φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η προέλευση του επιθέτου σωστός και η σημασιολογική του εξέλιξη παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον κι αυτό είναι το κίνητρο που μας παρωθεί να ασχοληθούμε με αυτό. Το επίθετο σωστός δεν είναι αρχαιοελληνική λέξη – πλάστηκε τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Αντικατέστησε πλήρως το αρχαιοελληνικό επίθετο που είχε την ίδια ακριβώς σημασία: ο σῶς, η σῶς, το σῶν και δηλώνει τον ακέραιο, αυτόν που δεν έχει υποστεί φθορά ή ζημιά – εξ ου και ο σω-τήρ, αυτός που σώζει, που διαφυλάττει την ακεραιότητα· και ο σώφρων και η σωφροσύνη – θα δούμε παρακάτω τι σημαίνουν ακριβώς .   Στους νεώτερους χρόνους απέκτησε τη σημασία της συμφωνίας με κανόνες και πρότυπα, της ορθότητας και του δικαίου: σωστός!  Αναγνωρίζουμε λοιπόν το αρχαιοελληνικό επίθετο σῶς·  το -τός ενδέχεται να είναι ή αναφορικό, αυτός ο οποίος δεν έχει υποστεί βλάβη, αυτός που παραμένει ακέραιος, ή δυνητικό:αυτός ο οποίος μπορεί να διατηρηθεί ακέραιος (πρβλ. διαβατός) – μάλλον το πρώτο.

ΑΠΟ το επίθετο σῶς παράχθηκε, στην αρχαία Αθήνα,  άλλο ένα, ο σῶος. Λέμε:σώος και αβλαβής – αλλά δεν λέμε σωστός και αβλαβής. Το επίθετο σώος διατηρεί μέχρι σήμερα την αρχαιοελληνική σημασία, το σωστός όχι. Πώς όμως απέκτησε τη σημασία της συμφωνίας με τον κανόνα, με το πρότυπο; Ποιος να ήταν ο αρχικός κανόνας, το αρχικό πρότυπο;

ΘΑ πρέπει να πάμε πολύ πίσω στον χρόνο για να μπορέσουμε να διατυπώσουμε την απάντηση. Διαβάζουμε στην Ιλιάδα (Φ 462) το επίθετο (τον) σαόφρονα (σαόφρων)  και το συγκριτικού βαθμού επίθετο σαώτερος (Α 32). Διαβάζουμε επίσης αρκετές φορές (27)και το ρήμα σαόω (σάω, σάωσον, σαωθηναι και άλλα), από το οποίο προήλθε το σώζω. Είναι σαφές ότι το επίθετο θα ήταν ο σάος αλλά με αυτή τη μορφή δεν το διαβάζουμε. Διαβάζουμε όμως το επίθετο σόος, το οποίο είναι επινόηση των ποιητών. Η μορφή σάος προέρχεται από το σάFος, σά-Fος. Αυτό το Fos, αναφορικό, θα το συναντήσουμε και στις λέξεις κόρFoς (>κούρος και κόρος), μόνFος (μόνος και μοῡνος), ξένFος (ξένος και ξεῑνος) και άλλα πολλά. σάFος είναι αυτός ο οποίος σα-, αυτός ο οποίος δεν έχει υποστεί βλάβη, ο ακέραιος σωματικά. Πού, γιατί δεν έχει υποστεί βλάβη;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στους εφήβους και τις έφηβες έχει υποκαταστήσει το ξύλο με τη βέργα. Θα δυσφορήσετε μάλλον με αυτή τη διαπίστωση, θα τη θεωρήσετε άλλη μια υπερβολή. Δε πειράζει. Όσοι και όσες δεν μας ενδιέφεραν τα αρχαία ελληνικά, δεν υποφέραμε, καθόλου, περνούσαμε πολύ καλά, τέλεια, μάθαμε και γνωρίζουμε πολύ καλά αρχαία ελληνικά. Ανοίγουμε τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλην και διαβάζουμε σαν να διαβάζουμε εφημερίδα. Τόσο  εύκολα, χαρούμενα και γρήγορα τα μάθαμε, τόσο καλά τα γνωρίζουμε.

ΘΑ σταματήσω τον σαρκασμό και  θα κυριολεκτήσω: για να μάθουμε αρχαία ελληνικά πρέπει τα κωλομέρια μας να βγάλουν κάλους. Κι επειδή δεν έχουν βγάλει, δεν γνωρίζουμε αρχαία ελληνικά και πολύ καλά κάνουμε. Τα αρχαία ελληνικά τα μαθαίνει αυτός που τα χρειάζεται και τα χρειάζεται γιατί του αρέσει το αντικείμενό του. Αν θέλει να γίνει ιστορικός της αρχαίας ελληνική κοινωνίας, θα μάθει – αν θέλει να γίνει θεατρολόγος, θα μάθει. Για τους λοιπούς και τις λοιπές είναι περιττά.

ΣΗΜΕΡΑ θα κλίνουμε τα ονόματα (ουσιαστικά) του τίτλου του σημερινού σημειώματος. Θα πούμε κάποια πράγματα και θα καταλήξουμε σε κάποια πορίσματα που θα σας καταπλήξουν, μα την Παναγία, σας το υπόσχομαι. Δεν θα τα βρείτε σε σχολικές Γραμματικές, δεν θα σας τα διδάξουν στο Πανεπιστήμιο, ναι, ναι. Και είμαι βέβαιος ότι λίγοι και λίγες θα διαβάσουν το προκείμενο σημείωμα, μακάρι να κάνω λάθος, αλλά αυτό δεν θα με αποθαρρύνει να το γράψω.

Continue reading →

    φίλες και φίλοι, καλημέρα

Λίγες μόνο, ελάχιστες, λέξεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας έχουν σήμερα τη σημασία που είχαν το 900 και το 600 π. Χ. Οι περισσότερες βλέπουν τα ραδίκια ανάποδα, είναι θαμμένες στο νεκροταφείο των λέξεων· αρκετές όμως,  ενώ διατηρούν την ίδια μορφή, έχουν αλλάξει σημασία. Στη περίπτωση αυτή όταν τις διαβάσουμε νομίζουμε ότι έχουν την σημερινή σημασία με αποτέλεσμα να νομίζουμε ότι κατανοούμε το κείμενο αλλά δεν το κατανοούμε, το κακοποιούμε. Μεταφραστική παρενόχληση, κακοποίηση. Δικαιολογημένη.

Στον δεύτερο στίχο της Οδύσσειας διαβάζουμε τη φράση Τροίης ιερόν πτολίεθρον και ο φίλος Φιλίστωρ αναρωτιέται:

Γιατί η Τροία αποκαλείται ιερή; Αναφέρεται κάποια άλλη πόλη ως ιερή και, αν όχι, σε τι ακριβώς έγκειται η ιερότητα της Τροίας;

   Πολύ δικαιολογημένα ο Φιλίστωρ θεωρεί ότι το επίθετο ιερός δεν μπορεί παρά να σημαίνει ό,τι και σήμερα: που έχει σχέση με το θείο,  που είναι αφιερωμένος στο θείο ή προορίζεται για τη λατρεία του θείου, που αναφέρεται στο θείο. Και όμως!  Το επίθετο ιερός δεν έχει αυτή τη σημασία στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια!  Αρχίζει να την αποκτά αλλά είμαστε τόσο στην αρχή που η σημασιολογική αυτή χροιά μόλις που διακρίνεται, σε πολύ λίγα από τα πολλά σημεία που το επίθετο απαντάται και θα δούμε πως την απέκτησε. Τι σημαίνει λοιπόν Τροίης ιερόν πτολίεθρον, τι σημαίνει το επίθετο ιερός στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια; Με αυτό το ζήτημα θα ασχοληθούμε σήμερα, αφήνοντας στην άκρη προς το παρόν τις πορνοποδοσφαιρικές μας ενασχολήσεις. Πριν συνεχίσουμε ας διευκρινίσουμε ότι δεν χαρακτηρίζεται η Τροία ιερή, το άστυ δηλαδή, το ενδιαίτημα των κατοίκων,  αλλά το πτολίεθρόν της, η πόλις, η πτόλις (>πτολίεθρον), η ακρόπολις, το φρούριό της, το καλά οχυρωμένο απόκρημνο ύψωμα της Τροίας, το οποίο φέρει το όνομα η Ίλιος (και όχι το Ίλιον). Ανοίγω τα Ευρετήρια των λέξεων (Indices) της Ιλιάδας και της Οδύσσειας και βλέπω ότι δυο φορές ( λ 86  ρ 293) στην Οδύσσεια διαβάζουμε τον λογότυπο εις Ίλιον ιρήν. Πέντε φορές στην Ιλιάδα τον λογότυπο Ίλιος ιρή, τρεις φορές Ιλίου ιρής και 14 φορές (προτί, εις) Ίλιον ιρήν.  Το επίθετο ιερός εμφανίζεται και με την μορφή ιρός και θα δούμε παρακάτω γιατί.

 

Continue reading →

    φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

  Άνδρας, άντρας (<ανήρ) σημαίνει άνδρας, άντρας, το ανθρώπινο αρσενικό, τί άλλο να σημαίνει;  Όχι, φίλες και φίλοι, όχι. Ακόμα και η λέξη, ουσιαστικοποιημένο επίθετο,  το αρσενικό, ο άρρην, το άρρεν (φύλο), σημαίνει ‘ αυτός που χύνει (σπέρμα)’ , θα ασχοληθούμε όμως μια άλλη μέρα με αυτη τη λέξη διεξοδικά . Όταν πλάστηκε η λέξη ανήρ, πριν πολλές χιλιάδες χρόνια ασφαλώς και δήλωνε και συνεχίζει να δηλώνει τον  άντρα αλλά άλλο η δήλωση κι άλλο η σημασία. Σήμερα, είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε την αρχική της σημασία και θα το κάνουμε. Επί του θέματος υπάρχει γενική ομοφωνία, αν και πολλές πτυχές του ζητήματος παραμένουν υπό εξέταση, οπότε δεν έχω να προσθέσω κάτι που δεν έχει επισημανσθεί και μελετηθεί –  θα στρέψω όμως την προσοχή μου σε κάποιες πτυχές του ζητήματος που δεν έχουν  συσχετισθεί με την υπό εξέταση λέξη.

   Η λέξη ανήρ είναι σύνθετη λέξη.

 

Continue reading →

     φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα    

   Το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στον Φιλίστορα και στον Βασίλη Κομήτη

     Η κατάληξη -ω του πρώτου προσώπου ενικού του Ενεστώτα (τρέχ-ω, λέγ-ω) ήταν και είναι ένα αίνιγμα, ένα μυστήριο· ταΐζω τη μεγαλομανία μου και σας λέω: παγκόσμια αποκειστικότητα!  με το σημερινό σημείωμα, φίλες και φίλοι, θα πάψει να είναι!  Αν το διαβάσει φέρελπις και φιλόδοξος φοιτητής/φοιτήτρια της Φιλολογίας ή της Ιστορικής Γωσσολογίας ας το κάνει διδακτορική διατριβή –  θα χαρώ πολύ γιατί θα μάθω κι άλλα πολλά. Γιατί όμως η κατάληξη -ω να χαρακτηρίζεται αίνιγμα, μυστήριο;   

Continue reading →