φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Σήμερα, θα επιχειρήσω να δείξω ότι τα σώματά μας είναι και κουφάρια και ζωντανά κορμιά, θα καταπιαστούμε δηλαδή με τη μελέτη της αρχαιότερης σημασίας δύο λέξεων που θα τις χαρακτήριζα ‘μυστήριο’: τις λέξεις ‘σώμα’ και ‘πρόσφατος’ και μη  σας παραξενεύει η επιλογή αυτή:  υπάρχει μια πολύ στενή σημασιολογική συνάφεια μεταξύ αυτών των δύο λέξεων, όσο κι αν σας φαίνεται περίεργο. Η μελέτη αυτών των λέξεων, και άλλων πολλών που θα ακολουθήσει, επιβεβαιώνει τη θέση μου ότι όλες οι (αρχαιο)ελληνικές λέξεις είναι ή ποιμενικής ή πολεμικής προέλευσης – μιας και ο ποιμένας ήταν και πολεμιστής, όπως εξηγήσαμε στον ποιμενικο τρόπο παραγωγής και σκέψης (βλ. ομώνυμη κατηγορία).  Αυτό σημαίνει ότι οι πρόγονοί μας για πολλές χιλιάδες χρόνια ήταν ποιμένες – και η Ιλιάδα, η μυθολογία, η θρησκεία και η αρχαιολογία  μας το επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο.

Οι αρχαιότερες μαρτυρίες των λέξων σώμα και πρόσφατος εντοπίζονται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Τη πρώτη από αυτές τη διαβάζουμε πέντε (5) φορές στην Ιλιάδα (Η 79 = Χ 342  Γ 23  Σ 161  Ψ 169)  και 3 στην Οδύσσεια ( λ 53  μ 67  ω 187). Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η λέξη σώμα δηλώνει το  ‘το κουφάρι’ και όταν πρόκειται μόνο για τον άνθρωπο,  ‘το λείψανο, το πτώμα, τον νεκρό, το νεκρό κορμί, τη σορό’. Η σημασία αυτή διατηρήθηκε μέχρι και τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Διαβάζουμε, λ.χ., στην Καινή Διαθήκη, στον Μαρκο ότι Ιωσήφ . . . εισήλθε προς Πιλάτον και ητήσατο το σώμα του Ιησού. Μαρτυρίες αυτής της σημασίας θα βρούμε και στον Ησίοδο, τον Σιμωνίδη, τον Πίνδαρο, τον Σοφοκλή, τον Ηρόδοτο, τον Διόδωρο Σικελιώτη. Παράλληλα όμως, από την εποχή της σύνθεσης των Έργων και Ημερών, γύρω στο 650-600 π.Χ., και του Θέογνι, του Πινδάρου, του Αισχύλου και του Ηροδότου, η λέξη εκτός από κουφάρι και πτώμα αρχίζει να δηλώνει και το ζωντανό κορμί. Και εύλογα αναρωτιέται κανείς: πως είναι δυνατόν μια λέξη που δηλώνει ‘το κουφάρι, το λείψανο, το πτώμα’ να αρχίσει να δηλώνει το ζωντανό κορμί; Πως να εξηγήσουμε αυτήν τη σημασιολογική εξέλιξη; Και γιατί σταδιακά χάθηκε η πρώτη σημασία και επιβίωσε μόνο η δευτερογενής;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Τι έχω τραβήξει από τους μικροαστούς, τι έχω τραβήξει, πόσο έχω υποφέρει! Τι περιφρόνηση και τι χλευασμός! Τι πίκρα και τι στενοχώρια! Τι φθόνος!

φίλες και φίλοι, ας το γιορτάσουμε, ο μικροαστισμός πεθαίνει!

οι μικροαστοί, τα μικροαστικά στρώματα της ελληνικής κοινωνίας, με σκληρή προσωπική δουλειά, ανεμίζοντας τη σημαία της στέρησης και της ασκητικής διαβίωσης, με αδίστακτη και ανηλεή εκμετάλλευση της εργασίας των άλλων, μελών της οικογένειας ή ξένων, με πρόκριση της ατομικής λύσης και σωτηρίας, με δουλοπρέπεια και αντικρατική αναρχία του ψευτόμαγκα, με υποκρισία και γλοιώδη τσαμπουκά, με  θράσος και θρασυδειλία, με αμορφωσιά και ημιμάθεια, με  περιφρόνηση και χλευασμό προς κάθε τι που δεν ήταν μικροαστικό, με θαυμασμό και μίμηση του λαϊκού, με όνειρα και φιλοδοξίες για κοινωνική αναρρίχηση, έφτιαχναν, έφτιαξαν  εδώ και μισό αιώνα, και βάλε, ένα κόσμο όπως αυτοί τον ήθελαν και τώρα αυτός ο κόσμος καταρρέει σαν πύργος  από τραπουλόχαρτα, χάνουν το έδαφος από τα πόδια τους, δεν μπορούν να ξέρουν τι τους περιμένει από αύριο. . .

Αντιλήψεις, γνώσεις, αξίες, κώδικες συμπεριφορών, ιδεολογία, σχέσεις, όλα μα όλα καταρρέουν, αποδεικνύονται κοινωνικά σκουπίδια, βάρος που ταλαιπώρησε τους ίδιους αλλά και τους τριγύρω τους.  Θέλουν δε θέλουν, πιεζόμενοι από την ανάγκη κι όχι από τη συνείδηση, αναγκάζονται να τα πετάξουν: άλλοι θα νιώσουν την έλλειψη ως μια ανυπόφορη κατάσταση και θα αρχίσουν, έχουν ήδη αρχίσει, να ξερνάνε φαρμάκι, να αναπολούν περασμένα μεγαλεία και να βλέπουν τη σωτηρία τους στο φασισμό και στη ‘ χούντα που μας χρειάζεται ‘ , κι άλλοι θα ξαλαφρώσουν και θα αρχίσουν να σκέφτονται και να αισθάνονται διαφορετικά, προκρίνοντας τη συλλογικότητα ως τον μόνο τρόπο αντιμετώπισης και επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε.

φίλες και φίλοι, το τέλος του μικροαστισμού είναι το τέλος του ατομικού βολέματος, το τέλος της ατομικής λύσης, της προσωπικής σωτηρίας, της προσωπικής ομφαλοσκόπησης, της ατομικής αυτογνωσίας ως πανάκεια, το τέλος του χλευασμού της επιβίωσης και της συνεργασίας, το τέλος της απαξίωσης της κοινοχρησίας και της κοινοκτησίας, το τέλος της ημιμάθειας και της αποφυγής ενασχόλησης με ζητήματα πού ίσως προκαλέσουν δυσφορία και ανυπόφορη ενόχληση, το τέλος της επίδειξης της όποιας διαθέσιμης κοινωνικής ισχύος μέσω σπιτιού, αυτοκινήτου, εξοχικού, τριζάτης γκόμενας, λαμπερής συζύγου, ματσό συζύγου, μάτσο γκόμενου, είναι το τέλος του προοδευτισμού, της προοδευτικής σκέψης, αυτής της γάγγραινας της σκέψης και της θεωρίας, το τέλος των προοδευτικών πολιτικών. . .

φίλες και φίλοι, οι πιο ανηλεείς και ανοικτίρμονες και αδίστακτα εξολοθρευτικοί με τους μικροαστούς είναι οι ίδιοι οι αστοί και τα τσιράκια τους, σύμβουλοι, πολιτικοί, υπηρετικό προσωπικό των ιδεολογικών μηχανισμών του Κράτους!

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Σήμερα, οι (δηλωμένοι)  άνεργοι είναι 700.000.   Στο τέλος του 2013, θα είναι άλλοι τόσοι, κοντά στο 1,5 εκ. Είμαστε βέβαιοι ότι θα είναι τόσοι και γιατί;

Είμαστε βέβαιοι: πρώτον, θα κλείσουν πολλές μεγάλες και μεσαίες επιχειρήσεις που δεν θα μπορέσουν να ανταγωνιστούν τις ξένες, τα  προϊόντα των οποίων θα καταναλώνουμε  από δω και πέρα. Δεύτερον, 220.000 μικρές παραγωγικές και εμπορικές επιχειρήσεις θα κλείσουν τα επόμενα δυο χρόνια. Βλέπετε τι γίνεται γύρω μας: εκατοντάδες μαγαζιά έκλεισαν και πολύ περισσότερα θα κλείσουν στο εγγύς μέλλον. Τρίτον, μέχρι το 2014, θα έχουμε 200.000 λιγότερους δημοσίους υπαλλήλους.  Αυτό σημαίνει ότι ακόμα κι αν δεν γίνουν απολύσεις, είναι βέβαιο ότι δεν θα γίνονται προσλήψεις, ή, εάν γίνουν, θα είναι ελάχιστες.

Το πρόβλημα της ανεργίας είναι ένα πρόβλημα που οι ίδιοι οι άνεργοι δεν μπορούν να λύσουν μόνοι τους κατά κανένα τρόπο: μιας και είναι εκτός παραγωγής, είναι άοπλοι. Δεν μπορούν να απεργήσουν, το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να διαδηλώσουν αλλά δεν το κάνουν, και πολύ καλά κάνουν,  διότι αντιλαμβάνονται ότι δεν έχει κανένα απολύτως νόημα. Το πρόβλημα της  ανεργίας μπορούν να το λύσουν μόνο όσοι εργάζονται, αλλά αυτοί έχουν ήδη τα δικά τους προβλήματα, για των ανέργων θα ασχοληθούν;  Φοβούνται μην  χάσουν τη δουλειά τους, φοβούνται μην απολυθούν εάν απεργήσουν, φόβος και ανασφάλεια παντού.

Το πρόβλημα της ανεργίας όμως είναι άρρητκα συνδεδεμένο με αυτό της εργασίας, της πολύωρης, εξαντλητικής και πενιχρά αμειβόμενης εργασίας. Ζούμε το τέλος της πολύωρης καθολικής απασχόλησης: η ανάπτυξη δεν δημιουργεί αλλά καταργεί θέσεις εργασίας, αυτή είναι η jobless recovery, ανάπτυξη χωρίς θέσεις εργασίας.  Έτσι, ο μόνος τρόπος να επιλυθεί το πρόβλημα της ανεργίας  είναι η δραστική μείωση του χρόνου εργασίας, αλλά αυτή είναι και η λύση στο πρόβλημα της εξαντλητικής εργασίας: λιγότερη δουλειά, δουλειά για όλους.

Τι κάνουμε όμως μέχρι να γίνει αυτό; Τι κάνουμε μέχρι να χορηγηθεί σε όλους και σε όλους τους ανέργους ένα επίδομα 600 εβρών χωρίς προϋποθέσεις και επ’ αόριστον;  Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συναντηθούμε και να συντονίσουμε την αλληλεγγύη μεταξύ μας και μεταξύ ανέργων και κοινωνίας, των ήδη εργαζομένων  δηλαδή.

Σε κάθε πόλη να ανοίξουμε στέκια συνάντησης και αλληλοβοήθειας. Τα στέκια αυτά θα είναι χώροι όπου θα μπορούμε να συναντηθούμε ελεύθερα, να ανταλλάξουμε ιδέες, να εκφράσουμε τις απόψεις μας, τα προβλήματά μας. Θα είναι όμως και χώροι όπου θα μπορέσουμε να πιούμε και να φάμε κάτι πολύ φτηνά, να προμηθευτούμε τρόφιμα, ρουχισμό, βιβλία, οικιακά σκεύη και άλλα βασικά είδη ανάγκης. Πολλά από αυτά τα είδη υπάρχουν στα σπίτια μας, μπορούμε να τα χαρίσουμε, να πάρουμε κάτι εάν χρειαζόμαστε, αλλά ο βασικός μας προμηθευτής πρέπει να είναι η ίδια η κοινωνία, οι εργαζόμενοι που μπορούν να βοηθήσουν με μια ελάχιστη προσφορά σε χρήματα, τρόφιμα, ρουχισμό κλπ.

Τα στέκια ανέργων μπορούν να γίνουν οι πρώτοι πυρήνες   αυτοοργάνωσης της κοινωνικής ζωής, μιας αυτοργάνωσης που θα βασίζεται στη συμβίωση και τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και την αλληλοβοήθεια, την άσκηση της ελευθερίας και της ισότητας, της δημιουργικής σύγκρουσης, της κοινοχρησίας και της κοινοκτησίας.

600 εβρά επίδομα σε κάθε άνεργο, χωρίς προϋποθέσεις και απ’ αόριστον

εικοσάωρο και μισθός για όλους

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Η νεκροζώντανη Αριστερά ασχολείται με όλα εκτός από αυτό που θα έπρεπε να ασχοληθεί: με την οργάνωση της επίθεσης κατά του Κυρίου καπιταλιστή της παραγωγής και του χρήματος, με σκοπό να επιλυθούν τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι υποτελείς Παραγωγοί. Η επίλυση αυτή, μερική ή ολική, θα ανέτρεπε τον σε βάρος μας συσχετισμό ισχύος, με αποτέλεσμα να διεξαγάγουμε τον κοινωνικό πόλεμο από ισχυρότερες θέσεις. Όλοι και όλες γνωρίζουμε ποια είναι αυτά τα προβλήματα: η εξαντλητική και καθόλου καλά αμειβόμενη εργασία, η ανεργία, η ακρίβεια, η φτώχεια, η υποχρεωτική εκπαίδευση, το ενοίκιο, ο φόβος, η αποβλάκωση, η απομόνωση, η κατάθλιψη.

Continue reading →

μάνα, γλυκιά μου μάνα, το γράμμα που σου γράφω δεν θα φτάσει εκεί που είσαι. Μα κι αν φτάσει, δε θα το διαβάσεις, μάνα, αφού μόνο τα ονόματα των φιλενάδων σου στο χωριό μπορούσες να διαβάσεις και τα τηλέφωνά τους. Και μόνο κεφαλαία. ΒΑΝΚΕΛΙΟ 92181.  Μάνα,  δεν μπορώ να ανοίξω μαγαζάκι, δεν μπορώ να σπουδάσω, και να σπουδάσω άνεργος θα είμαι, δημόσιος υπάλληλος δεν μπορώ να γίνω, τι θα κάνω; Μάνα, ούτε στα καράβια μπορώ να πάω.

Μάνα, θα γίνω εργάτης, θα γίνω υπάλληλος, τίποτα άλλο δε μπορώ να κάνω τώρα πια. Τα μαγαζάκια κλείνουν, 220.000 μικρές επιχειρήσεις θα βάλουν λουκέτο μέσα στο 2011, μέχρι το 2013 θα έχουμε 200.000 λιγότερους δημόσιους υπαλλήλους, οι πτυχιούχοι σχηματίζουν στρατιές ανέργων. Μάνα, τέρμα τα μεγαλεία, τέρμα τα καλά αυτοκίνητα και τα ελληνάδικα, τέρμα τα εξοχικά, μάνα, θα σκεφτόμαστε τι θα αγοράζουμε, θα τα γράφουμε σε χαρτάκι, θα πάρουμε ποδήλατο, θα πηγαίνουμε, μάνα,  τα παντελόνια στη ράφτρα να τα μεταποιήσουμε, δεν θα αγοράζουμε τρεις εφημερίδες την Κυριακή, μία και την απλή έκδοση, 2 εβρά, έχει και τα προγράμματα της τηλεόρασης, όλης της βδομάδας.

Μάνα, εδώ στην Αλεξανδρούπολη θα ανοίξει ένα μεγάλο εμπορικό κέντρο και θα προσλάβουν 350 άτομα. Θα με πάρουν, μάνα; Να δεις,  μάνα,  πόσα μαγαζιά έκλεισαν στη Λεωφόρο Δημοκρατίας! Το ένα δίπλα στο άλλο! Γιατί το κάνουν αυτό μάνα; Θα γίνουμε όλοι εργάτες και υπάλληλοι; Μάνα, γνώρισα ένα τύπο, και μου είπε ότι οι μεγάλες εξαγωγικές εταιρείες , οι ελληνικές πολυεθνικές και οι τράπεζες κάνουν κουμάντο. Αυτοί έχουν βάλει στο μάτι τα λεφτά που βγάζαμε από τα μαγαζιά μας, τα ταξιά μας και τα φορτηγά μας. Και τώρα με τη κρίση, βρήκαν, λέει, ευκαιρία, να μας τα φάνε και να μας κάνουν υπαλλήλους τους και εργάτες τους. Και μόλις μας τα φάνε, μόλις μας κάνουν εργάτες που θα δουλεύουμε για ένα πιάτο φαΐ για δέκα ώρες, χωρίς δώρα και πληρωμένη άδεια, τότε, μάνα, θα αρχίσει η ανάπτυξη, τότε, λέει,  θα αυξηθούν τα κέρδη τους και θα γίνουμε και πάλι μια ισχυρή χώρα.

Μάνα, ο τύπος που γνώρισα που είπε, χαμογελώντας,  ότι ακούει τον επιθανάτιο ρόγχο των μικροαστών, θέλουμε δε θέλουμε, θα πάψουμε να σκεφτόμαστε σα μικροαστοί, μεγάλη συμφορά,  μάνα, θα αρχίσουμε να σκεφτόμαστε σαν εργάτες, μου  ‘ρθε να του χώσω μία αλλά το μετάνιωσα.

Μάνα, ήθελες να με δεις με μαγαζί, με περίπτερο, με ουζερί, μα ταξί, με δουλειά δικιά μου, ήθελες να με δεις καθηγητή, γιατρό, να βγάζω 700 εβρά τη μέρα, να γίνω μόνιμος δημόσιος υπάλληλος, να έχω ήσυχο το κεφαλάκι μου, μάνα, τίποτα από αυτά δε μπορώ να κάνω. Αύριο θα πάω να ρωτήσω για οδηγός ταξί και θα κάνω αίτηση στο εμπορικό κατάστημα.

Μάνα, μη στεναχωριέσαι, κάθε εμπόδιο για καλό. Τι να κάνουμε, έτσι ήρθαν τα πράγματα.

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Το βασικό αντικείμενο της δυτικής φιλοσοφίας, αρχαίας και νεώτερης, είναι η υπόταξη της φύσης, δηλαδή ο εξοβελισμός του θανάτου, η επίτευξη της σωματικής αθανασίας. Όλοι σχεδόν οι φιλόσοφοι υποστήριξαν μια άποψη, άλλοι με τρόπο φανερό κι άλλοι με τρόπο υπαινικτικό. Άλλοι υποστήριξαν ότι η Κυριαρχία πάνω στη φύση είναι εφικτή και θέμα χρόνου κι άλλοι πως είναι ανέφικτη. Αναπόφευκτα, ήρθε στο προσκήνιο το ζήτημα της ισχύος: ποιος είναι, ποιος μπορεί να είναι πιο ισχυρός, εγώ, ο Κύριος, ή η Φύση;

Η ισχύς πήρε πολλά ονόματα – ένα από αυτά είναι και το ύψος και το υψηλό.Η συσχέτιση ισχύος και ύψους πουθενά αλλού δεν είναι τόσο σαφής όσο στο έργο του Καντ, Κριτική της Κριτικής Δύναμης (Κritik der Urteilskraft) που δημοσιεύτηκε το 1790, μεσούσης της Γαλλικής Επανάστασης. Ας διαβάσουμε τι γράφει σχετικά (μετ. Κώστας Ανδρουλιδάκης, εκδ. Ιδεόγραμμα, Αθήνα 2002):

. . . η ακαταμάχητη δύναμη της φύσης μας επιτρέπει να γνωρίσουμε μεν τη φυσική μας αδυναμία, ως φυσικών όντων, συγχρόνως όμως και να ανακαλύψουμε την ικανότητα να κρίνουμε τους εαυτούς μας ως ανεξάρτητους από την ίδια και ακόμη μια υπεροχή επί της φύσης. . . Άρα, η φύση ονομάζεται εδώ υψηλή επειδή απλώς υψώνει τη φαντασία στο να αναπαραστήσει τις περιπτώσεις εκείνες, στις οποίες το πνεύμα μπορεί να κάμει αισθητή  την καθαυτό ανωτερότητα του προορισμού του ακόμη και έναντι της φύσης (σελ. 183-4).

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα.

Υπερκόπωση και γρίπη μ’ έστειλαν για τρεις μέρες στο κρεβάτι και πολύ καλά έκαναν. Το σώμα γνωρίζει καλύτερα από μας: το να υπερεκτιμάς τις δυνάμεις σου καμιά φορά μπορεί να αποβεί και μοιραίο. ‘Αλλωστε,  η αρρώστια είναι ένδειξη υγείας, μόνο οι πεθαμένοι δεν αρρωσταίνουν (και δεν κλάνουν). Και με την αρρώστια-δώρο το σώμα μάς λέει ότι η ζωή δεν διδάσκεται, προσφέρεται.

Το πρώτο εικοσιτετράωρο,  κοιμόμουν είκοσι δυο ώρες. Το δεύτερο, μπόρεσα κι έφαγα ένα πιάτο ριζόσουπα. Το τρίτο, σηκώθηκα να περπατήσω μέσα στο σπίτι, πήρα ένα βιβλίο και πάλι στη φωλιά μου, στο κρεβάτι. Πήρα ένα από τα βιβλία που  μπορώ να το διαβάσω όντας σε ανάρρωση, ένα αριστούργημα: τη Φόνισσα του Παπαδιαμάντη. Η Φόνισσα, η Φραγκογιαννού, είναι ο Παπαδιαμάντης, είμαι εγώ, είσαι εσύ, είμαστε όλοι και όλες. Γιατί ρε μάνα με γέννησες; αναρωτιόμαστε καμιά φορά. Τι θα γίνουν τα παιδιά μας με τα χρόνια που έρχονται, ακούω γονείς να εκφράζουν την ανησυχία τους.  Εάν η ζωή είναι ασήκωτο βάρος, τότε η Φραγκογιαννού από αγάπη προς τη ζωή, δηλαδή καλώς, έπραξε ό,τι έπραξε και καλώς θα πράτταμε και εμείς. Δε φταίει όμως ούτε η μάνα μας ούτε τα χρόνια που έρχονται. Η Φόνισσα είναι μια δριμύτατη κριτική κατά της κοινωνικής αδικίας (η οποία αδικία ξυπνάει την επιθυμία του φόνου)  κι αυτός είναι ο λόγος που η Φόνισσα πνίγεται και δεν κλείνεται στη φυλακή – τα τελευταία λόγια : εύρε τον θάνατον . . . εις το ήμισυ του δρόμου μεταξύ της θείας και της ανθρωπίνης δικαιοσύνης.

Διαβάζουμε και ξαναδιαβάζουμε τα αριστουργήματα (της νεοελληνικής γλώσσας, η Φόνισσα, Ποιος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου {Γ. Βιζυηνός}, Καβάφης)  για δυο λόγους:  για να εντοπίσουμε φλέβες ή ψήγματα σοφίας, ο πρώτος, και ο δεύτερος για να επιβεβαιώσουμε κάποιες απόψεις,  γνώσεις, αντιλήψεις, ιδέες που υποστηρίζουμε – λες και ψάχνουμε για συμμάχους στον αμείλικτο πόλεμο των ιδεών που μαίνεται στις κοινωνίες της Κυριαρχίας όπου ο συσχετισμός ισχύος κάθε άλλο παρά μας ευνοεί.  Όσες φορές κι αν διαβάσεις τον Δον Κιχότη, του Θερβάντες, πάντα κάτι νέο θα εντοπίσεις. Ο Γαργνατούας και ο Πανταγκυέλ του Ραμπελέ, έχω την εντύπωση, ότι μετά τη δεύτερη ανάγνωση και πέρα  αρχίζει να σου προσφέρει τη σοφία του.

Δεν γνωρίζω εάν η αποκήρυξη του διαλόγου με τον Κύριο είναι σοφία ή όχι, είναι πάντως μια άποψη που υποστηρίζω με πάθος και επιχειρήματα. Δεν μπορώ να διανοηθώ πως γίνεται ο Κύριος καπιταλιστής και ο υποτελής Παραγωγός να κάνουν διάλογο!  Και κάθε φορά θυμάμαι τα λόγια του Μπ. Μπρεχτ από τη Μάνα Κουράγιο: ρώτησε ο ψαράς το σκουλήκι, πάμε για ψάρεμα; Μεταξύ αυτών των δύο διεξάγεται ένας πόλεμος: πως είναι δυνατόν να κάνουν διάλογο οι αντίπαλοι όταν αυτό που καθορίζει την έκβαση του πολέμου είναι η ισχύς των όπλων και των ιδεών;  Ακούω και διαβάζω ότι τώρα τελευταία ολοένα και περισσότεροι δεν προσέρχονται στον διάλογο, ή, εάν προσέλθουν, τον εγκαταλείπουν αμέσως, και χαίρομαι πάρα πολύ.

Continue reading →

φίλες και φίλοι καλή σας μέρα

Το ζήτημα της προέλευσης του ορθού λόγου μας ενδιαφέρει διότι υποστηρίζουμε ότι η σημερινή οικτρή παγκόσμια κατάσταση, περιβαλλοντική και κοινωνική, είναι αποτέλεσμα της Κυριαρχίας του ορθού λόγου. Αυτό δεν σημαίνει κατά κανένα τρόπο ότι η σωτηρία μας βρίσκεται στον ανορθολογισμό. Ο ορθός λόγος είναι ένας συγκεκριμένος, ιστορικά διαμορφωμένος,  τρόπος σκέψης αλλά εμείς υποπίπτουμε στο σφάλμα να ταυτίζουμε την σκέψη, ως ικανότητα του ανθρώπου, με τον ορθό λόγο. Ο ορθός λόγος είναι ένας τρόπος σκέψης μιας κοινωνικής ομάδας, των αριστοκρατών, των γαιοκτημόνων δουλοκτητών, του τέλους της αρχαϊκής (700-500)  και των αρχών (500-430)  της κλασικής εποχής, ο οποίος μεταβιβάστηκε από γενιά σε γενιά, μέχρι που έφτασε στον Αριστοτέλη κι από εκεί στη Δύση. Τα κείμενα που έχουν διασωθεί, από την Ιλιάδα μέχρι του Αριστοτέλη, μας επιτρέπουν να εντοπίσουμε τόσο τη γένεση του ορθού λόγου ως συγκεκριμένου και ιδιόρυθμου τρόπου σκέψης όσο και της έκφρασης που τον αποτυπώνει. Αυτό είναι το αντικείμενο της εργασίας μου ορθός λόγος: από την Ιλιάδα στον Αριστοτέλη.

Η ίδια η φράση ορθός λόγος μας παροτρύνει να θέσουμε κάποια ερωτήματα και να αποπειραθούμε να διατυπώσουμε κάποιες απαντήσεις σε αυτά. Πριν εκθέσω αυτά τα  ερωτήματα, θα μου επιτρέψετε να παραθέσω τόσο τις αρχαιότερες μαρτυρίες της φράσης όσο και των συστατικών μερών της – κι αυτό όχι μόνο για να έχουμε μια σαφή και έγκυρη γνώση των αρχαιότερων μαρτυριών της αλλά κυρίως διότι αυτές οι αναφορές εγείρουν τα ερωτήματα.

Η αρχαιότερη μαρτυρία της φράσης ορθός λόγος εντοπίζεται στον Ηρόδοτο, δυο φορές. Στην πρώτη, 2.17,  σημαίνει ‘πραγματικά’, ενώ στη δεύτερη, 6.68, σημαίνει κάτι παραπλήσιο, ‘στ’ αλήθεια’.  Θα κάνω τον κόπο να παραθέσω τις προτάσεις στις οποίες ανήκουν αυτές οι μαρτυρίες. Στη πρώτη, ο Ηρόδοτος γράφει για την Αίγυπτο και λέει: ούρισμα δέ Ασίηι και Λιβύηι οιδαμεν ουδέν εόν ορθωι λόγωι ει μή τους Αιγυπτίων ούρους, δηλαδή, το μόνο πραγματικά [ στα αλήθεια, όντως] σύνορο (ούρισμα)  μεταξύ της Ασίας και της Λιβύης (Αφρικής) καθορίζεται από τα σύνορα της Αιγύπτου. Στη δεύτερη, ο Δημάρατος ρωτάει τη μάνα του, φράσαι μοι την αληθείην, πες μου την αλήθεια, τίς μευ εστί πατήρ ορθωι λόγωι, ποιος είναι πραγματικά, στ΄αλήθεια, ο πατέρας μου;

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε στην Αλικαρνασσό, απέναντι από την Κω, λίγο πριν το 480, το 445/4 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου σχετίστηκε  με τον Περικλή και κυρίως με τον Σοφοκλή,  ήταν κολλητοί, και πέθανε λίγο μετά το 430, μάλλον στους Θουρίους, στην Κάτω Ιταλία, στους οποίους εγκαταστάθηκε μαζί με άλλους Αθηναίους το 444/3. Διαθέτουμε ενδείξεις (υπαινιγμοί του Αριστοφάνη στους ‘Αχαρνής’),  ότι το  425 το έργο του ήταν γνωστό στο αθηναϊκό κοινό. Εάν άρχισε να συγγράφει το έργο του μετά την εγκατάστασή του στην Αθήνα και στους Θουρίους, τότε οι δυο αυτές μαρτυρίες θα πρέπει να χρονολογηθούν μεταξύ του 444 και του 430.

Οι λέξεις ορθός και λόγος μαρτυρούνται για πρώτη φορά στην Ιλιάδα. Το επίθετο είναι μια πολύ αρχαία λέξη και  σημαίνει πάντα (όπως και στην Οδύσσεια) ‘όρθιος’ . Στην Ψ, διαβάζουμε 7 φορές (271, 456, 657, 706, 752, 801, 830) τον εξής στίχο: στη δ’ ορθός, και μυθον εν Αργείοισιν έειπεν: στάθηκε (σηκώθηκε) όρθιος και μίλησε προς τους Αργείους. Είναι βέβαιο ότι κατά τον 5ο αιώνα το επίθετο σημαίνει και όρθιος και σωστός. Εάν λάβουμε υπόψη μας ότι η αρχαιότερη μαρτυρία του επιθέτου όρθιος εντοπίζεται στα Έργα και Ημέραι (650-600 π.Χ.), στ. 290, καιν στην Σαπφώ, όπως θα δούμε παρακάτω, είναι σαφές ότι το ορθός σημαίνει ό,τι και το όρθιος αλλά το ορθός σημαίνει επιπλέον και σωστός, αληθινός, πραγματικός και αυτή η σημασία τείνει να επικρατήσει, χωρίς ποτέ να χαθεί και η πρωταρχική. Θα παραθέσω δυο προτάσεις από τον Ηρόδοτο που θα τις κατανοήσετε εύκολα (2.16, και οι δύο) : ει ουν ημείς ορθώς γινώσκομεν (εάν λοιπόν εμείς σωστά κρίνουμε, εάν είναι σωστή η κρίση μας), ει δέ ορθή έστι η γνώμη των Ιώνων (εάν είναι σωστή η γνώμη, η άποψη των Ιώνων).  Εάν στην Ιλιάδα το ορθός σημαίνει όρθιος και στον Ηρόδοτο σημαίνει σωστός, αληθινός, πραγματικός, τότε η σημασιολογική μετεξέλιξη του επιθέτου θα πρέπει να εκτυλίχτηκε μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα. Μπορούμε να εντοπίσουμε τις αρχαιότερες μαρτυρίες του επιθέτου ορθός με τη σημασία σωστός;

Μπορούμε αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας – θα ασχοληθούμε με αυτό το θέμα αργότερα.  Η σημασία ‘σωστός’ μας ωθεί να θέσουμε τα πρώτα ερωτήματα: γιατί, κάτω από ποιες συνθήκες το επίθετο ορθός (όρθιος) απόκτησε τη σημασία πραγματικός, αληθινός, σωστός, δίκαιος;Γιατί η όρθια στάση να είναι ταυτόσημο της δικαιοσύνης και της αλήθειας; Ποιος είναι σωστός, δίκαιος, αληθινός, πραγματικός όταν είναι όρθιος; Η γυναίκα; Το παιδί; Ο άνδρας; Και ποιος άνδρας; Ο φτωχός ή ο πλούσιος;

Τα ερωτήματα αυτά, από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω, δεν έχουν διατυπωθεί και επομένως  δεν έχουν απαντηθεί.

Continue reading →