παππού, κλαίνε και οι Τούρκοι;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
αργεί να ξημερώσει, ο ουρανός είναι γεμάτος αστέρια, φυσάει ξεροβόρι, δεν θα πάω στον κήπο να σκάψω, είμαι ερωτευμένος με το χώμα και τ’ αγριόχορτα
Το 1963 κόντεψε να γίνει πόλεμος με την Τουρκία. Ήμουν τεσσάρων χρονών. Για να μη μας σφάξουν οι Τούρκοι, το σπίτι μας είναι στη άκρη του χωριού, προς το μέρος της Μαρίτσας, του Έβρου, ένα βράδυ πήγαμε και κοιμηθήκαμε στο σπίτι του πατέρα της μάνας μου, στην άλλη άκρη του χωριού. Εκεί είχαν μαζευτεί κι άλλος κόσμος από τη γειτονιά, αγόρια και κορίτσια, εγώ, μια έπαιζα με τα παιδιά μια έστηνα αυτί να ακούσω τι λένε οι μεγάλοι. Λέγανε ότι οι Κατσβέλοι στο Διδυμότειχο, οι Τουρκόγυφτοι, αγόρασαν όλα τα τσεκούρια και με αυτά θα μας έσφαζαν την ώρα που κοιμόμασταν. Αργότερα, έμαθα ότι περνούσαν εκείνες τις νύχτες τρέμοντας πίσω από τις πόρτες των χαμόσπιτών τους, με τα τσεκούρια στα χέρια για να προστατεύσουν γυναίκες και παιδιά από τη σφαγή που έμελλε από στιγμή σε στιγμή να αρχίσει.
Το καλοκαίρι του 1964, κάνα δυο μήνες πριν πάω σχολείο, που το αγάπησα και το μίσησα όσο λίγα πράγματα στη ζωή μου, πρώτη φορά κάθισα τόσες πολλές ώρες ακίνητος και σε καρέκλα, το καλοκαίρι του 1964 πηγαίναμε με τον παππού μου, τον πατέρα του πατέρα μου, ο πατέρας μου έλειπε, την ώρα που γεννιόμουνα ήταν μέσα σε στοά ανθρακωρυχείου, στην Κίρκη, εξω από την Αλεξανδρούπολη, πηγαίναμε με τον παππού μου να οργώσουμε. Φορτώναμε χαράματα το αλέτρι στο κάρο, ζεύαμε τις αγελάδες, οργώναμε, έχω οργώσει με αλέτρι που το έσερναν αγελάδες, ναι, ναι, μετά πηγαίναμε προς το ποτάμι, ξεζεύαμε τις αγελάδες να βοσκήσουν, ο παππούς μου μάζευε κλαδιά ξερά για το μαγείρεμα, ποτίζαμε τις αγελάδες στο ποτάμι, πίναμε κι εμείς νερό, νερό καθαρό, κι επιστρέφαμε.
Στην απέναντι όχθη βλέπαμε τους Τούρκους να ποτίζουν τις αγελάδες, παιδιά να πλατσουρίζουν στο νερό, άνδρες να ψαρεύουν, γυναίκες να πλένουν ρούχα. Οι πιτσιρικάδες μας έβριζαν, γαμώ το Παναγία, γαμώ το Χριστό, κι εμείς ανταποδίδαμε, γαμώ το Αλάχ, γαμώ το Αλάχ. Μια μέρα, είδα παιδιά, γυναίκες και άνδρες να ψάχνουν στην όχθη του ποταμού. Τι έψαχναν; Κάποια στιγμή, ένα προπορευόμενο παλικάρι έβαλε μια φωνή, έτρεξαν κοντά του οι άλλοι, άρχιζαν να φωνάζουν και να κλαίνε και να χτυπιούνται, βλέπω να σέρνουν ένα κορμί από το νερό, παιδί ήταν, να πέφτουν πάνω του γυναίκες, να τραβάνε τα μαλλιά τους, να χτυπάνε τα στήθια τους, να κλαίνε, να οδύρονται. Ρώτησα τον παππού μου: παππού, κλαίνε και οι Τούρκοι;
ο μισθός στην Ιλιάδα, την Οδύσσεια και την Αβέστα
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
θα πήγαινα να κόψω δυο νεκρά δένδρα εδώ στη γειτονιά, μια βερυκοκιά σε κήπο και μια ελιά σε πεζοδρόμιο, για το μαγείρεμα και το ψήσιμο του ψωμιού, και θα πήγαινα και στον λαχανόκηπο να σκάψω για να φυτέψω πατάτες, αλλά το τσουχτερό κρύο δεν με αφήνει. Θα φτιάξω ένα δεύτερο καφέ και θα ασχοληθώ με την αναζήτηση της αρχικής σημασίας της λέξης μισθός. Συγκεκριμένα, θα καταπιαστώ με τη μελέτη των αρχαιότερων μαρτυριών της υπό εξέταση λέξης, δηλαδή της Ιλιάδας, της Οδύσσειας και της Αβέστας, του ιερού βιβλίου του Ζωροαστρισμού.
Πριν το κάνουμε όμως αυτό, θα ήθελα να παραθέσω την εξής πολύ σημαντική λεπτομέρεια και να στρέψω την προσοχή σας σε αυτήν. Η αρχαία ελληνική λέξη μισθός εμφανίζεται στα σανσκριτικά ως midha-, στην αβεστική ως mizda, στη γοτθική ως mizdo και και στην αρχαία σλαβική ως mizda. Δεν είναι εντυπωσιακό; Πως να εξηγήσουμε αυτή την ομοιότητα, που συν τοις άλλοις επιβεβαιώνει πόσο αρχαία είναι αυτή η λέξη;
Για όσους και όσες βαριούνται να διαβάσουν το κείμενο, θα παραθέσω συνοπτικά τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγω και η σκέψη βοηθός τους: ενώ φαίνεται πως η αρχική σημασία της λέξης μισθός είναι ‘η αμοιβή σε είδος (τροφή, ρούχα, υποδήματα, κλπ) που παίρνει κάποιος για την παροχή κάποιας εργασίας ή υπηρεσίας’, θα λέγαμε σήμερα μεροκάματο σε είδος, πληθώρα γλωσσικών και οικονομικών ενδείξεων μας ωθεί να υποστηρίξουμε πως άλλη ήταν η αρχική σημασία: αμοιβή για ένα πολεμικό κατόρθωμα ή βραβείο για τη νίκη σε κάποιον αγώνα. Εάν είναι έτσι, πως να εξηγήσουμε αυτή τη σημασιολογική εξέλιξη; Μήπως λανθάνει η πρόσληψη της μισθωτής εργασίας ως ανδραγαθήματος, ως κατορθώματος, ως άθλου, ως αθλιότητας; Δεν έχουμε μια ακόμα επιβεβαίωση της άποψης ότι η ποιμενική/πολεμική σημασία ήταν η αρχική σημασία όλων των λέξεων της αρχαίας ελληνικής;
ποιμενισμός και καπιταλισμός: βούβρωστις, ποιμενική εργαλειοφαγία, ηθική φθορά της μηχανής
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα, όσο κρύο κι αν κάνει
Εάν συγκρίνουμε τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής με τους προκαπιταλιστικούς, θα παρατηρήσουμε ότι εμφανίζει πολλά κοινά στοιχεία περισσότερο με τον ποιμενικό τρόπο παραγωγής παρά με τον δουλοκτητικό ή φεουδαρχικό. Το εργοστάσιο είναι ένα μαντρί και οι υποτελείς Παραγωγοί ιnstrumenta vocalia, ομιλούντα εργαλεία, και δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Μαρξ στο Κεφάλαιο το έχει προσέξει, περιοριζόμενος όμως σε σε σποραδικές παρομοιώσεις – τις οποίες και θα μελετήσουμε μόλις μας δοθεί ευκαιρία. Και στους δύο αυτούς τρόπους παραγωγής, η αρπαγή γίνεται με τη βία (διαρκής ”πρωταρχική” συσσώρευση) και την απάτη (εμπόρευμα, χρήμα, πίστωση), η αναπαραγωγή της κοινωνίας βασίζεται στον ανταγωνισμό που επιφέρει την εξόντωση των ανταγωνιζομένων (ανταγωνισμός μεταξύ των κεφαλαίων και μεταξύ καπιταλιστών και εργατών) μέσω της κρίσης , κι αν αυτή δεν αρκεί, μέσω του πολέμου. Ο φασισμός είναι μια αναβίωση του ποιμενισμού υπό καπιταλιστικές συνθήκες.
Ένα άλλο κοινό σημείο είναι η εργαλειοφαγία, η καταστροφή, η απαξίωση των εργαλείων. Υπάρχουν μόνο δυο τρόποι παραγωγής που έχουν την τάση να καταστρέφουν, να τρώνε τα εργαλεία τους: ο ποιμενικός και ο καπιταλιστικός. Τυχαίο; Δε νομίζω. Με αυτό το ζήτημα θα ασχοληθούμε σήμερα. Οι μαρξιστές δεν ασχολούνται, ούτε οι αναρχικοί. Τι να κάνουμε, θα ασχοληθεί η High Scool of Bad Arts. . .
η παγκόσμια πνευματική επανάσταση της εποχής μας
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Πως μπορούμε να παράγουμε πλούτο που δεν θα είναι εμπορεύματα; Πως μπορούμε να εργαζόμαστε χωρίς μισθωτή εργασία; Μπορεί να υπάρξει κοινωνική οργάνωση χωρίς Κράτος; Η κατάργηση του εμπορεύματος, της μισθωτής εργασίας και του Κράτους θα γίνει αιφνίδια ή σταδιακά;
Στα ερωτήματα αυτά πολύ σύντομα η εν εξελίξει παγκόσμια πνευματική επανάσταση θα δώσει απαντήσεις. Θα δώσει απάντηση και στο εξής, κομβικής σημασίας, ερώτημα: τι είναι μια κοινωνική επανάσταση;
Ας προτείνουμε τη δική μας απάντηση και ας περιμένουμε, μιας και είναι κάτι παραπάνω από βέβαιο ότι ο παγκόσμιος κοινωνικός πόλεμος θα οξυνθεί, θα γενικευτεί και θα κλιμακωθεί στα επόμενα χρόνια, στους επόμενους μήνες, στις επόμενες μέρες: κοινωνική επανάσταση είναι η συγκρότηση του υποκειμένου της επανάστασης, είναι η συγκρότηση της κομμούνας, της συμβιωτικής ομάδας, η ενίσχυση της συμβίωσης, της συνεργασίας,της αλληλεγγύης, της δημιουργικής σύγκρουσης, της κοινοχρησίας, της κοινοκτησίας, της άσκησης της ελευθερίας και της ισότητας, η ελευθερία πνεύματος, με άλλα λόγια, η διεύρυνση του εμμενούς κομμουνισμού.
”. . . μέχρι που να μας χωρίσει ο θάνατος”
Κ.Ε.Π.* τῆ 25/10/59
Ἀγαπημένη μου Γεωργία Γιάσου.
Ἀπό ὐγεία δέν εἶμαι καθόλου καλά γιατί ὅλη τήν ἡμέρα και ὅλη τη νύχτα σκεύτωμαι, καί πολές φορές μου πιάνει τό παράπονο καί ἀπτά μάτιαμου τρέχουνε δάκρυα. Καί σέ αὐτό φταιται ἐσεῖς γιατί ἀπλούστατα ἔστειλα γράμμα στῆς 14 τοῦ μηνός καί γράμμα δέν ἔχω πάρει. Ἐνῶ ὅλοι ἡ συναδελφή μου πῆρανε ἀπό δύο καί τρία γράμματα καί ἐγώ ὁ ἅμοιρος κάθομαι μέ σταυρομένα μάτια (βλέπεις ὅτι κάνω καί λάθη;) χαίρια κάθομαι καί περιμένο γράμμα σας ἀλλά δυστιχῶς οὔτε τήν πρώτη μέρα οὔτε τῆ δεύτερη οὔτε καί τήν τελευταία μέρα δέν πῆρα γράμμα. Καί ἀπελπιζμένος πῆγενα γιά ύπνο. Ἀλλά πού νά μέ πάρουν τα μάτια, με πιάνει τό παράπονο και χώνομαι κάτο ἀπό τῆς κουβέρτες καί κλέω. Ἕχω βάλει πρόγραμα εδῶ καί 5 μέρες πού περίμενα γράμμα κάθε βράδυ νά μέ πιάνει τό παράπονο καί νά χόνωμαι κάτω ἀπό τῆς κουβέρτες καί νά κλαίω. Γιατί μου τό κάνεις Γεωργία; ἀφοῦ σου τῶ ἔχω πῆ ὅτι σαγαπῶ, που χωρίς ἐσένα δέν θά μπορέσω νά ζῆσω. Βαία** τό εἶχες πῆ καί ὅλα μιά βραδυα γιά ἐμένα ὅτι θά σέ ξεχάσω ἄν φύγω στατιώτης. Καί ὅμως γῆνικαν τό ἀντίθετο μέ ξέχασες ὅχι μόνο ἐσεῖ ἀλλά καί ὅλους ὅσους ἔχο αιμα, ἀπό κανένα δέν πῆρα ἀπάντηση. Μάτια πού δέν βλέπονται γρήγορα λησμονιούνται λέει καί τό τραγούδι. Βαία ἔτσι εἶναι. Ἑγῶ που τόσο σαγαπούσα σέ σεβάστηκα καί δέν σέ πῆραξα καθόλου ἐσεῖ τουλάχιστον
οι αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων για την όραση
Γιατί δεν βλέπουμε μέσα στο σκοτάδι; Ποια απάντηση θα έδινε ένας αρχαίος πρόγονός μας, ένας Αθηναίος της εποχής του Περικλή; Αυτήν που θα δίναμε και εμείς, ότι δηλαδή η έλλειψη του φωτός είναι που δεν μας επιτρέπει να δούμε; Όχι! Και πως τα καταφέρνει η κουκουβάγια της θεάς Αθηνάς; Το αντικείμενο του σημερινού μας σημειώματος θα είναι οι αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων για την όραση.
οι ακτίνες του ήλιου της Βεργίνας: οξύτατες αιχμές δοράτων
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Σήμερα θα ασχοληθούμε με τις ακτίνες του ήλιου της χρυσής λάρνακας της Βεργίνας. Πριν πούμε όμως το ο,τιδήποτε θα ήθελα να περιγράψω πως απεικονίζονται ο ήλιος και οι ακτίνες του σε λίγα ευρήματα του πρωτο- και μεσοκυκλαδικού (3.000-1550 π.Χ) και της ίδιας εποχής προανακτορικού και παλαιοανακτορικού μινωικού πολιτισμού, οι φορείς των οποίων δεν είναι ελληνικά ποιμενικά φύλα: βλέποντας τις απεικονίσεις σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι βλέπει λουλούδι με τα ανοιχτά πέταλά του. Οι άκρες των ακτίνων είναι καμπύλες, ζεστές, φιλικές, οικείες. Παντελής απουσία αιχμηρότητας, επιθετικότητας και εχθρότητας.
Εάν δίπλα σε αυτούς τους ήλιους τοποθετήσουμε τους ελληνικούς ήλιους, που δημιουργούνταν επί αιώνες πριν την κατασκευή του λάρνακα της Βεργίνας και τους βλέπουμε να απεικονίζονται σε αγγεία, ειδώλια (αγαλματίδια) και νομίσματα, θα παρατηρήσουμε αμέσως τη διαφορά: οι ακτίνες είναι οξείες, αιχμηρές, φαίνονται σαν εγχειρίδια, σαν ξίφη, σαν αιχμές δοράτων. Γνωρίζουμε ότιτο δόρυ ήταν το κύριο όπλο των ηρώων της Ιλιάδας αλλά και των Μακεδόνων (σάρισα). Η εκτίμηση ότι οι ακτίνες προσλαμβάνονται ως αιχμές δοράτων δεν πρέπει να είναι άστοχη: μας το επιβεβαιώνει με τον καλύτερο τρόπο η Ιλιάδα και η Οδύσσεια και αυτές τις μαρτυρίες θα μελετήσουμε σήμερα, μεταξύ των άλλων.
πεοπλαστική: η ιδεολογία της μεγάλης ψωλής
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Αν δεν απατώμαι, και μάλλον δεν απατώμαι (εάν κάνω λάθος θα ήθελα να μου το υποδείξετε), οι μόνοι άνδρες που νοιάζονται για το μέγεθος, δηλαδή το μάκρος και το πάχος, της πούτσας τους είναι οι άνδρες του δυτικού πολιτισμού. Κι αναρωτιέμαι: γιατί ενώ οι άνδρες άλλων πολιτισμών δεν ασχολούνται με τη πούτσα τους, οι του δυτικού πολιτισμού περνάνε τη ζωή τους με το χάρακα στο χέρι, θαυμάζουν τους ψωλαράδες, περιφρονούν και χλευάζουν τους μικροψώληδες, τρέχουν στα χειρουργεία να μεγαλώσουν τον πούτσο τους; Γιατί ο πούτσος μας πρέπει να είναι μεγάλος και χονδρός; Τι σημαίνει μεγάλος και χονδρός; Ποιο είναι το κριτήριο αξιολόγησης; Πως διαμορφώνεται αυτό το κριτήριο;
Με αυτά τα ζητήματα θα ασχοληθούμε σήμερα αλλά πριν το κάνω θα ήθελα να αφηγηθώ ένα περιστατικό που συνέβη σε γνωστό μου. Πήγε σε μια κλινική να μεγαλώσει τη πούτσα του, τη μεγαλώσανε, δεν ξέρω πως γίνεται, και κει που ήταν ξαπλωμένος στο κρεβάτι, λίγο μετά την επέμβαση, περνάει από μπροστά του μια νοσοκόμα με ψιλοδιαφανή ρόμπα, του σηκώνεται, κόβονται τα ράμματα και γίνεται ο πούτσος του πεδίο μάχης, της μάχης του Βατερλό, ας πούμε. . .
Κι ας θυμηθούμε και το σύνθημα των οπαδών του Ολυμπιακού όταν η ομάδα τους βάζει γκολ, όταν δηλαδή επιτυγχάνεται η πολυπόθητη διείσδυση της πεόσφαιρας στην καλά φυλασσόμενη περιοχή του αντιπάλου, στη συμβολική του κωλοτρυπίδα:
τσούζει, πονάει, ο Πειραιάς γαμάει
δείγματα πολιτικής μυωπίας
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Σήμερα, θα εκθέσω κάποιες σκέψεις σχετικά με τις διαμαρτυρίες στο Βερολίνο και το Παρίσι και στην συγκέντρωση-διαδήλωση του κινήματος ‘δεν πληρώνω’ στο Σύνταγμα, την Τρίτη, 1 Μαρτίου. Προκαταβολικά, εκφράζω κατηγορηματικά τη διαφωνία μου και θα εξηγήσω γιατί θεωρώ αυτά τα περιστατικά δείγματα πολιτικής μυωπίας.Θα υποστηρίξω ότι η διαμαρτυρία, όπως και η ικεσία (διαδηλώσεις-λιτανείες) ενισχύουν τον Κύριο καπιταλιστή και τα τσιράκια τους, ενώ η διαδήλωση ενός κινήματος που δεν είναι κίνημα αλλά στάση, σταμάτημα, καταργεί την ισχύ του, την ευτελίζει, ισχύς η οποία προέρχεται από το πέρασμα στην πράξη, ενός τρόπου διεξαγωγής του κοινωνικού πολέμου που βασίζεται στα αξιώματα νικάμε χωρίς να πολεμάμε και πρώτα νικάμε και μετά πολεμάμε. Ένα βήμα μπρος, δυο βήματα πίσω.
Θλίβομαι αλλά δεν απογοητεύομαι. Οι παλιές αντιλήψεις, ιδέες, πρακτικές, αξίες δύσκολα εγκαταλείπονται, οι νέες αργούν να φανούν. Από τη στιγμή όμως που οι παλιές είναι ετοιμοθάνατες, είναι ζήτημα χρόνου να σκάσουν μύτη οι νέες. Και να διαδοθούν ταχύτατα, όταν το επιτρέψουν και οι συνθήκες.