η προέλευση της κλίσης και των κλιτικών γλωσσών

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΑΠΟ τις δεκάδες χιλιάδες γλώσσες του μακραίωνου παρελθόντος που έχουν εξαφανιστεί, ελάχιστες από αυτές έχουν αφήσει γραπτά ίχνη, λίγα ή πολλά (οι γνωστές νεκρές γλώσσες –  Σουμερικά, Αιγυπτιακά, αρχαία Ελληνικά, Λατινικά, κ.α.), και από τις 7.000 που μιλούνται αυτή τη στιγμή πάνω στη Γη, μόνο ένας πολύ, πάρα πολύ  μικρός αριθμός γλωσσών είναι κλιτικές. Είναι ολοφάνερο πως οι κλιτικές γλώσσες αποτελούν την εξαίρεση, είναι μια ιδιαιτερότητα. Σπεύδω να διευκρινίσω ότι κλιτική χαρακτηρίζεται μια γλώσσα όταν η μορφή των λέξεων (τα ρήματα και τα ονόματα  –  ουσιαστικά και επίθετα) μεταβάλλεται με διαφόρους τρόπους: τρέχω, τρέχεις, τρέχουμε· πόρτα, πόρτας, πόρτες –  κήπος, κήπου, κήπο, κήποι, κήπων, κήπους. Εγείρεται λοιπόν το ερώτημα: γιατί κάποιες γλώσσες, ελάχιστες, μετεξελίχθηκαν σε κλιτικές ενώ η συντριπτική πλειονότητα όχι; Πώς προήλθε η κλίση;

Continue reading

βεδουίνικα μαθηματικά: από την ανυπαρξία στην τυραννία της μέτρησης και του υπολογισμού

Οι Βεδουίνοι λένε ότι ο φιλοξενούμενος είναι άρχοντας, φυλακισμένος και ποιητής. Είναι άρχοντας: ό,τι χρειαστεί θα το έχει. Είναι φυλακισμένος: οφείλει να αποδεχτεί τους κανόνες του σπιτιού. Και είναι και ποιητής.

φίλες και φίλοι καλή σας μέρα

ΜΙΑ μέρα, μια φορά κι ένα καιρό, σε ένα βεδουίνικο χωριουδάκι σε κάποια όαση της Σαχάρας, ένας γέρος πατέρας καλεί κοντά του τους τρεις γιους του και τους λέει: Παιδιά μου, θα πεθάνω σε λίγες μέρες και για να μην τσακώνεστε θα σας μοιράσω τις δεκαεφτά (17) καμήλες που έχουμε. Ο μεγαλύτερος θα πάρει τις μισές, ο δεύτερος το ένα τρίτο (1/3) και ο μικρότερος το ένα ένατο (1/9). Πεθαίνει ο πατέρας και οι γιοι κάνουν τη μοιρασιά. Αντιμετωπίζουν όμως ένα μεγάλο πρόβλημα. Οι μισές καμήλες είναι 8,5, το ένα τρίτο είναι 5 και 3/4 της καμήλας και το ένα ένατο, 1 και 9/10 της καμήλας. Αδιέξοδο και απόγνωση.

Continue reading

πώς οι Αζτέκοι μαλάκωναν το ανθρώπινο κρέας που έτρωγαν: φαντασιακή θέσμιση της ανθρωποφαγίας

βραστούς, βραστούς, θα φάμε τους αστούς

(σύνθημα εργατών)

την έφαγα (=τη γάμησα)

(νεοελληνική ανδρική έκφραση)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΜΑΛΛΟΝ δεν γνωρίζετε τι είναι το κουμάσι. Είναι μια ξύλινη μικρή καλύβα, υπερυψωμένη, με πάτωμα το οποίο έχει κενά για να πέφτουν τα περιττώματα του γουρουνιού που έκλειναν εκεί μέσα οι χωρικοί για να το παχύνουν. Όταν ήταν μικρό, τον Μάιο,  μπορούσε να κινηθεί, όταν όμως μεγάλωνε, τον Σεπτέμβριο  δεν μπορούσε, ήταν ακινητοποιημένο, τον Δεκέμβριο έφτανε τα 50 με 60 κιλά και το έσφαζαν λίγες μέρες πριν τα Χριστούγεννα. Η λέξη είναι τούρκικη και σημαίνει καλύβα (kumes), δάνειο της περσικής kume, με την ίδια σημασία. Γιατί όμως έπρεπε το γουρούνι να είναι ακινητοποημένο;

Continue reading

qa-si-re-u, bασιλέFs, βασιλεύς, βασιλιάς: η ιστορία της λέξης

έλα δω, Ρεξ!

(από το λατινικο rex, βασιλιάς, συνηθισμένο όνομα  αρσενικού σκύλου και δη λυκόσκυλου)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΔΕΝ πρόκειται να μάθουμε ποτέ πότε δημιουργήθηκε η λέξη βασιλεύς/βασιλιάς, ποια ήταν η αρχική της μορφή και προφορά, η αρχική της ακριβής σημασία. Το μόνο βέβαιο είναι ότι πρόκειται για  όρο, έναν από τους πολλούς, του πλούσιου λεξιλογίου της κοινωνικής ισχύος. Οι περισσότεροι από αυτούς τους όρους, ιδίως οι αρχαιότεροι, ανήκουν στο παρελθόν (άναξ, αγός, αρχός), κάποιοι επιβιώνουν ακόμα αλλά με άλλη σημασία (κυβερνήτης, πρύτανις, δεσπότης) ενώ λίγοι επιβιώνουν με την ίδια σημασία αλλά με διαφορετική μορφή και προφορά (άρχοντας [άρχων]). Σε αυτή την τελευταία κατηγορία ανήκει και η λέξη βασιλιάς που θα μελετήσουμε σήμερα.

Continue reading

η προέλευση της πυγμαχίας: γροθιά και ισχύς στον δυτικό πολιτισμό

πάταξον μεν, άκουσον δέ

Θεμιστοκλής (Πλούταρχος, 11.4)

Φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ δεν έχουμε σκεφτεί και δεν έχουμε αναρωτηθεί μέχρι τώρα σε ποιες και σε πόσες κοινωνίες του παρελθόντος υπήρχαν τα αρχαιοελληνικά αγωνίσματα της πάλης, της πυγμαχίας και του παγκρατίου (πολύ ήπια μορφή του οποίου είναι το kick boxing), ήρθε η ώρα να το κάνουμε. Το παγκράτιον (απόλυτη ισχύς: παν, κράτος), αν δεν κάνω λάθος, υπήρχε μόνο στην αρχαία Ελλάδα. Γνωρίζουμε ότι πολλοί αγώνες παγκρατίου έληγαν με τον θάνατο του ηττημένου. Η πυγμαχία; Επινόηθηκε στην αρχαία Ελλάδα και διαδόθηκε σε όλες τις κοινωνίες του δυτικού πολιτισμού –  στις ΗΠΑ την λατρεύουν.  Δε νομίζω να υπήρχε σε άλλη κοινωνία και σε άλλον πολιτισμό. Στις κοινωνίες της Απω Ανατολής (Κίνα, Ιαπωνία, Ταϊλάνδη, πιθανόν και σε άλλες) υπήρχαν οι λεγόμενες πολεμικές τέχνες (καράτε, κουνγκ φου, ταϊλανδέζικη πυγμαχία και άλλες πολλές) αλλά αυτές δεν ήταν ούτε πυγμαχία ούτε παγκράτιον. Η διαφορά τους είναι πολύ βασική: τα αρχαιοελληνικά αγωνίσματα της πυγμαχίας και του παγκρατίου ήταν επιθετικά, σκοπός τους ήταν η νίκη μέσω της σωματικής εξουδετέρωσης του αντιπάλου με την άσκηση σωματικής βίας. Οι ανατολικές πολεμικές τέχνες έχουν αμυντικό χαρακτήρα.  Εάν δεχθώ επίθεση, θα αμυνθώ. Θα σε εξουδετερώσω, μόνο εάν δεχτώ επίθεση, μόνο εάν κινδυνεύει η σωματική μου ακεραιότητα ή η ζωή μου. Η μετεξέλιξη τους σε ολυμπιακά αγωνίσματα, που τελούνται σε δημόσιο χώρο με την παρουσία θεατών, η επιδίωξη δηλαδή της νίκης, αναβάθμισε την επιθετική πλευρά τους –  για να νικήσεις, πρέπει να επιτεθείς. Όσο για την πάλη, αυτή εντιοπίζεται σε περισσότερες κοινωνίες, όχι όμως σε όλες ούτε σε πολλές. Όλες αυτές οι παρατηρήσεις  μας παρακινούν να διατυπώσουμε κάποια ερωτήματα.

Continue reading

Ιλιάδα: εάν δεν μπορείς να αυξήσεις την ισχύ σου, μείωσε την ισχύ του αντιπάλου σου

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η Ιλιάδα αρχίζει με τη διαφωνία και την έντονη λογομαχία μεταξύ των δύο ισχυρότερων ανδρών της συμμαχίας των επιδρομέων στα μικρασιατικά βορειοδυτικά παράλια, του ισχυρότερου Αγαμέμνονα και του ασθενέστερου Αχιλλέα. Αλληλοβρίζονται, λες και είναι χαμάληδες στη λαχαναγορά του Ρέντη, αλληλοξεφτιλίζοναι, και κάποια στιγμή ο παράφορα οργισμένος Αχιλλέας πάει να τραβήξει το ξίφος για να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα. Πρόκειται για τον συνήθη τρόπο των ποιμένων πολεμιστών, των ηρώων,  να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες και να επιλύουν τα προβλήματα: προσφυγή στη βία, εξόντωση του αντιπάλου, εξάλειψη του προβλήματος με τη χρήση βίας –  ή την απειλή χρήσης βίας. Το μετανιώνει όμως και δεν τραβάει μαχαίρι. Εγείρεται ένα πολύ σημαντικό ερώτημα, το οποίο, από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω, δεν έχει διατυπωθεί μέχρι τώρα: γιατί ο Αχιλλεύς δεν σκότωσε τον Αγαμέμνονα; Το κομβικό αυτό ερώτημα πλαισιώνεται από πολλά άλλα: Τι τον συγκράτησε; Μήπως φοβήθηκε; Ή μήπως σκέφτηκε κάτι; Μήπως και τα δύο; 

Continue reading

το μέλλον ανήκει στην κολονοσκόπηση: παγκόσμια ιστορία της διατροφικής ποικιλίας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΟΛΛΟΙ παλαιοανθρωπολόγοι διατείνονται ότι ο άνθρωπος εμφανίστηκε πριν 250.000 χρόνια, ενώ η διαδικασία για να διαμορφωθεί (ανθρωπογένεση/κοινωνιογένεση) είχε μια διάρκεια που ξεπερνά τα 4 εκατομμύρια χρόνια. Ο άνθρωπος είναι το τελικό αποτέλεσμα μιας σειράς επαναστάσεων, αλλαγών χωρίς επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση: η όρθια στάση, η απώλεια οίστρου στα θηλυκά, η παράταση της παιδικής ηλικίας, η χρήση της φωτιάς, το μαγείρεμα, η κατασκευή εργαλείων για κατασκευή εργαλείων, το παιχνίδι, ο χορός, η μουσική, η γλώσσα και η σκέψη, η αφήγηση, η φαντασία και η φαντασίωση, το σύμβολο και η τελετή, η ανταλλαγή, η παράσταση και η τέχνη, το κυνήγι μεγάλων θηραμάτων, ο πόλεμος, ο διαρκής πειραματισμός –  αυτές είναι οι σημαντικότερες επαναστάσεις.

ΑΠΟ τα 250.000 χρόνια, τα 240.000 τα ζήσαμε ως τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί μικρών θηραμάτων (και μεγαλύτερων προς το τέλος αυτής της περιόδου). Ζούσαμε σε ομάδες των 20-50 μελών, στις οποίες οι δεσμοί δεν ήταν σταθεροί: οι συμβιωτικές ομάδες διασπόντουσαν,  διαλύονταν και ανασυνθέτονταν μόλις προέκυπτε κάποια διαφωνία, πολύ συχνά δηλαδή. Η προσωρινότητα της συμβίωσης απέτρεπε την εμφάνιση παγιωμένων κυριαρχικών σχέσεων. Οι σχέσεις ανταλλαγής και συνεργασίας με άλλες ομάδες ήταν επίσης ευκαιριακές και προσωρινές, για να αποτραπεί η αύξηση του μεγέθους της συμβίωσης και κατά συνέπεια για να αποτραπεί και πάλι η εμφάνιση κυριαρχικών σχέσεων. Εστιάζω στην αντίθεση προσωρινότητα/μονιμότητα –  θα μας χρειαστεί για να κατανοήσουμε και την παγκόσμια ιστορία και το μέλλον μας.

Continue reading

η αναζωπύρωση της εκτός παιχνιδιού ποδοσφαιρικής και οπαδικής βίας

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΟ αντρικό ποδόσφαιρο είναι ένα βίαιο παιχνίδι. Κι αυτός είναι ο δεύτερος κατά σειρά λόγος που είναι το πιο δημοφιλές παγκοσμίως ομαδικό παιχνίδι μεταξύ των ανδρών (και λίγων γυναικών). Ο πρώτος είναι ο τρόπος που επιτυγχάνεται η διείδυση  της μπάλας: η διείσδυση που συγκινεί τους θεατές, που τους συγκλονίζει, τους αναστατώνει είναι αυτή που επιτυγχάνεται από μακριά και με το πόδι, όταν με το χτύπημα η μπάλα αποκτά μεγάλη ταχύτητα, σφοδρότητα και ορμητικότητα. Η μπάλα διαγράφει μια τροχιά όμοια με αυτήν της οβίδας,της σφαίρας  πυροβόλου όπλου. Γι΄ αυτό κι ένα δυνατό, μακρινό σουτ χαρακτηρίζεται κανονιά, ένας γκολτζής κανονιέρης και η επίτευξη της διείσδυσης ως εκτέλεση, ως φόνος, συμβολικός ασφαλώς.

Η βία του ποδοσφαίρου ασκείται με τρεις τρόπους και εμφανίζεται με τρεις μορφές: με την εγγενή στο παιχνίδι βία, με την εκτός παιχνιδιού βία μεταξύ των ποδοσφαιριστών και με τη βία μεταξύ των οπαδών των αντίπαλων ομάδων. Υποστηρίζω, θα εκθέσω τις σκέψεις μου και τα επιχειρήματά μου, ότι εμφανίζεται μια τάση έντονης αναζωπύρωσης και διάχυσης της βίας στην κοινωνία που θα συντείνει και στην αναζωπύρωση της οπαδικής βίας, η οποία θα συνεχιστεί, θα ενισχυθεί και θα γενικευτεί. Θα βλέπουμε, με άλλα λόγια, συχνά συγκρούσεις μεταξύ των οπαδών των αντίπαλων ομάδων και μέσα στο γήπεδο, στις κερκίδες, και έξω από το γήπεδο, κοντά ή μακριά. Η τάση αυτή δεν υπάρχει ούτε και θα εμφανιστεί στο γυναικείο ποδόσφαιρο.

Continue reading

ο σταρ, η σταρ, το αστέρι – διάκριση, φήμη, πλούτος

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Ο σταρ του κινηματογράφου, η σταρ του θεάτρου είναι αστέρια, όπως αστέρι είναι κι ένας σταρ του ποδοσφαίρου αλλά και κάποιος, κάποια ή κάτι που ξεχωρίζει για κάποια ικανότητα, δεξιότητα, ιδιότητα ή συμπεριφορά. Γιατί όμως αποκαλούμε σταρ ή αστέρι κάποιο πρόσωπο που ξεχωρίζει; Ποια είναι τα κοινά στοιχεία μεταξύ αστεριού και προσώπων που ξεχωρίζουν, διακρίνονται; Πού θα εντοπίσουμε τις πρωιμότερες πηγές αυτής της μεταφοράς, η οποία προέρχεται από παρομοίωση κάποιου, κάποιας που διακρίνεται με αστέρι; (Είναι αστέρι < μοιάζει με αστέρι, είναι σαν αστέρι). Με αυτά τα ερωτήματα θα ασχοληθούμε σήμερα. Αύριο, δεν ξέρω.

Continue reading

γιατί, και πώς, οι 7.000 δακτυλοδεικτούμενοι εγκληματίες χασικλήδες έγιναν 1.200.000 περιστασιακοί και χρόνιοι χρήστες;

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΗ δεκαετία του 1970 οι χασικλήδες θεωρούνταν  ειδεχθείς εγκληματίες ενώ η καλλιέργεια και η χρήση της ινδικής κάνναβης  εκλαμβάνονταν ως εγκληματική πράξη – ήταν παράνομη. Σήμερα, η καλλιέργεια και η χρήση της ινδικής κάνναβης είναι μια συμπεριφορά αποδεκτή κοινωνικά, ουδείς και ουδεμία εκλαμβάνει τον χρήστη ως εκληματία, παρ΄ όλο που είναι παράνομη και διώκεται, με αποτέλεσμα χιλιάδες  καλλιεργητές και χρήστες να ταλαιπωρούνται, έτσι και εμπλακούν στα δίχτυα των διωκτικών, δικαστικών και σωφρονιστικών αρχών και θεσμών. Πρόκειται για σαφή, κραυγαλέα θα έλεγα, αναντιστοιχία μεταξύ κοινωνικής συμπεριφοράς και νομοθετικής και ποινικής ρύθμισης και αντιμετώπισης. Σε πολλές χώρες, ευρωπαϊκές και σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ,  η αναντιστοιχία αυτή έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς, με πολύ θετικά αποτελέσματα: αφενός ανακούφιση και αποενοχοποίηση των χρηστών, αφετέρου ελάφρυνση του φόρτου εργασίας των διωκτικών, δικαστικών και σωφρονιστικών αρχών. Να συμπληρώσω ότι υπάρχουν πολλές χώρες, στην Αφρική και στην Ασία, στις οποίες η καλλιέργεια και η χρήση της ινδικής κάναβης δεν θεωρείται εγκληματική συμπεριφορά, ενώ, αν υπάρχει νομοθετική απαγόρευση, δεν εφαρμόζεται.

Continue reading