φίλες και φίλοι, καλή μας μέρα, καλή μας εβδομάδα, καλό μας μήνα, ευτυχές το νέο έτος, το οποίο αρχίζει κάθε μέρα
Ζω δυο απορίες.
Ως συνεπές μέλος του ‘Συνδέσμου για την κατάργηση του ρήματος Έχω’ δεν μπορώ να γράψω ‘ έχω δύο απορίες ‘ ή ακόμα και ‘ζω με δύο απορίες’. Ζω δυο απορίες, επί του
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η αναμονή και η προσδοκία της κοινωνικής έκρηξης από πολλούς και πολλές μας παρωθεί να ασχοληθούμε με τη μεταφορά και τη λατρεία της έκρηξης και να αναρωτηθούμε εν τέλει τι είναι αυτή η κοινωνική έκρηξη. Η έννοια της έκρηξης έχει αποικίσει το δυτικό φαντασιακό ήδη από τις πρώτες
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Υποστηρίζω, φίλες και φίλοι, ότι ο 21ος αιώνας, και ο 22ος ασφαλώς, θα είναι μια πολύ ταραγμένη περίοδος του δυτικού πολιτισμού, της σημερινής Οικουμένης, της Γης δηλαδή που έγινε οίκος, ένα φρούριο όπου οι φρουριοκράτες Κύριοι (η λέξη bourgeois σημαίνει ‘φρουριοκράτης’) επιτηρούν
φίλες κε φίλοι, καλή σας μέρα
Τους τελευταίους μήνες έχω πέσει με τα μούτρα στη μελέτη του Μεσαίωνα, για τον οποίον τα διαβάσματά μου είναι παντελώς ανεπαρκή. Κείμενα, ιστορίες, ειδικές μελέτες – ό,τι βρεθεί μπροστά μου. Με ενδιαφέρει να εντοπίσω τη σχέση κάθε τρόπου παραγωγής που συγκροτούν τον δυτικό πολιτισμό με τον προηγούμενο και τον επόμενο. Ποια είναι η σχέση του δουλοκτητικού
Ο Τσάρλς άναψε το πούρο, φύσηξε το καπνό σηκώνοντας ελαφρά το κεφάλι προς το ταβάνι και είπε: Γουίλιαμ, εάν το γέλιο προηγείται της ομιλίας και η φαντασίωση της φαντασίας, θα πρέπει να αναζητήσουμε μια σχέση ανάμεσα στο γέλιο και τη φαντασίωση. Εμφανίστηκαν την ίδια πάνω κάτω εποχή ή το ένα προηγείται σαφέστατα του άλλου; Ο Γουίλιαμ περίμενε την ερώτηση του Τσάρλς για να ανάψει το πούρο του, όπως και έκανε. Ο Σίγκμουντ και ο Μαρκήσιος δεν περίμεναν τίποτα, εκτός βέβαια από το μπουκάλι με το κονιάκ. Τσάρλς, είπε χαμηλόφωνα ο Γουίλιαμ, έχω την εντύπωση ότι κρυώνω. Ο Τσαρλς έστρεψε το κεφάλι του προς το τζάκι, πετάχτηκε από τη πολυθρόνα του και έριξε δυο μεγάλα κούτσουρα πάνω σε μια νεκροζώντανη φλόγα. Άκουσε τον Μαρκήσιο να του λέει: Τσάρλς, μια που σηκώθηκες, δεν φέρνεις και λίγη αμόλυβδη; Ο Τσάρλς κάθισε στη πολυθρόνα του και του είπε. Πονάνε τα πόδια μου, να πας να το πάρεις. Ο Μαρκήσιος πήγε να ρωτήσει “Σίγκμουντ, θα πας;” αλλά το μετάνιωσε και σηκώθηκε βαριεστημένα. Έσυρε τα πόδια του προς το μπαρ και επέστρεψε με το μπουκάλι στο αριστερό του χέρι, με το πούρο στο δεξί. Γέμισε το ποτήρι του και ήπιε. Γουίλιαμ, είπε, κάτι ήθελες να μας πεις. Ο Γουίλιαμ ρούφηξε το πούρο, φύσηξε το καπνό και είπε: Προτείνω να εγκαταλείψουμε τη μέθοδο των υποθέσεων – έχει αποτελέσματα αλλά οδηγεί σε αδιέξοδο. Θα προτιμούσα να μιλήσω με προφανείς βεβαιότητες. Και οι βεβαιότητες αυτές είναι τρεις. Ξερόβηξε κι άπλωσε το χέρι του να πιάσει το ποτήρι. Ο Σίγκμουντ, γάτα, αντιλήφθηκε τις προθέσεις του Γουίλιαμ την ώρα που ο εγκέφαλος έδωσε τη διαταγή στο χέρι να κινηθεί, πήρε το μπουκάλι και έχυσε 17 ml κονιάκ στο ποτήρι. Ο Γουίλιαμ τον ευχαρίστησε, ήπιε μια γουλιά και είπε: Βεβαιότητα πρώτη: είμαστε το μόνο ζώο που γνωρίζει ότι θα πεθάνει. Αποκτήσαμε συνείδηση όταν μάθαμε ότι θα πεθάνουμε. Βεβαιότητα δεύτερη: όταν, για κάποιο λόγο, σταθήκαμε όρθιοι, δεν γνωρίζαμε ότι θα πεθάνουμε. Βεβαιότητα τρίτη: η τρίτη βεβαιότητα θα πρέπει να βρίσκεται μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης. Όπως οι βιταμίνες βρίσκονται ανάμεσα στις αλφαμίνες και τις γαμαμίνες, σχολίασε χαμογελώντας ο Μαρκήσιος. Περίμενε να γελάσουν αλλά δεν γέλασε κανείς – τον στραβοκοίταξαν μόνο. Όταν αρχίσαμε να γελούμε, γνωρίζαμε ότι θα πεθάνουμε; ρώτησε ο
– Φωνάζει; Γιατι φωνάζει;
– Επειδή μιλάμε και κάνουμε φασαρία.
– Όλα τα παιδιά;
– Όλα, μπαμπά. Εκτός από τα τρία μουσουλμανάκια.
– Δεν κάνουν φασαρία τα μουσουλμανάκια;
– Όχι. Αλλά μόλις όμως χτυπήσει το κουδούνι χτυπιούνται και κλωτσιούνται.
– Και τι κάνετε όταν φωνάζει;
– Σταματάμε για λίγο και μετά αρχίζουμε πάλι.
– Κι εσύ μιλάς και φωνάζεις;
– Κι εγώ, ρε μπαμπά, τί είμαι εγώ να μη μιλάω και να μη κάνω φασαρία;
– Τη λυπάσαι τη Κυρία όταν φωνάζει και κοκκινίζει;
– Δε ξέρω.
– Δε μου λες, Αποστολία, τι σου αρέσει πιο πολύ, να παίζεις και να μιλάς με τα άλλα τα παιδιά ή να είσαι ακίνητη στην καρέκλα και να μη μιλάς;
– Μπαμπά, το αγαπημένο μου μάθημα είναι η γυμναστική γιατί είμαστε έξω και τρέχουμε και παίζουμε.
φίλες και φίλοι, καλημέρα σας
Δεν θυμάμαι που το διάβασα και ποιος το είπε: η ιστορία σε κάνει να πεινάσεις – για έρευνα εννοείται. Μιας και το βιβλίο για τις πρώτες μέρες της αγοράς, του εμπορεύματος και του χρήματος θα αργήσει να ολοκληρωθεί, εάν ποτέ ολοκληρωθεί ασφαλώς, σκέφτηκα να εκθέσω άκρως συνοπτικά, με ένα πρωινό σημείωμα, τα βασικά συμπεράσματα στα οποία έχω καταλήξει, να εκθέσω δηλαδή την κεντρική ιδέα της έρευνας. Αλλά, το ‘άκρως συνοπτικά’ μπορεί να είναι μια πρόταση – από κει και πέρα ανοίγει η όρεξη και όντως μου άνοιξε. Αποφάσισα λοιπόν να ανασυντάξω τις δυνάμεις μου και να προσεγγίσω το ζήτημα που με απασχολεί διεξοδικότερα, αφού εκθέσω άκρως συνοπτικά την άποψή μου: η γένεση της αγοράς, του εμπορεύματος και του χρήματος για πρώτη φορά στον δυτικό πολιτισμό πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της εξάπλωσης και γενίκευσης της δουλείας, του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής, ο οποίος ήταν μια επινόηση των ποιμένων της γεωμετρικής εποχής που εγκατέλειψαν την εκτροφή των ζώων και στράφηκαν προς την καλλιέργεια της γης με την χρησιμοποίηση ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού δούλων. Προς το τέλος της αρχαϊκής εποχής (700-500), δούλους βρίσκουμε όχι μόνο στα μεγάλα κτήματα των γαιοκτημόνων αλλά και στα μεσαίας και μικρής έκτασης, στις βιοτεχνίες (κυρίως κεραμεικής και μεταλλοτεχνίας), στα μεταλλεία, στα σπίτια και στη δημόσια διοίκηση.
Πιθανόν κάποιοι και κάποιες να δυσφορούν με την εμμονή μου για τη δουλεία, με την ενασχόλησή μου για την προέλευση του δουλοκτητικού τρόπου παραγωγής, για την συσχέτιση των πολλών και καινοφανών θεσμών που εμφανίστηκαν κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή με τη δουλεία. Ας δυσφορούν. Δεν συμμερίζομαι, κατά κανένα τρόπο, την ιδεολογία της ελληνικής ιδιαιτερότητας, της ιδιαιτερότητας του ελληνικού πολιτισμού, δηλαδή της ελληνικής φυλής. Ο απόηχος του ρατσισμού του 19ου (και του 20ού) αιώνα είναι σαφέστατος. Continue reading
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Εάν φτωχός στο Περού είναι αυτός που δεν έχει παπούτσια και στην Ελλάδα αυτός που δεν έχει αυτοκίνητο, ένας δικανικός λόγος του Ισοκράτη*, ο ‘Υπέρ αδυνάτου’, που γράφτηκε στα μέσα στου 4ου π. Χ. αιώνα, μας ενθαρρύνει να εικάσουμε ότι φτωχός στην Αθήνα εκείνη την εποχή ήταν αυτός που δεν είχε τουλάχιστον έναν δούλο. Ένας Αθηναίος πολίτης κατηγορεί κάποιον άλλον ότι δεν είναι αδύναμος και ότι κακώς παίρνει επίδομα απορίας. Ο κατηγορούμενος υπερασπίζεται τον εαυτό του και λέει ότι είναι τόσο φτωχός που δεν μπορεί να αγοράσει έναν δούλο για να τον φροντίζει. Δεν θα εκινείτο λοιπόν στη σφαίρα της εικοτολογίας εάν διαπιστώναμε ότι δεν θα υπήρχε σπίτι που να μην κατέχει τουλάχιστον έναν δούλο.
Η κατάσταση αυτή ήταν το αποτέλεσμα μιας μακραίωνης διαδικασίας που άρχισε κατά το τέλος της γεωμετρικής (750-700) και τις αρχές της αρχαϊκής εποχής (700-500). Μας επιτρέπεται λοιπόν να εικάσουμε ότι από το 750 μέχρι το 350 ο αριθμός των δούλων που χρησιμοποιούνταν στην παραγωγή, στις οικιακές εργασίες και στις δημόσιες υπηρεσίες αυξάνει διαρκώς. Είμαστε βέβαιοι ότι οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν δούλους ήταν οι ποιμένες που εγκατέλειψαν την εκτροφή των ζώων και στράφηκαν στην καλλιέργεια της γης, και έγιναν τελικά γαιοκτήμονες δουλοκτήτες. Είμαστε επίσης βέβαιοι ότι η δουλεία υπήρχε κατά την εποχή της επικράτησης του ποιμενικού τρόπου παραγωγής (υπομυκηναϊκή και γεωμετρική εποχή), τόσο σε λανθάνουσα μορφή (η κατάσταση των γυναικών) όσο και σε καθαρή, μόνο που οι δούλες ήταν πολύ περισσότερες από τους δούλους και αυτό οφείλεται στην ιδιομορφία του ποιμενικού τρόπου παραγωγής: η εκτροφή των ζώων απαιτεί λίγα εργατικά χέρια, η επεξεργασία όμως των προϊόντων και οι οικιακές εργασίες πολύ περισσότερα, εργασίες που τις έφερναν σε πέρας οι γυναίκες.
Και ενώ ο αριθμός των ανδρών δούλων αυξάνει διαρκώς από το 750 μέχρι το 350, ταυτόχρονα αυξάνει και η ποσότητα των νομισμάτων που κυκλοφορούν στις ελληνικές πόλεις. Δεν ξέρω τι κάνουν οι άλλοι αλλά εγώ δεν μπορώ να μην συσχετίσω αυτές τις δύο διαδικασίες. Δεν μπορεί αυτά τα δύο φαινόμενα να είναι άσχετα μεταξύ τους. Θα πρέπει λοιπόν να μελετήσουμε αυτά τα δύο φαινόμενα και να επιχειρήσουμε να τα συνδέσουμε. Πριν παραθέσω τα συμπεράσματα στα οποία έχω καταλήξει, θα ήθελα να στρέψω την προσοχή μου στο εξής ζήτημα: Γιατί οι γαιοκτήμονες και στη συνέχεια και άλλα κοινωνικά στρώματα στράφηκαν με τέτοια ζέση στην απόκτηση και χρήση των δούλων;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Έχετε διαβάσει την Αγαπημένη της Τόνι Μόρισον;
‘Γονατισμένοι [46 σκλάβοι] στην ομίχλη, περίμεναν το καψόνι κάποιου φρουρού, ή δύο, ή τριών. Ή ίσως να το ‘θέλαν όλοι. Να το ‘θελαν από έναν συγκεκριμένο κρατούμενο ή από κανέναν – ή απ’ όλους.
-Πρωινό; Θες πρωινό, αράπη;
-Μάλιστα, Κύριε.
-Πεινάς, αράπη;
-Μάλιστα, Κύριε.
– Ορίστε.
Συχνά ο γονατισμένος άντρας προτιμούσε μια βολή στο κεφάλι προκειμένου να πάρει μαζί του στον Ιησού, ως αντίτιμο ίσως, ένα κομματάκι πόσθης. Αυτό δεν το ‘ξερε τότε ο Πωλ Ντη. Κοίταζε τα παράλυτα χέρια του, μύριζε το φρουρό, άκουγε τους σιγανούς γρυλισμούς του, τόσο όμοιους με των περιστεριών, καθώς στεκόταν μπροστά σ’ αυτόν που γονάτιζε μες την ομίχλη στα δεξιά του. Σίγουρος ότι θα ήταν η σειρά του, αναγούλιασε – μη βγάζοντας τίποτα. Ο φρουρός που παρατηρούσε του τσάκισε τον ώμο με το όπλο και ο απασχολημένος με τον άλλο φρουρός αποφάσισε να παραλείψει προς το παρόν τον καινούργιο, αρκεί το παντελόνι και τα παπούτσια του να μην λερώνονται από νέγρικα ξερατά’.
Το λήμμα τσιμπουκώνω δεν θα το διαβάσετε σε κάνενα λεξικό. Ούτε το τσιμπούκωμα. Στο απόσπασμα που παρέθεσα, η Μόρισον περιγράφει πως οι λευκοί φρουροί τσιμπούκωναν τους νέγρους κρατούμενους. Δεν υπάρχουν
