτέλη.

Η ίδια η φράση ορθός λόγος μας παροτρύνει να θέσουμε κάποια ερωτήματα και να αποπειραθούμε να διατυπώσουμε κάποιες απαντήσεις σε αυτά. Πριν εκθέσω αυτά τα  ερωτήματα, θα μου επιτρέψετε να παραθέσω τόσο τις αρχαιότερες μαρτυρίες της φράσης όσο και των συστατικών μερών της – κι αυτό όχι μόνο για να έχουμε μια σαφή και έγκυρη γνώση των αρχαιότερων μαρτυριών της αλλά κυρίως διότι αυτές οι αναφορές εγείρουν τα ερωτήματα.

Η αρχαιότερη μαρτυρία της φράσης ορθός λόγος εντοπίζεται στον Ηρόδοτο, δυο φορές. Στην πρώτη, 2.17,  σημαίνει ‘πραγματικά’, ενώ στη δεύτερη, 6.68, σημαίνει κάτι παραπλήσιο, ‘στ’ αλήθεια’.  Θα κάνω τον κόπο να παραθέσω τις προτάσεις στις οποίες ανήκουν αυτές οι μαρτυρίες. Στη πρώτη, ο Ηρόδοτος γράφει για την Αίγυπτο και λέει: ούρισμα δέ Ασίηι και Λιβύηι οιδαμεν ουδέν εόν ορθωι λόγωι ει μή τους Αιγυπτίων ούρους, δηλαδή, το μόνο πραγματικά [ στα αλήθεια, όντως] σύνορο (ούρισμα)  μεταξύ της Ασίας και της Λιβύης (Αφρικής) καθορίζεται από τα σύνορα της Αιγύπτου. Στη δεύτερη, ο Δημάρατος ρωτάει τη μάνα του, φράσαι μοι την αληθείην, πες μου την αλήθεια, τίς μευ εστί πατήρ ορθωι λόγωι, ποιος είναι πραγματικά, στ΄αλήθεια, ο πατέρας μου;

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε στην Αλικαρνασσό, απέναντι από την Κω, λίγο πριν το 480, το 445/4 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου σχετίστηκε  με τον Περικλή και κυρίως με τον Σοφοκλή,  ήταν κολλητοί, και πέθανε λίγο μετά το 430, μάλλον στους Θουρίους, στην Κάτω Ιταλία, στους οποίους εγκαταστάθηκε μαζί με άλλους Αθηναίους το 444/3. Διαθέτουμε ενδείξεις (υπαινιγμοί του Αριστοφάνη στους ‘Αχαρνής’),  ότι το  425 το έργο του ήταν γνωστό στο αθηναϊκό κοινό. Εάν άρχισε να συγγράφει το έργο του μετά την εγκατάστασή του στην Αθήνα και στους Θουρίους, τότε οι δυο αυτές μαρτυρίες θα πρέπει να χρονολογηθούν μεταξύ του 444 και του 430.

Οι λέξεις ορθός και λόγος μαρτυρούνται για πρώτη φορά στην Ιλιάδα. Το επίθετο είναι μια πολύ αρχαία λέξη και  σημαίνει πάντα (όπως και στην Οδύσσεια) ‘όρθιος’ . Στην Ψ, διαβάζουμε 7 φορές (271, 456, 657, 706, 752, 801, 830) τον εξής στίχο: στη δ’ ορθός, και μυθον εν Αργείοισιν έειπεν: στάθηκε (σηκώθηκε) όρθιος και μίλησε προς τους Αργείους. Είναι βέβαιο ότι κατά τον 5ο αιώνα το επίθετο σημαίνει και όρθιος και σωστός. Εάν λάβουμε υπόψη μας ότι η αρχαιότερη μαρτυρία του επιθέτου όρθιος εντοπίζεται στα Έργα και Ημέραι (650-600 π.Χ.), στ. 290, καιν στην Σαπφώ, όπως θα δούμε παρακάτω, είναι σαφές ότι το ορθός σημαίνει ό,τι και το όρθιος αλλά το ορθός σημαίνει επιπλέον και σωστός, αληθινός, πραγματικός και αυτή η σημασία τείνει να επικρατήσει, χωρίς ποτέ να χαθεί και η πρωταρχική. Θα παραθέσω δυο προτάσεις από τον Ηρόδοτο που θα τις κατανοήσετε εύκολα (2.16, και οι δύο) : ει ουν ημείς ορθώς γινώσκομεν (εάν λοιπόν εμείς σωστά κρίνουμε, εάν είναι σωστή η κρίση μας), ει δέ ορθή έστι η γνώμη των Ιώνων (εάν είναι σωστή η γνώμη, η άποψη των Ιώνων).  Εάν στην Ιλιάδα το ορθός σημαίνει όρθιος και στον Ηρόδοτο σημαίνει σωστός, αληθινός, πραγματικός, τότε η σημασιολογική μετεξέλιξη του επιθέτου θα πρέπει να εκτυλίχτηκε μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα. Μπορούμε να εντοπίσουμε τις αρχαιότερες μαρτυρίες του επιθέτου ορθός με τη σημασία σωστός;

Μπορούμε αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας – θα ασχοληθούμε με αυτό το θέμα αργότερα.  Η σημασία ‘σωστός’ μας ωθεί να θέσουμε τα πρώτα ερωτήματα: γιατί, κάτω από ποιες συνθήκες το επίθετο ορθός (όρθιος) απόκτησε τη σημασία πραγματικός, αληθινός, σωστός, δίκαιος;Γιατί η όρθια στάση να είναι ταυτόσημο της δικαιοσύνης και της αλήθειας; Ποιος είναι σωστός, δίκαιος, αληθινός, πραγματικός όταν είναι όρθιος; Η γυναίκα; Το παιδί; Ο άνδρας; Και ποιος άνδρας; Ο φτωχός ή ο πλούσιος;

Τα ερωτήματα αυτά, από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω, δεν έχουν διατυπωθεί και επομένως  δεν έχουν απαντηθεί.

Continue reading →