φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΔΕΧΟΜΑΣΤΕ, αυτό μας λένε οι παλαιοντολόγοι,  τους πιστεύουμε, ότι ο άνθρωπος ο σοφός ζει και υπάρχει πάνω στον πλανήτη εδώ και 300.000 χρόνια, πάνω κάτω. Δεχόμαστε επίσης ότι τα 290.000 χρόνια τα ζήσαμε ως τροφοσυλλέκτες – κυνηγοί, σε ολιγομελείς συμβιωτικές ομάδες, ότι οι κοινωνίες μας σε αυτό το χρονικό διάστημα ήταν κοινωνίες άυλου κοινωνικού πλούτου, αναπαράγονταν δηλαδή χάριν των σχέσεων με τη φύση και με τους άλλους και με τις εμπειρίες και τις γνώσεις που προέκυπταν από αυτές τις σχέσεις, ότι  δεν υπήρχαν τάξεις και κράτος, και ότι, όταν πολεμούσαμε, δεν πολεμούσαμε συχνά, δεν πολεμούσαμε για να αρπάξουμε υλικό πλούτο, γη ή ανθρώπους αλλά ήταν κυρίως μια ανδρική ομαδική δραστηριότητα εκτόνωσης του άγχους και της επιθετικότητας, ότι οι μάχες διαρκούσαν λίγο και δεν ήταν πολύνεκρες. Γνωρίζοντας όλα αυτά, δεν γίνεται να μην αναρωτηθούμε: μα πώς φτάσαμε στην ατομική βόμβα, πώς με ένα και μόνο βλήμα μπορέσαμε να καταστρέψαμε μια μεγάλη πόλη και εξοντώσαμε τους περισσότερους κατοίκους της και μετά από τρεις μέρες το ξανακάναμε, πώς πήγαμε στο Φεγγάρι, πώς φτιάξαμε ρομπότ που σκέφτονται, κινούνται και μιλούν σαν εμάς – αν και όχι ακριβώς σαν εμάς; Τι συνέβη στο παρελθόν, πότε ακριβώς, πού, απο ποιους και φτάσαμε στη σημερινή κατάσταση της  λεηλασίας και της καταστροφής της φύσης και στο σημείο να μην αποκλείουμε το ενδεχόμενο της εξαφάνισής μας μετά από ένα ή δύο αιώνες –  ή και νωριτερα; Πώς φτάσαμε στο σημείο σήμερα να αντιμετωπίζουμε τόσο πολλά και οξυμένα παγκόσμια προβλήματα, όσο ποτέ άλλοτε,  που παραμένουν άλυτα, γίνονται περισσότερα και συνεχώς επιδεινώνονται; Αυτό είναι το κομβικό σύνθετο  ερώτημα που εγείρει η ιστορία του ανθρώπου του σοφού.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΠΡΙΝ τριάντα χιλιάδες χρόνια, κάποιοι πρόγονοι μας, που δεν ήταν ούτε πρωτόγονοι ούτε άγριοι ούτε καθυστερημένοι ούτε απολίτιστοι, χρησιμοποιούσαν ως εργαλείο κυνηγιού, μπορεί και ως όπλο, το β λ ή μ α –  ακόντιο, βέλος τόξου, βέλη φυσοκάλαμου, πέτρα σφενδόνας , πιθανώς κι άλλα –  και ζ ω γ ρ ά φ ι ζ α ν  στα τοιχώματα των σπηλαίων της δυτικής Ευρώπης αλλά και αλλού ζώα που κυνηγούσαν, ανθρώπινες μορφές παράξενες, κυνηγούς και αποτύπωναν σημάδια της παλάμης τους, των χεριών τους, της ύπαρξής τους. Μετά από τριάντα χιλιάδες χρόνα, το απλό βλήμα των κυνηγών και πολεμιστών προγόνων μας, με το οποίο μπορεί και να πετυχαίναν κάποιο θηράματά τους, να το τραυματίσουν και να το ακολουθήσουν μέχρι να εξαντληθεί, έγινε α τ ο μ ι κ ή   β ό μ β α , με την οποία κάποιοι άνθρωποι σοφοί μπόρεσαν με ένα μόνο βλήμα να καταστρέψουν μια μεγάλη πόλη και να εξοντώσουν  όλους τους κατοίκους της. Μόνο με ένα βλήμα! Απίστευτο επίτευγμα! Και το επανέλαβαν! Η  ζ ω γ ρ α φ ι κ ή  όμως παρέμεινε ζωγραφική: χρώματα, πινέλα, μια επιφάνεια, ένας ή περισσότεροι ζωγράφοι, βραδύτητα, φαντασία, πολύς χρόνος, για να δημιουργηθεί κάτι το οποίο δεν είναι και πολύ χρήσιμο και απαραίτητο, δεν συμβάλλει στην αναπαραγωγή του είδους, του ατόμου και της κοινωνίας – θα μπορούσαμε να ζήσουμε και χωρίς αυτό.  Το μόνο που άλλαξε, που άλλαζε,  ήταν η επιφάνεια: από τα τοιχώματα των σπηλαίων στα μεγάλα αγγεία, στους τοίχους των σπιτιών και των ναών, στα σεντόνια και στα ρούχα, στους πίνακες και τις μεγάλες επιφάνειες των πολυκατοικιών (γκράφιτι). Γιατί όμως και πώς, από ποιους το βλήμα έγινε ατομική βόμβα ενώ η ζωγραφική παρέμεινε ζωγραφική; Υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ ατομικής βόμβας και ζωγραφικής; Προοδεύσαμε που βελτιώσαμε και κάναμε το δόρυ του Αχιλλέα ατομική βόμβα; Παραμένουμε καθυστερημένοι που η ζωγραφική παραμένει ζωγραφική;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΤΗΝ αρχή, μας λέει η αρχαία ελληνική μυθολογία, υπήρχε το Χάος, το κενό, το χαίνον διάστημα, το απολύτως χωρίς όρια, κατά συνέπεια, το ασαφές, το ασταθές. Μετά  εμφανίστηκε η Γαία, που δεν είναι η Γη αλλά το αιώνιο και ακλόνητο βάθρο, πάνω στο οποίο ερείδονται όλα τα πράγματα – “πάντων εδος ασφαλές αιεί”,  διαβάζουμε στην Θεογονία (Ησίοδος). Είναι σαφής η διάκριση μεταξύ κενού και πληρότητας, αστάθειας και σταθερότητας, ανυπαρξίας και ύπαρξης ορίων. Από το Χάος προήλθε ο Έρεβος και η Νύχτα, αρσενικού γένους το ένα, θηλυκού το άλλο. Άλλο το αρσενικό, άλλο το θηλυκό. Από την ένωσή τους γεννήθηκαν ο Αιθέρας, το φως του διαστήματος, και η Ημέρα, το φως της γήινης ατμόσφαιρας. Από το Σκοτάδι προήλθε το Φως, Σκοτάδι από τη μια, Φως από την άλλη –  άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Η Γαία γέννησε τον Ουρανό, από την ένωση των οποίων προήλθε ο Ωκεανός, ο ποταμός των ποταμών, η θάλασσα (Πόντος), η Γη και άλλα πολλά, μεταξύ των οποίων και ο Κρόνος, ο ευφυέστερος από όλους τους γιους της. Η σύγκρουση μεταξύ Ουρανού και Γαίας, μεταξύ αρσενικού και θηλυκού,  είναι διαρκής, οξύτατη, βίαιη και ανειρήνευτη. Εν τω μεταξύ, η Νύχτα, η κόρη του Χάους, η κόρη της αστάθειας, γεννά τον Θάνατο, τον Υπνο, την Φιλότητα (Αγάπη), το οδυνηρό Γήρας και την ταραχώδη Έριδα. Η Έριδα γεννά τον Πόνο, τη Λύπη, τις Μάχες και τον Όρκο.

Continue reading →

” Όταν θα έχει γίνει η αυτοψία του Τρίτου παγκόσμιου πολέμου από τους ιστορικούς του 21ου αιώνα –  εάν παρ΄ όλα αυτά ο αιώνας αυτός μπορέσει να έχει την πολυτέλεια των ιστορικών  –  θα ανακαλυφθεί αναμφίβολα ένα πλήθος αισθητά σημαντικώτερο  –  αναλογικά με το γεγονός –  τεράστιων ανοησιών που θα έχουν διαπραχθεί και από τις δύο μεριές.”

Κορνήλιος Καστοριάδης, Μπροστά στον πόλεμο (Devant la guerre, 1981)

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ και αύριο θα κάνουμε μια παρένθεση και θα ασχοληθούμε με τον Κ. Καστοριάδη, μου το ζήτησε φίλος (φίλος φίλος, όχι από το fb) κι αφού μου το ζήτησε θα το κάνω. Αύριο θα ασχοληθούμε για την αμηχανία του Κ. Καστοριάδη μπροστά στην αρχαία σπαρτιάτικη κοινωνία. Και θα επανέλθω να συνεχίσω την ιστορία της Ιλιάδας.

ΤΟ 1981 δημοσιεύτηκε στη Γαλλία το βιβλίο του Κ. Καστοριάδη Devant la guerre, το οποίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 1986 (εκδ. Ύψιλον, μετ. Ζωή Χριστοφορίδου – Καστοριάδη) με τον τίτλο Μπροστά στον πόλεμο. Το βιβλίο αυτό χάθηκε, δεν το μνημονεύει κανένας από τους αναγνώστες, μελετητές και οπαδούς του φιλοσόφου, από τους πολλούς που υπάρχουν στην Ελλάδα. Ο λόγος είναι προφανής: στο βιβλίο αυτό, στο πρώτο κεφάλαιο δηλαδή, ο Καστοριάδης διατυπώνει πολλές προβλέψεις (διατυπώνει τη γνώμη του, αφού στην πολιτική μόνο γνώμες μπορούμε να διατυπώνουμε, όπως λέει), μόνο που μέχρι που πέθανε, το 1996, ούτε μία πραγματοποιήθηκε. Η μόνη που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τα επόμενα τέσσερα χρόνια, μέχρι το 2000, ήταν αυτή του Τρίτου Παγκοσμίου πολέμου αλλά ούτε αυτή πραγματοποιήθηκε. Αυτό το συμπέρασμα συνάγεται από το απόσπασμα που παρέθεσα ως προμετωπίδα.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΑ drones είναι ένα σημείο συνάντησης, σύγκλισης δύο επιθυμιών του Κυρίου. Η μία είναι εμφανής, η άλλη καλυμμένη. Η πρώτη είναι εμφανής γιατί έχει εκπληρωθεί. Η δεύτερη δεν έχει εκπληρωθεί –  και δεν πρόκειται. Η πρώτη είναι ένα παυσίπονο, μια παρηγοριά για τη δεύτερη. Ποιες όμως είναι αυτές οι επιθυμίες;

Η πρώτη είναι η επιθυμία απεξάρτησης του Κυρίου από τους Υποτελείς. Ο Κύριος υπάρχει και ζει γιατί συνάπτει μια σχέση με τους Υποτελείς, άλλοτε χρησιμοποιώντας βία κι άλλοτε την πειθώ, τη συναίνεση –  ή και τα δύο μαζί. Η βία όμως έχει το προβάδισμα. Είναι προϋπόθεση, χωρίς αυτήν δεν μπορεί να υπάρξει η κυριαρχική σχέση. Το ότι συνάπτει σχέση το φέρει βαρέως. Τον ενοχλεί πολύ η σύναψη των σχέσεων αλλά δεν μπορεί να κάνει απολύτως τίποτα. Κάθε σχέση, κάθε εξάρτηση δηλαδή,  είναι περιορισμός της ισχύος Του. Και εδώ βρίσκεται μια κομβική αντίφαση: επιθυμεί την διαρκή αύξηση της ισχύος του εντός μιας σχέσης!

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ το εντονότερο, το κομβικό, το κεντρικό χαρακτηριστικό του δυτικού πολιτισμού, άλλως, της δυτικής Κυριαρχίας, είναι η επιθυμία της αύξησης της ισχύος, αυτό θα είναι και το εντονότερο χαρακτηριστικό, το βαθύ περιεχόμενο της δυτικής φιλοσοφίας, της φιλοσοφίας του δυτικού Κυρίου. Το χαρακτηριστικό αυτό εμποτίζει κάθε πεδίο, κάθε πρακτική, κάθε έκφραση της Κυριαρχίας. Όταν λέμε ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, θέλουμε να πούμε και το λέμε ότι η επιθυμία αυτή είναι πανταχού παρούσα. Η επιθυμία του Κυρίου να πραγματοποιήσει την επιθυμία αύξησης της ισχύος, να επιτύχει την απόλυτη ισχύ,  έχει δύο όρια. Το όριο της παντελούς απώλειας της ισχύος και το όριο της παντελούς αύξησης της ισχύος. Το πρώτο όριο εμφανίζεται με τη μορφή του Θανάτου, του Χάροντος, της απώλειας ήτοι της ζωής, του πλούτου, της φήμης·  το δεύτερο όριο με τη μορφή του Θεού, της φαντασιακής ικανοποίησης της επιθυμίας υπερνίκησης του Θανάτου, της επίτευξης της σωματικής αθανασίας. Μεταξύ αυτών των δύο ορίων υπάρχουν δύο τάσεις, δύο διαδικασίες – αυτές της αύξησης και της μείωσης της ισχύος. Τα αποτελέσματα αυτών των δύο διαδικασιών εμφανίζονται άλλοτε ως φθορά, απώλεια, ήττα, αιχμαλωσία κι άλλοτε ως νίκη, υπεροχή, θρίαμβος.

Η εμμένεια της επιθυμίας αύξησης της ισχύος είναι μια διαρκής παραπομπή στην Ήττα (ηκ-ja:διαδικασία [ ja] της μείωσης [ηκ-] – πρβλ. ήσσων: λιγότερος, μικρότερος!), είναι μια αέναη υπενθύμιση της ‘Ηττας. Εάν ξεχάσουμε την Ήττα, τη μείωση της ισχύος, δεν θα επιθυμούμε την αύξησή της· με άλλα λόγια, εάν ξεχάσουμε, λησμονήσουμε τον Θάνατο, θα λησμονήσουμε και την επιθυμία της αθανασίας, θα λησμονήσουμε τον Θεό. Όσο ο Κύριος επιθυμεί, δεν λησμονεί: αυτή είναι η Αλήθεια, φίλες και φίλοι. Αλήθεια για τον Κύριο σημαίνει: δεν λησμονώ την Ήττα, δεν λησμονώ τον Θεό, τη σωματική αθανασία, δεν λησμονώ τα όρια της μείωσης και της αύξησης της ισχύος. Αλήθεια < αληθής <α-ληθ-ής, πρβλ. λήθη, έλαθον: λησμόνησα, ξέχασα, μου διέφυγε, αστόχησα!

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΙΧΑ μάθει στο σχολείο ότι η θεά Δήμητρα και ο θεός Διόνυσος (Δημήτηρ και Διώνυσος στην Ιλιάδα) δεν συγκαταλέγονταν μεταξύ των δώδεκα θεών του Ολύμπου. Πριν λίγα λεπτά της ώρας ψάχνοντας στο διαδίκτυο είδα με έκπληξη ότι η θεά Δήμητρα είναι μία των δώδεκα θεών. Μεγάλο, αδιανόητο ατόπημα. Γιατί είναι ατόπημα; Ποιος θεός απομακρύνθηκε και τη θέση του πήρε η Δήμητρα; Γιατί αυτή και όχι ο Διόνυσος;

ΓΙΑΤΙ είναι ατόπημα; Οι θεοί του Ολύμπου είναι όλοι συγγενείς μεταξύ τους. Όποιος κι όποια δεν είναι συγγενής με αυτούς, δεν ανήκει σε αυτούς, είναι ξένος ή ξένη (ή εχθρός ή φιλοξενούμενος). Η Δήμητρα δεν έχει την παραμικρή συγγενική σχέση με τους θεούς του Ολύμπου. Ο Διόνυσος όμως έχει – κι όμως, προτιμήθηκε η Δήμητρα όχι ο Διόνυσος! Όπως δημιουργήθηκε συγγενική σχέση του Διονύσου με τον Δία, επινόηση ασφαλώς, κατά τον ίδιο τρόπο θα μπορούσε να δημιουργηθεί και για την Δήμητρα. Κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε.

ΕΑΝ ρίξουμε μια προσεκτική ματιά στις συγγενικές σχέσεις των θεών του Ολύμπου, θα παρατηρήσουμε ότι οι περισσότερες συγγενικές  σχέσεις είναι επινοήσεις. Οι δώδεκα θεοί του Ολύμπου είναι μια διευρυμένη οικογένεια. Πριν εξετάσουμε προσεκτικά τις σχέσεις μέσα σε αυτήν την οικογένεια, ας θέσουμε τα παρακάτω ερωτήματα. Πότε διαμορφώθηκε, πότε ολοκληρώθηκε η διαμόρφωση αυτής της οικογένειας; Από ποιους έγινε; Ποιες είναι οι πηγές μας; Ποιοι λάτρευαν τους δώδεκα θεούς; Και τι σημαίνει αυτή η λατρεία;

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΝΑ μέρος της μελέτης Η γένεση του θεού θα έχει τον τίτλο Η Ισχύς. Μερικά από τα κεφάλαια αυτού του μέρους θα είναι: το λεξιλόγιο της  Ισχύος, η λατρεία της Ισχύος, η επιθυμία της διαρκούς αύξησης της ισχύος  –  η επιθυμία αυτή, θα υποστηρίξω, είναι  το κομβικό, το χαρακτηριστικό γνώρισμα της δυτικής Κυριαρχίας, του αρχαίου ελληνικού, του δυτικού πολιτισμού. Εάν δούμε από αυτή την οπτική γωνία τη γένεση της φιλοσοφίας, λόγου χάριν, θα έχουμε παρά πολλά και πολύ ικανοποιητικά αποτελέσματα – θα κατανοήσουμε την εμφάνιση της φιλοσοφίας όσο και όπως δεν έχει κατανοηθεί μέχρι τώρα. Γι αυτό το ζήτημα όμως μια άλλη μέρα.

ΜΙΑ από τις πηγές που θα ερευνήσω θα είναι η γλώσσα. Η αρχαία ελληνική γλώσσα διαθέτει ένα πλουσιότατο λεξιλόγιο για την ισχύ, το σθένος, τη ρώμη, τη δύναμη και δεν μας επιτρέπεται να μην αναρωτηθούμε γιατί αυτό το λεξιλόγιο να είναι τόσο πλούσιο, εάν σκεφτούμε επιπλέον ότι το λεξιλόγιο της αγάπης, της ειρήνης, της φιλίας είναι τόσο φτωχό. Το λεξιλόγιο της Ισχύος μας δείχνει ότι η ισχύς και η βία εμπότιζε σε τέτοιο βαθμό την καθημερινή ζωή ώστε η λέξη βίος να δηλώνει την κοινωνική ζωή που έχει αποικιστεί από την βίαν, που η αρχική σημασία του όρου ήταν ισχύς. Την εκτιμούσαν τόσο πολύ την βίαν, την ισχύ, ώστε πολύ συχνά, όπως διαβάζουμε στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια,  δεν έλεγαν Πρίαμος, Ηρακλής, Διομήδης, Έλενος αλλά βίη Πριάμοιο, βίη Ηρακλήος, βίη Διομήδεος, βίη Ελένοιο. Για να κατανοήσουμε πλήρως αυτή την πρακτική: αντί να λέγαμε σήμερα  συνάντησα τον Νικόλα, θα λέγαμε, και θα ήταν απολύτως ταυτόσημο, συνάντησα την ισχύ του Νικόλα! 

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΙΝΑΙ επιστήμη η Ιατρική; Αυτό το ερώτημα εγείρει η φιλοσοφία της Ιατρικής και απαντά. Γιατί όμως και πότε διατυπώθηκε αυτό το ερώτημα; Πώς εμφανίζεται η φιλοσοφία της Ιατρικής; 

ΜΕΧΡΙ τα μέσα του 19ου αιώνα δεν υπήρχε καμία αμφιβολία ότι η Ιατρική είναι επιστήμη, με θεμελιωτή της τον Ιπποκράτη. Από τα μέσα όμως του 19ου αιώνα αρχίζει η διατύπωση επιφυλάξεων και ενστάσεων. Αυτή η παράδοση της αμφιβολίας εκβάλλει το 1943 στη διδακτορική διατριβή ενός γιατρού, που  επρόκειτο να γίνει ένα από τα βασικά κείμενα πάνω στα οποία στηρίχθηκε η γαλλική φιλοσοφία. Ο τίτλος της διατριβής είναι Δοκίμια επί ορισμένων προβλημάτων που αφορούν το κανονικό και το παθολογικό. Ο γιατρός ονομάζεται Ζορζ Κανγκιλέμ (1901 – 1995), στρατεύθηκε στην αντιναζιστική αντίσταση ως γιατρός των ανταρτών, έγινε καθηγητής Πανεπιστημίου και ήταν ένας από τους δασκάλους, για να μη πω ο δάσκαλος, των Φουκό, Αλτουσέρ, Λακάν, Ντελέζ, Μασερέ, Μπολιμπάρ, Λεκούρ, Μπουρντιέ, Μπαντιού και άλλων. (Δάσκαλοί του ήταν ο Μπερξόν και ο Μπασελάρ).  Το 1963 γράφει ένα συμπληρωματικό κείμενο (Νέες σκέψεις σχετικά με το παθολογικό και το κανονικό) και τα δύο αυτά κείμενα αποτελούν το βιβλίο Το κανονικό και το παθολογικό που εκδόθηκε το 2007 από τις εκδόσεις Νήσος σε μετάφραση, προλογικό σημείωμα και επίμετρο του Γιώργου Φουρτούνη, από όπου αντλώ και τις πληροφορίες που παραθέτω, και μια εισαγωγή  του Μισέλ Φουκό (Ζορζ Κανγκιλέμ: ο φιλόσοφος του σφάλματος). Εάν δεν το έχετε διαβάσει, και εάν θέλετε να αλλάξετε τρόπο σκέψης πάνω σε πολλά ζητήματα που αφορούν την Ιατρική, την υγεία, την ασθένεια, το κανονικό, το παθολογικό, το φυσιολογικό, το ανώμαλο, το νοσηρό, το τερατόμορφο, να το διαβάσετε – για να δοκιμάσετε άλλωστε και την διανοητική σας τόλμη. Η αλλαγή είναι ένα πολύ καλό, πολύ ωραίο, πολύ όμορφο πρόβλημα.

Continue reading →