η λατρεία της ταλαιπωρίας: για την αθλιότητα του μαραθώνιου δρόμου
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Ο μαραθωνοδρόμος είναι ένας άθλιος άνθρωπος – άθλιος, με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης, ταλαίπωρος δηλαδή. Τι είναι αυτό που ωθεί έναν άνδρα ή μια γυναίκα, ευτυχώς είναι ελάχιστοι και ελάχιστες, να υποστεί μια τέτοια απάνθρωπη ταλαιπωρία; Γιατί καθιερώθηκε το αγώνισμα του μαραθώνιου δρόμου, κάτω από ποιες συνθήκες και προϋποθέσεις; Αυτά τα ερωτήματα θα μας απασχολήσουν σήμερα, φίλες και φίλοι.
ο ξένος είναι ο θεός: γιατί δεν στέλνουμε πλοία να παραλάβουν τους μετανάστες και τους πρόσφυγες να μην πνίγονται;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η γιαγιά της γυναίκας μου γεννήθηκε το 1923. Οι γονείς της, όλο το χωριό, εγκατέλειψαν το 1922 τον τόπο τους, ορεινό χωριό έξω από την Τραπεζούντα, και, αντί να διασχίσουν την Τουρκία, από φόβο, προτίμησαν να κάνουν ένα μεγάλο κύκλο, να περπατήσουν τα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου, να περάσουν Καύκασο, Κριμαία, Ουκρανία, Μολδαβία, Ρουμανία και Βουλγαρία για να φτάσουν στη Β. Ελλάδα. Το ταξίδι διήρκεσε ένα χρόνο – κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού γεννήθηκε η μακαρίτισσα γιαγιά Αναστασία. Ένας χρόνος είναι τέσσερις εποχές, είναι και χειμώνας και φθινόπωρο, και κρύο και βροχές. Η μάνα της γιαγιάς περπατούσε έγκυος, μέσα στο κρύο και τον καύσωνα, πέρασε ποτάμια σαν τον Βόλγα και τον Δούναβη, γέννησε και συνέχισε να περπατά με ένα μωρό στην αγκαλιά κι άλλα μικρά παιδιά να κρέμονται από τη φούστα της. Τροφή δεν κουβαλούσαν μαζί τους – τι έτρωγαν, φίλες και φίλοι, πού κοιμόντουσαν, πώς ζεσταίνονταν, που την έβγαζαν όταν έβρεχε κι έκανε κρύο;
ΟΙ δρόμοι των νεολιθικών κοινοτήτων – αυτή είναι η απάντηση. Πιθανόν να μην τους γνωρίζετε. Ας γράψω κάτι. Από την εποχή που εμφανίστηκαν οι πρώτες αγροτικές κοινότητες στην Εγγύς και Μέση Ανατολή, στην Ανατολία και Μικρά Ασία, στην Ελλάδα και σε όλα τα Βαλκάνια, από το 8.000 π. Χ. και μετά, το ταξίδι γίνονταν από κοινότητα σε κοινότητα. Ήξερες ότι σε όποια κοινότητα και να φτάσεις, θα φας, θα κοιμηθείς, θα ζεσταθείς, θα ξεκουραστείς. Ακόμα κι αν δεν μιλούσες τη γλώσσα – η φιλοξενία δεν χρειάζεται λεκτική επικοινωνία, οι πράξεις μόνο φτάνουν. Ο φιλοξενούμενος ήταν άρχοντας, φυλακισμένος και ποιητής: είχε ό,τι χρειαζόταν, έπρεπε να τηρεί τους κανόνες και όταν έφευγε υμνούσε τη φιλοξενία. Πρόλαβα και έζησα αυτόν τον τρόπο ταξιδιού – γεννήθηκα το 1959 σε μια περιοχή όπου το ηλεκτρικό ρεύμα ήρθε το 1965 και τα πράγματα που αγοράζαμε ήταν πολύ λίγα, μεταξύ των οποίων φωτιστικό πετρέλαιο, σπίρτα και αλάτι, για μας και τα ζώα. Τα τετράδια τα αγόραζα με αβγά, όταν πήγα σχολείο, το 1964. Θυμάμαι ένα καυγά της μάνας μου με τον πατέρα μου, θα πρέπει να πήγαινα στη Δευτέρα ή στη Τρίτη τάξη. Πέρασε ένας ξένος από το χωριό και στο καφενείο έγινε χαμός ποιος θα τον πάρει στο σπίτι του να τον φιλοξενήσει. Η μάνα μου την έπεσε στον πατέρα μου γιατί δεν επέμενε να τον φέρει να τον φιλοξενήσουμε εμείς. Λέγανε μάλιστα ότι το σπίτι δεν πρέπει να το κλειδώνεις γιατί μπορεί να περάσει ο θεός να δει εάν η κοινωνία πάει καλά – ο ξένος ήταν ο θεός.
δύο οι φράχτες στον Έβρο: ο αόρατος και ο ορατός
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η διακεκομμένη γραμμή που βλέπουμε στους χάρτες συμβολίζει το σύνορο μεταξύ των εθνικών καρτών. Η δύναμη αυτής της γραμμής είναι τεράστια: δημιουργεί μέσα στον εγκέφαλο την αναπαράσταση ενός πραγματικού συνόρου, το οποίο στην πραγματικότητα δεν υφίσταται. Ένα πραγματικό σύνορο είναι ένα φυσικό εμπόδιο που μας εμποδίζει να περάσουμε σε μια άλλη περιοχή, από την επικράτεια ενός εθνικού Κράτους στην επικράτεια του γειτονικού Κράτους: θάλασσα, ποτάμι, λίμνη, οροσειρά. Πολλές φορές όμως το σύνορο μεταξύ δύο εθνικών κρατών δεν είναι τίποτα άλλο παρά το σύνορο των χωραφιών! Εάν πάτε στον βόρειο Έβρο, προς τη Βουλγαρία, θα δείτε τον Έλληνα γεωργό να οργώνει το χωράφι του και ακριβώς δίπλα τον Βούλγαρο να οργώνει το δικό του. Η διακεκομμένη γραμμή που βλέπουμε μεταξύ της Λέσβου και των μικρασιατικών παραλίων εγείρει μέσα στον εγκέφαλό μας ένα φράχτη, ένα τείχος, το οποίο όμως δεν υπάρχει – μόνο νερό υπάρχει.
ΛΟΓΩ γειτνίασης, οι άνθρωποι στα σύνορα δεν μπορούν να αποφύγουν τις σχέσεις. Εάν ζείτε στο Καστελόριζο και έχετε σοβαρό πρόβλημα υγείας, θα πάτε στον γιατρό στα απέναντι παράλια, τα τούρκικα, δεν θα πάτε στη Ρόδο – εάν είστε εθνικιστές και πάτε στη Ρόδο, ενδεχομένως να χάσετε τη ζωή σας για μια μαλακία και μισή. Οι άνθρωποι όμως στα σύνορα και να θέλουν δεν μπορούν να είναι εθνικιστές. Και εθνικιστές να είναι, θα πάνε στον Τούρκο γιατρό όχι στον Έλληνα, την αγαπούν τη ζωούλα τους. Συνεννοηθήκαμε ή να τα κάνω πιο λιανά;
ΟΙ άνθρωποι των συνόρων ανταλλάσσουν επίσης προϊόντα. Εδώ στην Καστανούσα που ζω, οι Έλληνες πάνε και ψωνίζουν στα Σκόπια και στη Βουλγαρία: και εργαλεία και ρούχα και βενζίνα και στον οδοντίατρο πάνε και στις πουτάνες πάνε και στο καζίνο πάνε και για να φάνε πάνε. Πιο γρήγορα πας εκεί παρά στη Θεσσαλονίκη – και είναι πολύ πιο φτηνά. Δεν χρειάζεται διαβατήριο – μόνο η αστυνομική ταυτότητα. Κατά κάποιο τρόπο, δεν υπάρχουν σύνορα. Γιατί δεν υπάρχουν; Η απάντηση: γιατί τα Σκόπια και η Βουλγαρία είναι πια ελληνικά διαμερίσματα (όπως λέμε Μακεδονία, Θεσσαλία. . .) λόγω οικονομικής Κυριαρχίας – η οικονομία τους εξαρτάται από την ελληνική.
μπορούμε να αποτρέψουμε την εξόντωση των μεταναστών και των προσφύγων;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΣΤΗ γενική του μορφή το ερώτημα θα ήταν διατυπωμένο ως εξής: μπορούμε να αποτρέψουμε την εξόντωση των περιττών και άχρηστων (για τον Κύριο, εννοείται) πληθυσμών; Μιας όμως και είναι γενικό και δεν μας αγγίζει, το περιορίζω σε μια πτυχή του που μας είναι πιο προσιτή και επίκαιρη, σε μια συγκεκριμένη κατηγορία, αυτή των μεταναστών και των προσφύγων. Στο ερώτημα αυτό οφείλει να απαντήσει, σιωπηρά ή ανοιχτά, κάθε ένας και κάθε μία που συγκινείται από το δράμα των μεταναστών και των προσφύγων. Οφείλει αλλά δεν θα το κάνει. Δεν βολεύει, δεν συμφέρει η διατύπωση μιας οιασδήποτε απάντησης: ό,τι και να απαντήσουμε, η θέση μας θα είναι αμήχανη και τραγική. Δύο λοιπόν ζητήματα με ενδιαφέρουν: οι απαντήσεις και η προκληθείσα από αυτές αμηχανία.
ο φράχτης στον Έβρο δεν έγινε για να σταματήσει μετανάστες και πρόσφυγες
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΕΙΜΑΣΤΕ βέβαιοι και βέβαιες ότι το Ελληνικόν Κράτος σήκωσε τον σιδερένιο φράχτη σε μια συγκεκριμένη περιοχή του ποταμού Έβρου για να σταματήσει τους μετανάστες και τους πρόσφυγες. Γιατί είμαστε βέβαιοι; Για δύο λόγους. Είμαστε βέβαιοι διότι πιστεύουμε σε αυτά που λέει ο Κύριος. Εγώ δεν πιστεύω ούτε μία λέξη – ό,τι λέει ο Κύριος είναι ψέμματα, ο Κύριος μόνο να ψεύδεται ξέρει, είναι μία από τις Τέχνες του. Αυτή είναι μια αρχή μου – δεν είναι δική σας, είναι δική μου, δεν μπορεί κανείς να μου την πάρει.
Ο δεύτερος λόγος. Ο ποταμός Έβρος είναι το φυσικό σύνορο μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας, από τη θάλασσα μέχρι τα βουλγαρικά σύνορα, πάνω από 150 χιλιόμετρα. Υπάρχει ένα μέρος κοντά στην Ορεστιάδα όπου ο ποταμός δεν είναι φυσικό σύνορο, για πολύ λίγα χιλιόμετρα. Κι αφού εκεί δεν υπάρχει ποταμός είναι πολύ λογικό οι μετανάστες και οι πρόσφυγες να περνάνε πιο εύκολα, άρα πρέπει και μπορούμε να τους σταματήσουμε! Θα σηκώσουμε ένα φράχτη! Ένα σιδερένιο τείχος. Δεν υπάρχει πιο μεγάλη ανοησία! Να τα επιχειρήματά μου.
άνθρωπος: αρχαιότερη μαρτυρία, αρχική σημασία και ετυμολογία (2)
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΣΤΟ πρώτο μέρος του σημειώματος για την αρχαιότερη μαρτυρία, αρχική σημασία και ετυμολογία της λέξης άνθρωπος επισημάναμε ότι η περιφρονητική, υποτιμητική σημασία που έχει ενίοτε η λέξη είναι συνέχεια της αντίστοιχης αρχαιοελληνικής. Γιατί όμως η λέξη άνθρωπος να έχει υποτιμητική σημασία; Στο ερώτημα αυτό δεν μπορούμε να δώσουμε μια γενικά αποδεκτή απάντηση βασιζόμενοι μόνο στις μαρτυρίες των κειμένων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Θα δούμε εάν μπορούμε να δώσουμε μια απάντηση.
ΕΚΤΟΣ από αυτή την επισήμανση, παραθέσαμε και την αρχαιότερη μαρτυρία της εξεταζόμενης λέξης. Πρόκειται για ένα κρατικό αρχείο της μυκηναϊκής Πύλου που συντάχθηκε τη χρονιά που πυρπολήθηκαν τα ανάκτορα, περί το 1200 π. Χ., το διοικητικό κέντρο της μυκηναϊκής επικράτειας της Πύλου που καταλάμβανε την περιοχή του σημερινού νομού Μεσσηνίας. Υπάρχει ένα αρχείο (Ta), ένας μικρός αριθμός πήλινων πινακίδων, στο οποίο διαβάζουμε λεπτομερείς περιγραφές πολυτελών επίπλων. Σε ένα από αυτά (Ta 722) περιγράφεται ένα σκαμνί (ta-ra-nu, θράνυς, εξ ου και θρανίον), πάνω στο οποίο ακουμπούσε τα πόδια του κάποιος που καθόταν σε θρόνο (to-no, θόρνος, θρόνος). Το σκαμνί αυτό, ξύλινο, ήταν διακοσμημένο με τέσσερις ανάγλυφες παραστάσεις από ελεφαντόδοντο: ανθρώπου (a-to-ro-qo, ἀνθρώπω, δοτική οργανική), αλόγου (i-qo, ιππω), χταποδιού (po-lu-po-de, πολυπόδει) και φοίνικα (po-ni-ke, φοινίκει) – το πουλί και όχι το δένδρο. Ο άνθρωπος ( κοινωνία), το άλογο ( στεριά), το χταπόδι ( θάλασσα) και ο φοίνικας (αέρας), όλα κάτω από τα πόδια του Κυρίου πού κάθεται στο θρόνο – δεν είναι πολύ ενδιαφέρον;
aristerosaurus trikeratops historicus : κοινωνική αδράνεια, ειδωλοποίηση, απολίθωση
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΔΕΚΑ μόλις χρόνια πριν, το 25% των ψηφοφόρων δεν πήγαν να ψηφίσουν· στις πρόσφατες εκλογές, το 46%. Εάν η πλειονότητα του 25% ήταν γέροι και γριές, ασθενείς στα νοσοκομεία, ιδιώτες (με την αρχαία ελληνική σημασία), ετεροδημότες, η πλειονότητα του 46% ήταν ψηφοφόροι που γνωρίζουν ότι με τις εκλογές δεν μπορούμε να διεξαγάγουμε αποτελεσματικά τον κοινωνικό πόλεμο, δεν μπορούμε να αποτρέψουμε την επίθεση του Κυρίου (που στοχεύει στη μείωση του μεροκάματου και του μισθού, στην εξαφάνιση των μικρομεσαίων, στη δραστική συρρίκνωση του Κράτους), δεν μπορούμε να καταλύσουμε την καπιταλιστική Κυριαρχία, δεν μπορούμε να αλλάξουμε την κοινωνία. Θεωρώ βέβαιο ότι το ποσοστό αυτό θα ξεπεράσει το 55%, όποτε κι να γίνουν οι επόμενες εκλογές και θα βαίνει αυξανόμενο κατά τις προσεχείς δεκαετίες. Είναι ένα πλήγμα κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και κατά του εκλογικισμού και κυβερνητισμού της ιστορικής Αριστεράς. Όσοι και όσες δεν πάνε να ψηφίσουν γνωρίζουν ότι και το 10% των ψηφοφόρων να πάνε να ψηφίσουν, κυβέρνηση θα σχηματιστεί. Κυβέρνηση θα σχηματιστεί κι αν ακόμα δεν πάει κανένας απολύτως να ψηφίσει – διότι κυβέρνηση θα υπάρχει ήδη και θα είναι η υπηρεσιακή.
Η κυβέρνηση αυτή θα είναι πάρα πολύ ισχυρή και πάρα πολύ αδύναμη. Κατά συνέπεια, όσο θα αυξάνεται το ποσοστό της αποχής, τόσο οι κυβερνήσεις θα είναι ολοένα και περισσότερο ισχυρές, ολοένα και περισσότερο αδύναμες. Θα είναι ισχυρές, δηλαδή θα μπορούν να υπερψηφίζουν στη Βουλή (σημαίνει επιθυμία, σκέψη και σχέδιο) όποιο νόμο θέλουν, σε βαθμό που να αποκαλύπτεται ότι τελικά ο νόμος δεν είναι μια προσωρινή συμφωνία μεταξύ του Κυρίου και των Υποτελών αλλά η βούληση του Κυρίου. Θα είναι ανίσχυρες: με την εκλογική απομάκρυνση των Υποτελών, την αποχή, θα διαρραγεί η κυριαρχική σχέση μεταξύ Κυρίου και Υποτελών. Η απομάκρυνση των Υποτελών από τον Κύριο είναι ένα ιστορικό φαινόμενο πολύ συχνό, που όμως δεν έχει επισημανθεί και μελετηθεί, ούτε από τον πρώιμο μαρξισμό ούτε από τον πρώιμο αναρχισμό ούτε από τους επιγόνους τους.
γιατί η κουκουβάγια ήταν το σύμβολο της σοφίας;
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
ΔΙΟΤΙ, θα μας πει κάποιος, στην αρχαία Αθήνα υπήρχαν πολλές κουκουβάγιες. Η απάντηση αυτή δεν είναι ικανοποιητική, δεν είναι αυτή η απάντηση. Αφού δούμε ποια είναι, θα θέσουμε και το ερώτημα γιατί υπήρχαν πολλές κουκουβάγιες στην αρχαία Αθήνα. Αν και πολλές, οι κουκουβάγιες δεν θα φαίνονταν, μιας και η κουκουβάγια κυνηγάει τη νύχτα. Τόσα πολλά είδη πτηνών υπήρχαν στην Αθήνα και την Αττική, όπως μαθαίνουμε κυρίως από τον Αριστοφάνη (Όρνιθες), γιατί να επιλεγεί η κουκουβάγια; Τα σπουργίτια θα ήταν πολύ περισσότερα, και θα φαίνονταν, δεν έγιναν όμως σύμβολο της σοφίας!
ο σωστός και το σώμα του
φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα
Η προέλευση του επιθέτου σωστός και η σημασιολογική του εξέλιξη παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον κι αυτό είναι το κίνητρο που μας παρωθεί να ασχοληθούμε με αυτό. Το επίθετο σωστός δεν είναι αρχαιοελληνική λέξη – πλάστηκε τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Αντικατέστησε πλήρως το αρχαιοελληνικό επίθετο που είχε την ίδια ακριβώς σημασία: ο σῶς, η σῶς, το σῶν και δηλώνει τον ακέραιο, αυτόν που δεν έχει υποστεί φθορά ή ζημιά – εξ ου και ο σω-τήρ, αυτός που σώζει, που διαφυλάττει την ακεραιότητα· και ο σώφρων και η σωφροσύνη – θα δούμε παρακάτω τι σημαίνουν ακριβώς . Στους νεώτερους χρόνους απέκτησε τη σημασία της συμφωνίας με κανόνες και πρότυπα, της ορθότητας και του δικαίου: σωστός! Αναγνωρίζουμε λοιπόν το αρχαιοελληνικό επίθετο σῶς· το -τός ενδέχεται να είναι ή αναφορικό, αυτός ο οποίος δεν έχει υποστεί βλάβη, αυτός που παραμένει ακέραιος, ή δυνητικό:αυτός ο οποίος μπορεί να διατηρηθεί ακέραιος (πρβλ. διαβατός) – μάλλον το πρώτο.
ΑΠΟ το επίθετο σῶς παράχθηκε, στην αρχαία Αθήνα, άλλο ένα, ο σῶος. Λέμε:σώος και αβλαβής – αλλά δεν λέμε σωστός και αβλαβής. Το επίθετο σώος διατηρεί μέχρι σήμερα την αρχαιοελληνική σημασία, το σωστός όχι. Πώς όμως απέκτησε τη σημασία της συμφωνίας με τον κανόνα, με το πρότυπο; Ποιος να ήταν ο αρχικός κανόνας, το αρχικό πρότυπο;
ΘΑ πρέπει να πάμε πολύ πίσω στον χρόνο για να μπορέσουμε να διατυπώσουμε την απάντηση. Διαβάζουμε στην Ιλιάδα (Φ 462) το επίθετο (τον) σαόφρονα (σαόφρων) και το συγκριτικού βαθμού επίθετο σαώτερος (Α 32). Διαβάζουμε επίσης αρκετές φορές (27)και το ρήμα σαόω (σάω, σάωσον, σαωθηναι και άλλα), από το οποίο προήλθε το σώζω. Είναι σαφές ότι το επίθετο θα ήταν ο σάος αλλά με αυτή τη μορφή δεν το διαβάζουμε. Διαβάζουμε όμως το επίθετο σόος, το οποίο είναι επινόηση των ποιητών. Η μορφή σάος προέρχεται από το σάFος, σά-Fος. Αυτό το Fos, αναφορικό, θα το συναντήσουμε και στις λέξεις κόρFoς (>κούρος και κόρος), μόνFος (μόνος και μοῡνος), ξένFος (ξένος και ξεῑνος) και άλλα πολλά. σάFος είναι αυτός ο οποίος σα-, αυτός ο οποίος δεν έχει υποστεί βλάβη, ο ακέραιος σωματικά. Πού, γιατί δεν έχει υποστεί βλάβη;